2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
583
ZAMONAVIY TERGOV AMALIYOTIDA INSON HUQUQLARIGA OID
YANGI
YONDASHUVLAR
Murtazayev Shahboz Alimardon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Prokurorlik faoliyati” 2-kurs talabasi.
Murtazayev Abdulaziz Alimardon o‘g‘li
Samarqand Davlat Universiteti Yuridik Fakulteti 3-Kurs Talabasi.
Abdulazizmurtazayev85@gmail.com
G‘aniyev Xurshidbek Yoqubjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Tergov faoliyati”
2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14760002
Annotatsiya. Ushbu tezisda zamonaviy tergov amaliyotida inson huquqlariga oid yangi
yondashuvlar va ularni amalga oshirish zaruriyati o‘rganiladi. Tergov jarayonida inson
huquqlarining himoyasiga e’tibor qaratish, xalqaro standartlar va zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llashning ahamiyati muhokama qilinadi. Tezisda BMTning Inson huquqlari umumjahon
deklaratsiyasi, xalqaro huquq me’yorlariga rioya qilish, qiynoqlarga qarshi kurash, psixologik
yondashuvlar va texnologiyalarning tergovdagi xavflari tahlil qilinadi. Shuningdek,
O‘zbekistonda so‘nggi islohotlar haqida so‘z boradi. Tezis, tergov jarayonida inson huquqlarini
himoya qilishning muhimligini ta’kidlaydi va huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan ularni
samarali tatbiq etish zaruriyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Tergov amaliyoti, inson huquqlari, qiynoqlar, psixologik yondashuv, axborot
texnologiyalari, huquqni muhofaza qilish, xalqaro standartlar, adolat, insonparvarlik.
Abstract. This article analyzes new approaches to the protection of human rights in modern
investigative practices. It examines international standards, psychological approaches, modern
technologies, and reforms being implemented in Uzbekistan. Recommendations for the effective
protection of human rights during investigation processes are proposed.
Keywords: Investigation practice, human rights, torture, psychological approach,
information technologies, law enforcement, international standards, justice, humanitarianism.
Аннотация. Данная статья анализирует новые подходы к защите прав человека в
современной практике расследований. Рассматриваются международные стандарты,
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
584
психологические подходы, современные технологии, а также реформы, проводимые в
Узбекистане. Предлагаются рекомендации по эффективной защите прав человека в
процессе расследования.
KIRISH
Zamonaviy huquqiy tizimning muhim ustunlaridan biri inson huquqlarini himoya qilishdir.
Tergov amaliyoti bu maqsadga erishishda asosiy bosqich hisoblanadi. Zamonaviy tergov
amaliyotida inson huquqlariga e’tibor qaratish huquqiy tizimning adolatli va samarali ishlashini
ta’minlaydi. Bunda xalqaro standartlarga amal qilish, zamonaviy texnologiyalarni inobatga olish
va inson huquqlarini buzmaslik bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rish muhimdir. Kelgusida huquqni
muhofaza qilish organlari tergov amaliyotlarini takomillashtirish orqali jamiyatda adolatni
ta’minlashga hissa qo‘shishi zarur.
Inson huquqlari
– bu har bir jamiyatning asosiy qadriyatlaridan biri bo‘lib, uni himoya
qilish va hurmat qilish demokratik davlatning muhim vazifasidir. Tergov jarayoni esa ushbu
huquqlarni ta’minlashda hal qiluvchi bosqichlardan biri hisoblanadi. Ammo bugungi kunda
huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatida inson huquqlarining buzilishi holatlari, ayniqsa,
tergov jarayonida
qiynoq, bosim yoki zo‘rlik ishlatish
bilan bog‘liq muammolar hali ham
mavjud. Zamonaviy tergov amaliyoti nafaqat qonuniylikni, balki insonparvarlik tamoyillarini ham
o‘z ichiga olishi zarur. Texnologik taraqqiyot va xalqaro standartlarga asoslangan yondashuvlar
orqali tergov jarayonini adolatli va shaffof qilish bugungi huquqiy tizim oldidagi dolzarb
masalalardan biridir.
