1163
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
SEMIZLIKKA OLIB KELUVCHI OMILLAR VA SEMIZLIKNING HAYOTIY
ORGANLARGA TA’SIRI
Xasanov Mirzaolim Ilyosbek o’g’li
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784446
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tibbiyot sohasida dolzarb bo’lib kelayotgan semizlik
kasalligi va uning inson hayotiy organlariga ta’siri haqida so’z yuritiladi. Semizlik — bu tana
vaznining sog‘lom normadan ortiqcha bo‘lish holatini anglatadi va odatda tana massasi indeksi
(TMI) 29,9 dan yuqori bo‘lgan odamlarni ifodalaydi. Semizlikning rivojlanishiga genetik omillar,
noto‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollikning yetishmasligi, stress, uyquning sifatsizligi va boshqa
turli xil faktorlar ta’sir qiladi. Semizlik yurak qon-tomir kasalliklari, 2-turdagi qandli diabet,
yuqori qon bosimi va ba'zi saraton turlari kabi muammolarga olib kelishi mumkin. Semizlikni
oldini olish va davolashda sog‘lom ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik, dori-darmonlar va
ba’zan jarrohlik aralashuvlar qo‘llaniladi. Ushbu muammo jahon bo‘ylab keng tarqalgan bo‘lib,
sog‘liqni saqlash tizimiga katta yuk bo‘lmoqda. Shuning uchun semizlikni oldini olish va unga
qarshi kurashish uchun keng qamrovli strategiyalar zarur.
Kalit so’zlar:
Semizlik, TMI, leptin, ghrelin, metabolism, boshqacha energiya sarfi, insulin,
tiroksin, depressiya, diabet, kofein, predispozitsiya, yog‘ saqlash gormonlari, biologic omillar,
genetik omillar, kaloriya, termik ta’sir, leptin intensivligi, insulin rezistentlik, gipotireoz,
onkologik kasalliklar, FTO (fat mass and obesity-associated protein) geni,
FACTORS LEADING TO OBESITY AND IMPACT OF OBESITY ON VITAL
ORGANS
Abstract.
This article discusses the current medical problem of obesity and its impact on
human vital organs. Obesity is a condition in which div weight exceeds the healthy norm and is
usually defined as people with a div mass index (BMI) of 29.9 or higher. The development of
obesity is influenced by genetic factors, poor diet, lack of physical activity, stress, poor sleep
quality, and various other factors. Obesity can lead to problems such as cardiovascular disease,
type 2 diabetes, high blood pressure, and some types of cancer. A healthy diet, regular physical
activity, medications, and sometimes surgical interventions are used to prevent and treat obesity.
This problem is widespread worldwide and is a huge burden on the healthcare system. Therefore,
comprehensive strategies are needed to prevent and combat obesity.
Keywords:
Obesity, TMI, leptin, ghrelin, metabolism, alternative energy expenditure,
insulin, thyroxine, depression, diabetes, caffeine, predisposition, fat storage hormones, biological
1164
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
factors, genetic factors, calories, thermic effect, leptin intensity, insulin resistance,
hypothyroidism, oncological diseases, FTO (fat mass and obesity-associated protein) gene.
ФАКТОРЫ, ПРИВОДЯЩИЕ К ОЖИРЕНИЮ И ВЛИЯНИЕ ОЖИРЕНИЯ НА
ЖИЗНЕННО ВАЖНЫЕ ОРГАНЫ
Аннотация.
В статье рассматривается современная медицинская проблема
ожирения и ее влияние на жизненно важные органы человека. Ожирение относится к
состоянию массы тела, превышающему здоровый диапазон, и обычно определяется как
наличие у людей индекса массы тела (ИМТ) более 29,9. На развитие ожирения влияют
генетические факторы, неправильное питание, отсутствие физической активности,
стресс, плохое качество сна и ряд других факторов. Ожирение может привести к таким
проблемам, как сердечно-сосудистые заболевания, диабет 2 типа, высокое кровяное
давление и некоторые виды рака. Профилактика и лечение ожирения включают здоровое
питание, регулярную физическую активность, прием лекарств, а иногда и хирургическое
вмешательство. Эта проблема широко распространена во всем мире и создает огромную
нагрузку на систему здравоохранения. Поэтому необходимы комплексные стратегии
профилактики и борьбы с ожирением.
