2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
588
ENERGIYA RESURSLARIDAN FOYDALANISHDA HUQUQBUZARLIKLARNING
OLDINI OLISH VA SAMARALI NAZORATNI TASHKIL ETISHDA INNOVATSION
YONDASHUVLAR
Murtazayev Shahboz Alimardon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Prokurorlik faoliyati” 2-kurs talabasi.
Murtazayev Abdulaziz Alimardon o‘g‘li
Samarqand Davlat Universiteti Yuridik Fakulteti 3-Kurs Talabasi.
Abdulazizmurtazayev85@gmail.com
G‘aniyev Xurshidbek Yoqubjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi
“Tergov faoliyati”
2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14761457
KIRISH
Energiya resurslari
– har bir mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan resurslar bo‘lib, ularning samarali va adolatli foydalanilishi davlatning mustahkam
iqtisodiy o‘sishiga yordam beradi. Afsuski, bu sohadagi huquqbuzarliklar ko‘plab mamlakatlarda
mavjud bo‘lib, ular energiya xavfsizligi, iqtisodiy rivojlanish va ekologik barqarorlikka jiddiy
tahdid soladi. Ushbu taklifda energiya resurslaridan foydalanishda mavjud huquqbuzarliklar,
ularning oldini olish va samarali nazoratni tashkil etishda innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi.
AMALIYOTDAGI MUAMMOLAR VA HUQUQBUZARLIKLAR
Energiyaning noto‘g‘ri ishlatilishi, noqonuniy ravishda sarflanishi, resurslarning
isrofgarchiligi va energiya iste’molida xatoliklar mamlakatda turli salbiy oqibatlarga olib keladi.
Ba’zi hududlarda elektr energiyasi hisob-kitoblari noto‘g‘ri amalga oshirilishi yoki
ma’lumotlarning saqlanishida kamchiliklar bo‘lishi kuzatilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, energiya
iste’molchilariga noto‘g‘ri hisob-kitoblar yuborilishiga olib keladi. Shuningdek, elektr
energiyasining
o‘g‘irlanishi yoki noqonuniy ravishda
taqdim etilishi, ayniqsa rivojlanayotgan
aksariyat mamlakatlarda keng tarqalgan muammodir. Bu holat energetika infratuzilmasining zarar
ko‘rishiga olib keladi va davlat byudjetiga katta zarbani ta’sir qiladi. Misol tariqasida aytish
mumkinki,
Samarqand viloyatining Urgut tumanidagi ayrim mahallalarda
noqonuniy
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
589
ravishda elektr energiyasidan foydalanilayotganligi aniqlandi. Bu yorqin dalil sifatida o‘rganilgan
faktdir. Bu kabi holatlar boshqa hududlarda ham sodir etilayotgan bo‘lishi mumkin. Hozirda
amalda mavjud bo‘lgan qonunchilikka asosan, jinoyat kodeksida ham, Ma’muriy javobgarlik
to‘g‘risidagi kodeksda ham yetarlicha va munosib javobgarlik belgilandi. Bu bizga bu kabi
huquqbuzarliklarni bartaraf etishda asosiy bazis bo‘layapti desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Shuning
barobarida aytish mumkinki, amaldagi bu kabi huquqbuzarliklarga qarshi kurashish choralari to‘la
ravishda yetarli ekanligi, sohadagi tegishli xodimlar tomonidan elektron hisoblagichliklarni
doimiy monitoring qilib borilayotganligi bizga amaldagi chora tadbirlar to‘la ravishda yetarli va
shaffof ekanligini isbotlaydi. Bu kabi chora tadbirlarni doimiy takomillashtirib, elektron
xizmatlarni kengaytirib borish huquqbuzarliklarni to‘laqonli bartaraf etishga yordam beradi.
Energiya sektori mutaxassislari tomonidan amalga oshiriladigan noto‘g‘ri boshqaruv va
resurslarning isrofgarchiligi, mehnat xavfsizligi va ekologik normativlarning buzilishi energiya
resurslaridan samarali foydalanishga to‘sqinlik qiladi. Energiyaga doir huquqbuzarliklar turli
shakllarda namoyon bo‘ladi.Ularning asosiy ko‘rinishlari quyidagilardir:
Energetika sohasida korrupsiya holatlarning mavjudligi, misol uchun, tenderlar va
resurslarni taqsimlashda favqulodda holatlar yuzaga kelishi, ushbu sohaning ishonchli va shaffof
bo‘lishiga to‘siq bo‘lyapti.
Energiyani noto‘g‘ri ishlatish yoki resurslardan samarasiz foydalanish ekologik salbiy
oqibatlarga olib keladi, masalan, ko‘p miqdorda CO2 chiqindilarining atmosferaga chiqarilishi
kuzatiladi.