ZAMONAVIY TERGOV AMALIYOTIDA INSON HUQUQLARI:
XALQARO STANDARTLAR, O‘ZBEKISTON TAJRIBASI VA
TEXNOLOGIK
YONDASHUVLAR
1948-yilda qabul qilingan BMTning “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”
jarayonlarida inson huquqlarini himoya qilish uchun asosiy hujjat hisoblanadi. Xalqaro
shartnomalar, masalan, Qiynoqlarga qarshi konvensiya tergov davomida inson huquqlarining
buzilmasligini ta’minlovchi asosiy xalqaro huquqiy hujjatdir. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda
tergov amaliyotini xalqaro standartlarga moslashtirishga qaratilgan bir qator islohotlar amalga
oshirildi. 2019yil bu sohaning jadal rivojlanish yili bo‘ldi desak mubolg‘a bo‘lmaydi. Shu yilda
Qiynoqlarga qarshi milliy mexanizmlar qabul qilindi. Shuningdek, tergovchilarning malakasini
oshirishga alohida e’tibor qaratildi.
1
BMT, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948), Birlashgan Millatlar Tashkiloti
.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
585
O‘zbekiston Respublikasida tergov amaliyotini xalqaro standartlarga moslashtirish
bo‘yicha amalga oshirilgan islohotlar bir qator normativ-huquqiy hujjatlar bilan
mustahkamlangan. Jumladan: Konstitutsiya mamlakatdagi asosiy huquqiy hujjat bo‘lib, unda
inson huquqlari va erkinliklariga bo‘lgan hurmat, shuningdek, tergov jarayonlarida insonning
asosiy huquqlarini ta’minlashga doir asosiy prinsiplar belgilangan. Konstitutsiyaning 28-moddasi
hech bir inson aybsiz hibsga olishdan himoya qilishni kafolatlaydi, bu esa tergov jarayonlarining
qonuniyligi va adolatini ta’minlashda asosiy me’yor hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarini ta’minlash va himoya qilish tizimini yanada
kuchaytirish uchun kadrlar tayyorlash
va malakasini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Vazirlar Mahkamasining qarori, bu jarayonda muhim qadam hisoblanadi. O‘quv kurslari orqali,
huquqni muhofaza qilish organlarining mutaxassislari va boshqa javobgar shaxslar inson
huquqlarini himoya qilish bo‘yicha o‘z bilimlarini kengaytiradi. Bu esa o‘z navbatida,
jamiyatda
adolat va huquqiy tartibni ta’minlashni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
“O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Jinoyatlarni tergov qilish sohasida
malakali kadrlarni tayyorlashning sifat jihatidan yangi tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi
Farmoni
– O‘zbekistonning jinoyatlarni tergov qilish tizimini modernizatsiya qilishga qaratilgan
muhim huquqiy hujjatdir. Ushbu farmon, tergovchilar va huquqni muhofaza qilish organlari
xodimlarini tayyorlash, ularning malakasini oshirish va professionalizm darajasini yuksaltirishga
yo‘naltirilgan. Farmonda jinoyatlarni tergov qilishda yuqori malakali, o‘z ishini professional
ravishda amalga oshiradigan kadrlarni tayyorlash uchun yangi tizim joriy etilishi ko‘zda tutilgan.
Bu tizimda mutaxassislar uchun ta’lim, ilmiy-pedagogik yondashuvlar va amaliy
ko‘nikmalarni oshirishga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, ushbu Farmonda
uchun maxsus o‘quv kurslari va dasturlar ishlab chiqish, ularni xalqaro huquq va tergovning
zamonaviy metodikalariga asoslangan tarzda tayyorlash masalalari ko‘rib chiqiladi. Bu kurslar o‘z
ichiga
psixologik yondashuvlar
,
huquqiy bilimlar
,
inson huquqlarini himoya qilish
,
zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
kabi muhim sohalarni oladi.
Farmon, shuningdek,
xalqaro standartlarga
mos ravishda kadrlar tayyorlashni
ta’minlashni nazarda tutadi. Tergovchilarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishda xalqaro tajriba
va metodlardan foydalanish talab qilinadi. Yangi tizimda jinoyatlarni
2
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 28-moddasi. “Aybsizlik prezumpsiyasi”.