Ключевые слова:
Ожирение, TMI, лептин, грелин, метаболизм, альтернативные
энергетические
затраты,
инсулин,
тироксин,
депрессия,
диабет,
кофеин,
предрасположенность, гормоны накопления жира, биологические факторы, генетические
факторы,
калории,
термический
эффект,
интенсивность
лептина,
инсулинорезистентность, гипотиреоз , онкологические заболевания, ген FTO (жировая
масса и ассоциированный с ожирением белок).
Kirish
Semizlik — bu zamonaviy jamiyatning eng dolzarb salomatlik muammolaridan biri boʻlib,
u nafaqat rivojlangan, balki rivojlanayotgan mamlakatlarda ham keng tarqalgan. Alimentar
semizlik, yaʼni notoʻgʻri ovqatlanish natijasida kelib chiqadigan semizlik, asosan energiya
balansining buzilishi bilan bogʻliq. Bu jarayonda genetik omillar, atrof-muhit sharoitlari va
turmush tarzi birgalikda taʼsir koʻrsatadi. Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti (SST)
maʼlumotlariga koʻra, 1975-yildan beri dunyo boʻyicha semizlik darajasi uch baravar oshgan. Bu
maqolada alimentar semizlikning asosiy sabablari, global taʼsiri va uni bartaraf etish yoʻllari
yoritiladi.
Asosiy Qism
1. Biologik omillar va metabolizm:
1165
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Alimentar semizlikni tushunish uchun metabolizmning qanday ishlashini yaxshi bilish
zarur. Metabolizm — bu organizmning energiya ishlab chiqarish va iste'mol qilish jarayoni. Agar
organizm ko‘p energiya iste'mol qilsa (ya'ni, ortiqcha kaloriyalar), ammo bu energiya harakat
orqali sarflanmasa, unda ortiqcha yog‘ to‘planadi.
Kaloriyalar va yog‘ to‘planishi:
Odatda, ortiqcha kaloriyalar yog‘ sifatida tanada
saqlanadi. Biroq, har bir organizmning energiya sarflash va saqlash jarayoni boshqacha bo‘ladi.
Genetik omillar bu jarayonda katta rol o‘ynaydi. Ba'zi odamlar tabiiy ravishda tezroq
metabolizmga ega bo‘lishi mumkin, boshqalari esa kaloriyalarni samarali yo‘qotolmaydi va ular
tezda yog‘ sifatida yig‘iladi.
Leptin va ghrelin gormonlari:
Leptin — bu "to'qlik gormoni" bo‘lib, organizmga
to‘qlikni bildiradi va ochlikni kamaytiradi. Ghrelin esa "ochlik gormoni" bo‘lib, organizmni ovqat
iste'mol qilishga rag‘batlantiradi. Bu gormonlarning muvozanati, ayniqsa, alimentar semizlikda
muhim rol o‘ynaydi. Noto‘g‘ri ovqatlanish va kam jismoniy faoliyat leptinning faoliyatini buzishi
mumkin, bu esa doimiy ochlik hissini va ortiqcha ovqatlanishni keltirib chiqaradi.
Metabolik tezlik
— bu organizmning kun davomida sarflaydigan energiyasi miqdori. Bu
energiya sarfi uchta asosiy komponentga bo‘linadi:
Boshqacha energiya sarfi (BMR):
Bu organizmning "asosiy" energiya sarfi bo‘lib, dam
olish holatida organizmning hayotiy faoliyatlarini (masalan, yurak urishi, nafas olish, tana
haroratini saqlash) davom ettirish uchun sarflanadigan energiya.
Faoliyat energiya sarfi:
Jismoniy faoliyat, masalan, yurish, yugurish yoki sport bilan
shug‘ullanish vaqtida sarflanadigan energiya.
Termik ta'sir:
Oziq-ovqatni hazm qilish, so‘rish va metabolizatsiya qilish uchun
sarflanadigan energiya.
Yuqori metabolik tezlik odamga ko‘proq kaloriya sarflash imkonini beradi, bu esa vaznni
nazorat qilishni osonlashtiradi. Aksincha, past metabolizm vazn olishga olib kelishi mumkin. Bu
faqatgina ovqatlanish bilan bog‘liq emas; organizmning metabolizm tezligini genetik, gormonal
va atrof-muhit omillari ham belgilaydi.