Endilikda, energiyadan samarali foydalanish va huquqbuzarliklarni oldini olish uchun
quyidagi innovatsion yondashuvlarni taklif etamiz:
“Aqlli hisoblagichlar”
va
“aqlli tarmoqlar”
orqali energiya iste’molining real vaqtda
monitoringini kuchaytirish. Bu tizimlar yordamida energiya hisoboti aniq va xatoliklardan holi
bo‘lishi kuzatiladi. Bu uchun tegishli soha mutaxassislarini jalb etgan holda, 100 mln so‘m
miqdordagi tanlov e’lon qilish va eng yaxshi va muqobilini tanlab olish, shuningdek bu kabi
tanlovlarni yanada kuchaytirish, aqlli va kreativ yoshlarni keng miqyosda qamrab olish.
Respublikada eng yaxshi mutaxassilarni to‘plab, “
Energiya resurslari yetakchilari
akademiyasi”ni
tashkil etish bizga o‘z maqsadimizga erishishimizga juda katta yordam beradi.
Bundan tashqari
Blokcheyn texnologiyasi
energiya sektoridagi barcha tranzaksiyalarni
shaffof va qayd etilgan holatda amalga oshiradi, bu esa korrupsiyani kamaytiradi.
1
To‘Raqulova, Nazira. "Blokcheyn texnologiyasi tushunchasi va uning huquqiy maqomi."
Central Asian Academic
Journal of Scientific Research
2.5 (2022): 668-680.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
590
U energiya sektorida haqiqatan ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning amaliyotdagi rolini
tushunish, ayniqsa korrupsiyaga qarshi kurashishda juda muhimdir. Blokcheyn texnologiyasining
energiya sektori uchun ahamiyatini ko‘rib chiqishda quyidagi jihatlar alohida e’tiborga loyiq:
Blokcheyn texnologiyasining asosiy xususiyati — uning shaffofligi va o‘zgarmasligi. Har
bir tranzaksiya blokda qayd etiladi va u umumiy tarmoq orqali tasdiqlanadi. Bu tizimda:
-Har bir energiya tranzaksiyasi yoki hisoboti o‘zgartirish mumkin bo‘lmagan tarzda
saqlanadi. Bu esa tizimda noto‘g‘ri yoki soxta hisob-kitoblarni kamaytiradi.
-Resurslar taqsimoti va energiya sotib olish, sotish jarayonlari to‘liq kuzatiladi va
o‘zgarishlar faqat barcha tizim ishtirokchilari tomonidan tasdiqlanadi.
Bu o‘zgaruvchan va
o‘zgartirilmas tizim, korrupsiya va noqonuniy amaliyotlarga to‘siq bo‘lib, energetika sohasidagi
barcha tranzaksiyalarni aniq va shaffof qilish imkonini yaratadi. Shuningdek, Blokcheyn asosidagi
tizimlar orqali energiya resurslarining sotib olinishi va sotilishi jarayonlari tizimli va shaffof
bo‘ladi. Har bir tranzaksiya va yetkazib berish jarayoni blokda yoziladi, shu bilan birga:
-Audit va nazorat tizimi sezilarli darajada soddalashtiriladi, chunki barcha ma’lumotlar
elektron tarzda qayd etiladi va o‘zgarishlar qilinishi mumkin bo‘lmaydi.
-Tizimda barcha ishtirokchilar, shu jumladan, iste’molchilar, energiya ishlab
chiqaruvchilar va ta’minot kompaniyalari o‘rtasidagi kelishuvlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatib
borilishi mumkin.
Masalan, Elektr energiyasi tarqatish tarmog‘ida energiya taqsimoti va
iste’molchi hisoboti blokcheyn asosida amalga oshirilsa, har bir mijozning hisoboti shaffof va
tekshirilishi mumkin bo‘ladi. Bu esa noqonuniy hisob-kitoblar va energiyaning o‘g‘irlanishi kabi
muammolarni bartaraf etadi. Blokcheyn texnologiyasining energiya sohasida qo‘llanilishi
faqatgina korrupsiyani kamaytirish bilan cheklanmaydi. Bu texnologiya bir qator boshqa ijobiy
o‘zgarishlarga ham sabab bo‘ladi:
-Aqlli shartnomalar (Smart Contracts):
Blokcheyn yordamida shartnomalar avtomatik
tarzda, hech qanday o‘zgartirishsiz amalga oshirilishi mumkin. Masalan, energiya sotish yoki sotib
olish shartnomalari aqlli shartnomalar orqali bajariladi, bu esa shartnoma shartlarining buzilishiga
yoki manipulyatsiya qilishga asosiy to‘siq bo‘lib xizmat qiladi.
