1195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ÓSPIRIM JASINDAǴI OQIWSHILARDI SHAŃARAQLIQ ÓMIRGE TAYARLAWDIŃ
PEDAGOGIKALIQ TIYKARLARI
Kazaxbaeva Mexriban
Pedagogika fakulteti mektep menedjmenti 3-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784541
Anotatsiya.
Bul maqalada óspirim jasındaǵı oqıwshılardı shańaraqlıq ómirge tayarlawdıń
pedagogikalıq tiykarları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
pedagogika, psixologiya, shańaraq, óspirim, ádep
ikramlılıq.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПОДГОТОВКИ ШКОЛЬНИКОВ
ОСМИРОВСКОГО ВОЗРАСТА К СЕМЕЙНОЙ ЖИЗНИ
Аннотация.
В данной статье говорится о педагогических основах подготовки
школьников-подростков к семейной жизни.
Ключевые слова:
Педагогика, психология, семья, подросток, мораль.
PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF PREPARING ADOLESCENTS FOR
FAMILY LIFE
Abstract.
This article discusses the pedagogical foundations of preparing adolescents for
family life.
Keywords:
Pedagogy, psychology, family, adolescence, morality.
Jámiyetimizdiń social
ekonomikalıq rawajlanıwın jedellestiriw sharayatında insan
faktorın payda etiw dáwir talabına aylandı. Jetilisken insan haqqında onıń miyneti hám
turmısı, ruwxıylıq rawajlanıwı haqqında ǵamxorlıq respublikamizdiń tiykarǵı maqseti.
Insan qásiyetleri onıń miynetine, ruwxıylıq, ideyalıq hám mádeniy baylıqlarına
múnásibetiniń tiykarları shańaraqta qáliplesedi. Jámiyet bekkem, ruwxıylıq hám ádep
ikramlilıq
tárepinen salamat shańaraq bolıwınan mánpáátdar. Usı sebepli respublikamiz, social turmıs
sharayatlarin jaqsılawda járdem beriwdi mámleket áhmiyetine iye is dep biledi.
Keyingi jillarda respublikamiz tárepinen qabıl qılınǵan bir qatar qarar hám jol
jorıqlarda
xalqımızdıń social
mádeniy rawajlanıwın támiyinlewshi pikirler, usınıslar berildi, bular
respublikamizdiń tiykarı
shańaraqlardıń social
ekonomikalıq hám ruwxıylıq jetilisiwinde zárúr
rol oynaydı. Sonıń ushın shańaraqlardıń hár tárepleme rawajlanıwı, jámiyettıń rawajlanıwı demek.
Usı mániste keleshegimiz bolǵan jas áwlad tárbiyası hám onıń rawajlanıwı mámleket
áhmiyetine iye bolǵan másele esaplanadı. Ekinshi tárepinen, jámiyettiń shańaraq hám shańaraqlıq
tárbiyalawǵa bolǵan talabı kún sayın artıp barmaqta.
1196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ata
analardıń balalar tárbiyası júzesinen juwapkershiligin kúsheyttiriw, tárbiyalawǵa tán
qızıǵıwın asırıw, shańaraqlıq hám social tárbiya birligin támiyinlew házirgi kúnniń aktual
máselelerinen biri.
Shańaraqlıq tárbiya degende ata
analardıń óz turmısları, turmıs tárizleri tiykarında bala
shaxsında dúńyaqaras tiykarlari, siyasiy, ádep
ikramlilıq, estetikalıq hám basqa social faktorlardi
qáliplestiriw maqsetinde sistemali, izbe
iz, ideyalıq hám ruwxıylıq tásir kórsetiw processi
túsiniledi. Biraq, bunda jámiyetimiz rawajlanıwı múnásibeti menen shańaraq, onıń bárshe
turmıslıq basqıshları keskin ózgerislerge ushırap atırǵanlıǵı hám esten shıǵarmaslıq kerek.
Milletlerdiń tariyxiy, milliy hám regional ózgesheliklerin esapqa alǵan halda shańaraqlar
rawajlanıwı ulıwma hám menshiklik rawajlanıwlar tiykarında shańaraqlıq tárbiyani maqsetke
muwapıq jaqsılaw tiyis. Bul mámleketimizdiń shańaraqta jas áwladtı hár tárepleme kamal taptırıw
processine qaratılǵan ilimiy hám ámeliy usınıslarınan biri.