2. Gormonlar va metabolism:
Gormonlar metabolizmni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ular organizmning
energiya saqlash va sarflash jarayonlarini boshqaradi. Quyi keltirilgan ba'zi gormonlar
metabolizmni sezilarli darajada o‘zgartiradi:
Leptin:
Leptin — bu "to‘qlik gormoni" bo‘lib, yog‘ to‘planishi bilan ishlab chiqariladi va
miyaga "to‘qlik" haqida signal yuboradi. Leptinning yuqori darajasi ochlikni kamaytiradi va
energiya sarfini oshiradi.
1166
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ammo, uzoq muddatli semizlikda leptin insensitivligi (leptinga nisbatan qarshilik) paydo
bo‘lishi mumkin, bu esa organizmni ko‘proq oziq-ovqat iste'mol qilishga va kamroq energiya
sarflashga undaydi.
Ghrelin:
Ghrelin — bu "ochlik gormoni" bo‘lib, u oshqozon tomonidan ishlab chiqariladi
va miya orqali ochlikni oshiradi. Semizlik holatida ghrelin darajasi ko‘payishi mumkin, bu esa
doimiy ochlik hissini yaratadi.
Insulin:
Insulin — bu qon shakarini tartibga soluvchi gormon bo‘lib, u energiya saqlash
va yog‘ to‘planishiga ta'sir qiladi. Insulin sezgirligini yo‘qotish (insulin rezistentligi) semizlikka
olib kelishi mumkin, chunki organizm gormonni to‘g‘ri ishlatmaydi va qonda ortiqcha shakar
saqlanadi.
Tiroksin (Qalqonsimon bez gormonlari):
Qalqonsimon bezning past faoliyati
(gipotireoz) metabolizmning sekinlashishiga olib keladi. Bu holatda, organizmning energiya sarfi
kamayadi va ortiqcha yog‘ to‘planishi ehtimoli oshadi.
3. Psixologik omillar va emotsional ovqatlanish:
Alimentar semizlikning ko‘p holatlarda psixologik sabablari ham bor. Emotsional
ovqatlanish — bu odamlar stress, xavotir, depressiya yoki baxtsizlikni yengish uchun ovqatni
quvvat manbai sifatida ishlatish holatidir.
Oziq-ovqat va hissiy qoniqish:
Ko‘plab odamlar og‘ir holatlar yoki salbiy emotsiyalarni
yengish uchun yuqori kaloriyali va shakarli ovqatlarni tanlashadi. Bu, albatta, vaqtinchalik
qoniqish beradi, lekin uzoq muddatda salbiy natijalarga olib keladi. Bu holat "quvvatli" va
"energiyaga boy" oziq-ovqatlarga bo‘lgan psixologik qaramlikni yaratishi mumkin.
Depressiya va xavotir:
Depressiya va stress ko‘pincha semizlikka olib keladi. Aksincha,
semizlik ham o‘z navbatida depressiya va o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlikni kuchaytiradi. Bunday
holatda, psixoterapevtik yondashuvlar yordamida ruhiy holatni yaxshilash va ortiqcha
ovqatlanishni to‘xtatish mumkin.
4. Ijtimoiy va madaniy omillar:
Ijtimoiy va madaniy omillar ham alimentar semizlikni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Odamlarning ovqatlanish odatlari ko‘pincha ular yashayotgan jamiyat va madaniyatga bog‘liq.
Oziq-ovqatning ijtimoiy roli:
Ko‘plab madaniyatlarda ovqat nafaqat fiziologik ehtiyojni
qondirish, balki ijtimoiy va madaniy faoliyatning bir qismi sifatida ham qaraladi. Odamlar
ko‘pincha katta ziyofatlarda yoki bayramlarda ortiqcha ovqat iste'mol qilishadi. Bu, o‘z navbatida,
ovqatlanish odatlarini shakllantiradi.
Tez ovqatlanish madaniyati:
Tez tayyorlanadigan ovqatlar va tez ovqatlanish
tarmog‘ining keng tarqalishi, xususan, fast food madaniyatining ommalashuvi, odamlarning
noto‘g‘ri ovqatlanishiga sabab bo‘ladi.