3
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy
markazi huzurida inson huquqlariga rioya etish va uni himoya qilish sohasida kadrlar malakasini oshirish bo‘yicha
o‘quv kurslarini tashkil qilish to‘g‘risida”gi Qarori
4
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Jinoyatlarni tergov qilish sohasida malakali kadrlarni tayyorlashning sifat
jihatidan yangi tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi Farmoni
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
586
tergov qilishda
huquqiy va psixologik bilimlarni
chuqurlashtirish, tergovchilarning
inson
huquqlarini hurmat qilish
va
muammo yechishdagi adolatli yondashuv
ni ta’minlashga e’tibor
qaratiladi. Tergovchilarning malakasini oshirishga oid kurslar, treninglar va seminarlar tashkil
etish rejalashtirilgan. Ushbu Farmon asosida O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish
akademiyasi tashkil etildi. Akademiyaning asosiy maqsadi jinoyatlarni tergov qilish sohasida
malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish va takomillashtirishga qaratilgan. Bu, o‘z
navbatida, huquqni muhofaza qilish organlarining samaradorligini oshirish, jinoyatlar bo‘yicha
adolatli tergov o‘tkazish va jamiyatda huquqiy tartibni ta’minlashga xizmat qiladi. Yangi tizim
kadrlarning professionalizm darajasini oshirib, tergov jarayonlarini yanada shaffof va samarali
qiladi. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining xalqaro majburiyatlarini bajarish uchun xalqaro
huquqning asosiy tamoyillarini o‘z ichiga olgan normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqdi.
Xususan, “
Qiynoqlarga qarshi BMT konvensiyasi
va
Fuqarolik va siyosiy huquqlar
to‘g‘risidagi xalqaro pakt”
ga asoslanib, tergov jarayonlarida inson huquqlari himoyasini
ta’minlashni kuchaytirish maqsad qilingan. Bunda, xalqaro standartlarga muvofiqlikni ta’minlash
uchun milliy huquqni mustahkamlashda tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Bu normativ-huquqiy asoslar, o‘z navbatida, O‘zbekistonda tergov jarayonlarining xalqaro
standartlarga mos kelishini ta’minlash va inson huquqlarini hurmat qilishga qaratilgan islohotlarni
amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Yangi tizim va huquqiy me’yorlar xalqaro miqyosda tan
olingan prinsiplarga muvofiq, tergov jarayonlarida adolat va qonuniylikni ta’minlashga xizmat
qiladi Axborot texnologiyalari tergov jarayonida muhim o‘rin tutadi. Masalan, elektron dalillarni
yig‘ish, saqlash va tahlil qilish, shuningdek, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish zaruriyati
mavjud. Shuningdek, psixologik usullardan foydalanish orqali guvoh va gumondorlar bilan
samarali ishlash mumkin. Ammo bosim o‘tkazish yoki manipulyatsiya qilishga yo‘l qo‘ymaslik
muhim hisoblanadi. Tergov jarayonida inson huquqlarini hurmat qilishni ta’minlash demokratik
davlatning asosiy vazifalaridan biridir. O‘zbekistondagi islohotlar natijasida tergov jarayonlarini
yanada insoniylashtirish va adolatni ta’minlashga imkon yaratilmoqda. Kelgusida xalqaro huquqiy
hujjatlarga va normalarga amal qilish va zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni kengaytirish
O‘zbekiston Respublikasi tergov jarayonlari uchun adolatlik, tenglik va fuqarolar huquqlarini
insoniylik tamoyili asosida amalga oshirishga yordam beruvchi asosiy yo‘ldir.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
587
REFERENCES
1.
BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948).
2.
Qiynoqlarga
qarshi
konvensiya
(1984)
https://www.ohchr.org/en/instruments-
mechanisms/instruments/conventionagainst-torture-and-other-cruel-inhuman-or-degrading
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 257-sonli Farmoni (2022).
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“Inson huquqlari bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi huzurida inson huquqlariga rioya etish va uni
himoya qilish sohasida kadrlar malakasini oshirish bo‘yicha o‘quv kurslarini tashkil qilish
to‘g‘risida”gi
Qarori.
5.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt
. O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi.
6.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (1992)
. O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi.
7.
Anderson, M. (2015). “International Human Rights Law: A Practical Approach”
.
Oxford University Press.