Ata
analarınıń ulıwma, mádeniy, maǵlıwmat mazmunın kóteriliwi hám social aktivlik
qarar tabıwı mektep hám shańaraq baylanısları ózgesheliginiń ózgeriwine sebep boladı. Eger
mektep shańaraq tárbiyalanıwshılıǵına húrmet penen múnásibette bolsa, onıń baylıqlarınan,
yaǵniy ata
analar abıroyı, shaxsiy úlgisi, jaqsı sezimler tiykarında tárbiyalawlarınan paydalana
alsa, ol halda ata
analar ataǵı úlken kúshke, tárbiya nátiyjeligin támiyinlewshi miyzanǵa aylanadı.
Házirgi zaman shańaraqları bar jámiyet penen tıǵız baylanısqan. Qalalardiń ósiwi, jasaw
shárayatlariniń jaqsılanıwı, xalqınıń materiallıq hám mádeniy turmıs saviyasiniń asıwı óspirimdiń
jetilisken insan qılıp tárbiyalawǵa tásir qıladı.
Elimizde 1998-jıldıń «Shańaraq jılı», 2000-jıldıń «Salamat áwlad jılı», 2001-jıldıń «Analar
hám balalar jılı», 2010-jıldıń «Bárkamal awlad jılı», 2012-jıldıń «Bekkem shańaraq jılı»-dep
belgileniwi kámil insanlardı tárbiyalawda, áwladlar dawamlılıǵın salamat etip jetilistiriwde
mánáwiyatımız tiregi bolǵan shańaraqtı bekkemlew menen xalqımızdıń shańaraqqa bolǵan
xúrmetiniń bir kórinisi óz sáwleleniwin tapqan.
«Aqılı kámil hár qanday insan bul jaqtı dúnyada ómiri bar eken, shańaraq bar ekenligin
ańlap jetedi. Shańaraq bar eken, perzent dep atalǵan biybaha baylıq bar. Perzent bar eken, adamzat
hámiyshe iygilikli niyetler hám umtılıslar menen jasaydı»,-deydi Birinshi Prezidentimiz óz
miynetinde. Shınında da, tárbiyanıń irge tasın qalawshı orın shańaraq dep atalsa, usı shańaraq –
misli qara úydiń neshe bir dúbileyleri tótepki beriwin sınaǵanday bekkem etip dizilgen uwıqlarına
megzep, keleshek áwlad perzent tárbiyası tózimlilikti talap etedi dep adamlarǵa túsindirip
turǵanınday boladı.
Juwmaqlap aytqanda, shańaraq, máhálle hám bilimlendiriw mákemelerinde jaslardıń
tárbiyası, shetki aymaqlar menen máhállelerde jámlespegen jaslar menen maqsetli ideyalıq-
1197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
tárbiyalıq jumıslardıń jasalma túrde alıp barılıp atırǵanı, jınayatshılıq, diniy ekstremizm hám
terroristlik háreketlerge adasıp qosılıp qalıw, milliy qádiriyatlarǵa itibarsızlıq, erte neke qurıw,
shańaraqlıq ajırasıwlar sıyaqlı unamsız jaǵdaylardıń aldın alıwǵa qaratılǵan úgit-násiyat
jumıslarınıń kópshilik jaǵdaylarda kútilgen nátiyjeni bermey atırǵanı bul máselelerge qatań túrdegi
itibardı talap etpekte.
Shańaraqlarda balalar tárbiya beriwde ata
ananıń úlgisi, olardıń miynetsúygishligi,
shańaraqtıń islerge juwapkershiligi, jumıs jútiriliwi, úl balalarǵa qaraǵanda atanıń, qizlarǵa
ananıń ustazlıq rahnamalıq jumısları tiykarǵi orındı iyelleydi. Bul pikirler shańaraqlarda
ótkerilgen anketa maǵlıwmatlari járdeminde anıqlandı.
Anketa mazmunında tómendegi sorawlar bar edi.
1. Familiyańiz, atıńiz, atańizdiń atı, tuwılǵan jılıńız, maǵlıwmatıńız, kásibińiz hám
adresińiz.
2. Shańaraqta neshe perzentińiz bar.
3. Siziń súygen shınıǵıwıńız.
Balańız súygen shınıǵıwlardı sanap beriń.
4. Shańararaǵıńızda perzentlerimiz shınıǵıwı ushın qanday sharayatlar bar. Arnawlı
xana, stol, stul, kitap shkafları, radio hám basqalar.