1167
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Tez ovqatlar ko‘pincha yuqori kaloriyali, yog‘li va shakarli bo‘lib, ularni tez va qulay
iste'mol qilish oson. Shunday qilib, odamlar o‘z salomatliklarini xavf ostiga qo‘yadilar.
Jismoniy faoliyatning kamligi:
Ba'zi ijtimoiy sinflarda, ayniqsa, shaharlar va yuqori
texnologik jamiyatlarda odamlar jismoniy faoliyatga unchalik e'tibor bermaydilar. Ko‘plab
odamlar kompyuter, televizor va mobil telefonlardan foydalanish bilan o‘z vaqtlarini o‘tkazishadi,
bu esa jismoniy harakatsizlikka olib keladi.
5. Genetik omillar va metabolizm:
Semizlikning genetik aspektlari ham muhim rol oʻynaydi. Baʼzi odamlarda semizlikka
moyillik irsiy jihatdan belgilanadi. Masalan, FTO geni kabi genlar toʻqimalarning energiya
almashinuvini tartibga solishda muhim rol oʻynaydi. Biroq, genetik omillar faqat moyillikni
belgilaydi, ularning faollashuvi atrof-muhit omillari, masalan, ovqatlanish odatlari va jismoniy
faollik darajasiga bogʻliq. Genetik omillar odamlarning metabolizm tezligini sezilarli darajada
o‘zgartirishi mumkin. Ba'zi odamlar tabiiy ravishda tezroq metabolizmga ega, bu ularga ko‘proq
kaloriyalarni sarflash imkonini beradi va semizlik xavfini kamaytiradi.
BMR va genetik farqlar:
Ba'zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ba'zi odamlar genetik
jihatdan yuqori bazal metabolik tezlikka ega bo‘lishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, ular dam olish
holatida ham ko‘proq energiya sarflaydilar.
Yog‘ to‘plami va genetik predispozitsiya:
Ba'zi odamlar ko‘proq yog‘ to‘plashga moyil,
chunki ularning genetik tuzilishi ularni kaloriyalarning ko‘proq saqlanishiga moyil qiladi. Bu,
masalan, "yog‘ saqlash gormonlari" (leptin va ghrelin) ning faoliyatiga ta'sir qilishi
mumkin.Genetik predispozitsiya semizlikni keltirib chiqaradigan asosiy omillardan biri bo‘lishi
mumkin, ammo bu faqatgina bir qismidir. Noto‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy faoliyatsizlik ham
katta rol o‘ynaydi.
6. Yosh va metabolizm:
Yosh o‘tgan sari metabolizm tabiiy ravishda sekinlashadi. Bu asosan muskullarni yo‘qotish
va yog‘ning ko‘payishi bilan bog‘liq. Muskul massasi metabolik tezlikni oshiradi, shuning uchun
yosh o‘tgan sari odamlar ko‘proq yog‘ to‘plashadi, chunki ular muskullarini yo‘qotadilar va
metabolizm pasayadi.
Muskul massasi:
Muskul to‘qimalari tinch holatda ham ko‘proq energiya sarflaydi.
Shuning uchun, jismoniy mashqlar, xususan, kuchaytirish mashqlari, metabolizmni tezlashtirishi
mumkin.
Yoshga qarab metabolizmning pasayishi:
O‘rtacha yoshdagi odamlar, ayniqsa 30
yoshdan keyin, metabolizm tezligini sezilarli darajada yo‘qotishadi. Shuning uchun, bu
yoshdagilar ko‘proq ehtiyot bo‘lishlari va energiya sarfini oshirish uchun muntazam jismoniy
mashqlarni bajarayotgan bo‘lishlari kerak.
1168
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
7. Metabolizmni tezlashtirish:
Metabolizmni tezlashtirish uchun ba'zi choralar qo‘llanilishi mumkin:
Jismoniy faollikni oshirish:
Mashqlar, xususan, aerobik (yugurish, suzish, velosipedda
yurish) va kuchaytirish mashqlari (og‘irliklar bilan ishlash) metabolizmni tezlashtiradi.
Sog‘lom ovqatlanish:
Proteinlarga boy ovqatlar metabolizmni oshirishi mumkin, chunki
organizm proteinlarni hazm qilishda ko‘proq energiya sarflaydi (termik ta'sir).