-Markazsiz energiya tarmoqlari (Decentralized Energy Grids):
Blokcheyn
texnologiyasi yordamida markazsiz energiya tarmoqlari (masalan, quyosh panellaridan energiya
olish va tarqatish) yaratish mumkin. Bu tizimda, barcha energiya ta’minoti va iste’moli blokcheyn
orqali nazorat qilinadi va shaffof bo‘ladi. Shuningdek, Blokcheyn texnologiyasi aqlli
hisoblagichlar bilan integratsiya qilinishi mumkin, bu esa energiya taqsimoti va hisoboti
jarayonlarini aniq va to‘liq nazorat qilish imkoniyatini beradi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
591
Natijada, hech kim energiya iste’molida o‘zgartirishlar qilish imkoniga ega bo‘lmaydi.
Endilikda, misollar sifatida bir qancha davlatlarni ko‘rib chiqamiz.
Estoniyada
davlat
xizmatlarida blokcheyn texnologiyasi keng qo‘llanilmoqda, shu jumladan energiya sektori. Ular
energiya resurslarini boshqarishda va tranzaksiyalarni shaffof qilishda blokcheynni muvaffaqiyatli
qo‘llaganlar. Bu jarayonlar orqali davlat va kompaniyalar o‘rtasidagi hamkorlik ancha
soddalashtirilgan va korrupsiya darajasi sezilarli darajada kamaygan.
AQShda va Germaniyada
energiya resurslarini taqsimlashda blokcheyn texnologiyasi orqali energiya tarmoqlarini
raqamlashtirish va ularni shaffof qilish borasida doimiy ishlar amalga oshirilmoqda. Bu tizimlar
korrupsiyaga qarshi kurashishda ham juda samarali bo‘lmoqda.
Energiya resurslarini yanada samarali boshqarish uchun innovatsion boshqaruv tizimlarini
joriy etish. Masalan,
sun’iy intellekt (AI)
yordamida energiya iste’moli prognozlarini to‘g‘ri
ishlab chiqish va resurslarni optimallashtirish mumkin.
IoT (Internet of Things)
texnologiyalari
yordamida energiya ta’minotining samaradorligini oshirish va tizimdagi
har qanday uzilishlar
yoki noqonuniy foydalanishlarni aniqlash mumkin.
Elektr energiyasining o‘g‘irlanishini
aniqlash uchun innovatsion sensorlar va monitoring tizimlaridan foydalanish ham bu sohadagi
huquqbuzarliklarni bartaraf etishga imkon beradi. Bu tizimlar, o‘zgarishlarni real vaqt rejimida
qayd etib, noqonuniy energiya o‘g‘irliklarining oldini oladi. Masalan,
Germaniyada
energiya
tizimlarini modernizatsiya qilishda qo‘llanilayotgan raqamli tizimlar va energiya samaradorligi
nazorati uchun ilg‘or metodlar ham buning yorqin dalilidir. Yoki
AQShda
energiya resurslarining
o‘g‘irlanishini aniqlash uchun qo‘llanilayotgan
yuzni tanish texnologiyasini ham aytib
o‘tishimiz mumkin
.
O‘zbekistonda energiya resurslarini boshqarish uchun
“Aqlli shahar”
loyihalari doirasida
raqamli tizimlar va avtomatik hisoblash usullari joriy etilmoqda. Energiya sektorida mustaqil
monitoring va shaffoflikni ta’minlash uchun jamoat va fuqarolik jamiyatini jalb qilish
texnologiyasi amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda bunday tizimlar mavjud, lekin ularni yanada
kengaytirish va samarali ishlashini ta’minlash kerak. Aqlli tizimlar va raqamli platformalarni
kengaytirish orqali energiya resurslarining isrofgarchiligini kamaytirish, IoT va sun’iy intellekt
tizimlari yordamida energiya ta’minoti va iste’molining samaradorligini oshirish kerak. Bundan
tashqari:
Energiyani noqonuniy ravishda o‘g‘irlashga qarshi kurashish uchun innovatsion sensor
tizimlarini joriy etish.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularga asoslanib, energiya sohasida yangi metodlarni
tatbiq etish kerak.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
592
Energiyani samarali boshqarish va huquqbuzarliklarni oldini olishda innovatsion
yondashuvlarning o‘rni beqiyosdir. Raqamli texnologiyalar va ilg‘or boshqaruv tizimlari nafaqat
energiya resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlaydi, balki sohada korrupsiyani kamaytirish
va davlat byudjetiga qo‘shimcha daromad olish imkoniyatlarini yaratadi. Bu yondashuvlar orqali
biz energiya sektori bo‘yicha barqaror va raqobatbardosh tizimni yaratishimiz mumkin.