5. Balańızdı tárbiyalawda qıynalıp atırsızma. Awa yaki joq.
6. Sizińshe shańaraq tárbiyasın ne qıyınlastıradı (Tárbiyaǵa tán bilimlerdiń
jetispewshiligi, ata
analardıń biymásláhát jumıs alıp barıwı, balalardı jumıs menen bánt
etmeslik, qızıǵıwlarına qarap qarım
qatnas qilmaslıq, xojalıq jumıslarınıń orınlanıwında
qatnasmaslıǵı hám basqa).
Siz tárbiya jumısında metodikalar zárúr dep esaplaysızma. Awa yaki joq. Bir kúnde
neshe saat bala tárbiyası menen shuǵıllanasız.
Baqlawlardiń kórsetiwinshe, az balalı shańaraqlarǵa qaraǵanda kóp balalı
shańaraqlarda tárbiya múmkinshilikleri hám reń
báreń.
Óspirimdi shańaraqlıq turmısqa, nekege tayarlawda, shańaraq bekkemligin
támiyinlewde
nekeleniwshilerdiń ata
anaları bilimine, turmıs tárizine, xarakter
ózgesheliklerine hám kásip xızmetdlerine itibar beriw maqsetke muwapıq.
Tuwılıw moraldıń rawajlanıwı, ósiw kórsetkishi. Biraq keyingi oń jillıqlar ishinde
kóp balalı shańaraqlardıń keskin kemeyiwi esabına bir, eki bala menen shekleniw, shańaraqta
tuwılıwdiń páseyiwine alıp keldi.
1198
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bala tárbiyasına kóp waqıt sarıplanadı. Biraq shańaraqta tuwılǵan jeke perzent
úlkenlerdiń janlı oyınshıǵı, súyiklisi, úlkenlerdiń dıqqat orayı, quwanıshı hám erketayı
sıpatında úlkeyedi. Onıń bir nárseden narazılǵı hám jılawı ata
ana dúnyasın qaranǵılastıradı.
Ózleri jemey
ishpey, jeke perzentlerin aq tarap, kiyintirip, hátte, túrli qıylı sawǵalar
uyımlastıradı. Bul menen balasınıń kelesi rawajlanıwın buzip atırǵanlıǵıń oylawdı jaqtırmaydı.
Bul qaraqalpaq shańaraqlarınıń tariyxınan belgili bolǵan haqıyqat hám ata- babalarımızdan
miyras bolıp qalǵan dástúr bolıp tabıladı. Soǵan kóre bala menen kóbirek ana birge boladı.
Óytkeni xalqımız: “Sút penen kirgen jan menen shıǵadı” dep biykarǵa aytpaǵan.
Húkimetimiz shańaraqtı jámiyet negizi retinde ǵamxorlıq qılıp atır, onıń materiallıq-
xojalıq tárepten gúlleniwi ushın pútkil múmkinshiliklerdi jumısqa salıp qoyıp atır. Atap aytqanda
birinshi Prezidentimiz I. Karimov shańaraqtıń jámiyette tutqan ornı hám áhmiyeti haqqında sonday
dep jazadı : “Bala tuwılǵan kúnnen baslap shańaraq ortalıǵında jasaydı. Shańaraqqa tán dástúrler,
qádiriyatlar, úrp-ádetler balanı qáliplestiredi.
Eń áhmiyetlisi perzentler shańaraqlıq turmıs, turmıs mektep arqalı jámiyet talapların
tusinip jetedi. sezedi”.
Bul orında alǵa súrilip atırǵan pedagogikalıq ideyanıń túpkilikli mánisin shańaraq
tárbiyasın durıs jolǵa qoyıw, bekkemlew jáne de tereńlestiriw menen baylanıslı bolıp tabıladı.
Biraq balalar tárbiyasında saldamlı qátelerge jol qoyatuǵın shańaraqlar da ushraydı. Bul
bolsa balalardıń keleshegine unamsız tásir etedi hám olardı qayta tárbiyalaw sıyaqlı quramalı
mashqalanı keltirip shıǵadı. Bunday qátelerdiń tiykarǵı sebebi ata- analar pedagogikalıq
mádeniyatı jeterli dárejede bolmawı bolıp esaplanadı.
Házirgi kúnde qızlar tárbiyasın shólkemlestiriw, tárbiyalaw, eń jaqsı pazıyletlerdi payda
etiw, ádep, etika sıyaqlı barlıq páziyletlerdi qızlarda sáwlelendiriw ata- ananıń moynına túsip atır.