Kofein va yashil choy:
Ba'zi tadqiqotlar kofein va yashil choyning metabolizmni
vaqtincha tezlashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
8. Sog‘likka ta'siri va uzoq muddatli oqibatlar:
Alimentar semizlikning uzoq muddatda salomatlikka ta'siri juda katta. Bu faqatgina estetik
muammo emas, balki jismoniy va psixologik kasalliklar xavfini oshiradi. Semizlikning eng xavfli
oqibatlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Kardiovaskulyar kasalliklar
: Semizlik yurak va qon tomir tizimiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bu holat gipertenziya (yuqori qon bosimi), ateroskleroz (qon tomirlarida yog‘
to‘planishi) va yurak xuruji xavfini oshiradi.
Diabet
: Semizlik 2-turdagi diabetni rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Ortiqcha vazn
insulinning samarali ishlashini to‘sib, qon shakarini nazorat qilishni qiyinlashtiradi.
Nafas olish tizimi muammolari
: Semiz insonlar ko‘pincha nafas olishda qiyinchiliklarga
duch kelishadi. Obstruktiv uyqu apnoe (uyquda nafas olish to‘xtab qolishi) va boshqa nafas olish
muammolari semizlik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Semiz odamlarning o‘pkalarining hajmi
odatda kichikroq bo‘ladi, chunki ortiqcha yog‘ to‘qimalari o‘pka atrofini o‘rab, uning
kengayishiga to‘sqinlik qiladi. Bu esa nafas olishda samarasiz ventilatsiyaga olib kelishi mumkin.
O‘pkaning to‘liq faoliyat ko‘rsatmasligi kislorodning yetishmasligiga va buyrak, yurak kabi
organlarning to‘g‘ri ishlashiga zarar yetkazishi mumkin
Psixologik salomatlik
: Semiz odamlar o‘zlarini ijtimoiy jihatdan kamroq ishonchli his
qilishlari mumkin. Ularning o‘ziga nisbatan salbiy fikrlari va depressiya xavfi ko‘proq bo‘lishi
mumkin.
Saraton
: Semizlik ba'zi saraton turlarining (masalan, ko‘krak, ichak, buyrak va bachadon
saratoni) rivojlanish xavfini oshiradi. Ortiqcha yog‘lar organizmda gormonlar va boshqa kimyoviy
moddalarni ta’sir qiladi, bu esa saratonni rivojlantirishi mumkin.
Jigar kasalliklari
: Semizlik jigar yog‘lanishini (non-alkogolik jigar yog‘lanishi) keltirib
chiqaradi va bu jigar yetishmovchiligi kabi jiddiy holatlarga olib kelishi mumkin.
Xulosa:
Alimentar semizlik — bu faqatgina ovqatlanishning muammosi emas, balki biologik,
psixologik va ijtimoiy omillarni birlashtiradigan murakkab jarayon.
1169
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bu zamonaviy jamiyatning murakkab va koʻp jihatli muammosi boʻlib, u ovqatlanish
odatlari, genetik omillar va atrof-muhit sharoitlari bilan bogʻliq. Toʻgʻri ovqatlanishni
ragʻbatlantirish, jismoniy faollikni oshirish va sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish orqali
semizlikning oldini olish mumkin. Unga to‘g‘ri yondashish uchun bir nechta aspektni bir vaqtning
o‘zida hisobga olish zarur. Semizlikni davolashda nafaqat jismoniy faoliyatni oshirish, balki ruhiy
va psixologik holatni ham yaxshilash kerak. Shuningdek, oziq-ovqat tanlovi va ijtimoiy
madaniyatni ham yangilash muhimdir. Global miqyosda hamkorlik va sogʻliqni saqlash
siyosatlarini ishlab chiqish bu muammoni hal qilishning kalitidir.
REFERENCES
1.
en.wikipedia.org/wiki/FTO_gene
2.
"Obesity and overweight Fact sheet N°311"
WHO
. January 2015.
3.
“International Journal of Obesity.” — 2015.
4.
Oxford handbook of endocrinology and diabetes 2012
5.
“Nutrisiologiya osnovy pitaniya cheloveka” A.N.Martinchik. 2010
6.
“Journal of Nutritional Health and Food Science” 2018
7.
“Handbook of Obesity” Volume 1 2012