Buǵan baylanıslı ózini tuta biliw, ızzetli biliw, uyat, iybe, shıyrın sózlik, miyirmanlıq,
háreketsheńlik, aspazlıq, sheberlik qızlardıń eń gózzal ayrıqsha táriypi bolıp tabıladı.
Ókinish penen aytamız házirgi kunga kelip ayırım qızlar tárbiyası buzulıwı nátiyjesinde
joqarıdaǵı sezimlerdiń joytılıp brıwı payda bolmaqta. Bul máselede ata- ana, máhelle, shańaraq,
mektep, dem alıw ornıları, oqıtıwshılar úlken hám zárúrli rol oynaydı.
Barlıq qızlarǵa tek ǵana qızlar al ul balalarǵa da jaslıǵınan jaqsı tárbiya berip, jaqsı
pazıyletlerdi júzege keltirip, jaqsılıqqa úndewdi úyretse, hár bir jumıstı, zattı durıs orınlawdı
úyretip barsa álbette nátiyje bere aladı.
Búgingi kunge kelip qızlar ádep - ikramlılıq norması boyınsha júdá kóp ózgerislerdi kórip
atırmız. Álbette bunıń negizinde jaqsı tárbiya kórmegenlik sezimi jatadı.
Awzınan hár qıylı sózlar, gápler, mánissiz pikirlerdi aytıp atırǵanlıǵın kóremiz. Olardı
kórip jerkenishimiz qóziydi, ashıwımız shıǵadı, qáne ol jaǵdayda iybe, qáne ol jaǵdayda uyat
1199
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
degen pikirler menen bas shayqaymiz. Bunday qızlar tek ǵana ózin emes, al bul gápleri menen ata-
ana, máhelle, óqıtıwshıların da uyatqa qoyıp atırǵanlıǵın bilmeydi.
Bunday qızlardı jámiyetimizge paydadan kóra, kóbirek zıyanı tiyedi. Ol keleshekte qanday
shańaraqtı qura aladı? Ele óziniń tárbiyası jaqsı emes. ol balalarına qanday tárbiya bere aladı degen
sorawlar bizdi qiynaydi.
Dúnya jámiyetshiligi biziń milletimizdiń hayalları ózlariniń tapqırlıǵı, ádebi, múnásibeti,
shiyrin sózligi, turpayı, hadallıǵı, milliy kiyiniwi, qalaberdi uyatı, ar-namısı, iybe,minez- qulıqtıń
tazalıǵı, wapası, sabırlılıǵı, ándiyshe, iyman sıyaqlı mánawıy - etikalıq pazıyletleri menen joqarı
salawatqa, orınǵa, abroyǵa iye bólǵan hám qızlar tárbiyasında jeke úlgi kórsetken hám de házir de
sonday bólib qaladı dep úmit etemiz.
REFERENCES
1.
Сеитжанова К. Школа будущего это школа «информационного века» //Science and
Education. – 2023. – Т. 4. – №. 1. – С. 654-657.
2.
Seytjanova Q. et al. Amaliy metodlar vositasida o’quvchilarda vokal-xor malakalari
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 892-896.
3.
Seitjanova K. The Skill of a Conductor is the Ability to Express a Performance //Miasto
Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 177-178.
4.
Bekpolatova A., Seitjanova Q. OPERA GENRE, ITS HISTORICAL DEVELOPMENT
AND ITS PLACE IN KARAKALPAK COMPOSING COMPOSITION TODAY //Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 10. – №. 5. – С. 92-96.
5.
Сейтжанова К. и др. Прошлое и настоящее вокальной музыки барокко //Science and
Education. – 2021. – Т. 2. – №. 4. – С. 580-584.
6.
Babasheva B. G., Sanjarbek Y. SHAXSLARDA MUNOSABAT TURLARI VA
MULOQAT HAQIDA TUSHUNCHA //The Role of Exact Sciences in the Era of Modern
Development. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 9-12.
7.
Babasheva B. Effective Methods of Instructing Primary Class Students to Creative Thinking
//Journal of Advanced Zoology. – 2023. – Т. 44.
8.
Babasheva B. G. Some Issues of Transmission of Written and Oral Speech of Primary
Schoolсhildren //Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture. – 2023. – Т.
4. – №. 6. – С. 13-16.
