94
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
FRAZEOLOGIZMLARNING ASOSIY XUSUSIYATLARI
ingliz tilidagi iboralar misolida
Yuldosheva Durdona
dryuldosheva@gmail.com
Namangan davlat chet tillari instituti magistr talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14813436
Annotatsiya
.
Ushbu maqolaning aosisiy maqsadi frazeologizmlarning, asosan, ingliz
tilidagi iboralar, birikmalar, fe`lli birikmalar, matallarning o`ziga xosligi va asosiy xususiyatlari
haqida ma`lumot berish, hamda bir nechta ingliz tilidagi frazeologik birliklarni tahlil qilishdan
iborat.
Shuningdek, ingliz tilidan o`zbek tilida to`g`ri va noto`g`ri tarjima qilingan birliklar,
asarlardan parchalar asosida ko`rib chiqilgan va diskursga tushadigan mos tarjimalar berib
o`tilgan.
Tayanch tushunchalar:
frazeologizmlar, ma`no, ibora, frazeologik birliklar, matal.
MAIN FEATURES OF PHRASEOLOGISMS
on the example of English expressions
Abstract.
The main purpose of this article is to provide information about the uniqueness
and main features of phraseologisms, mainly English expressions, combinations, verb
combinations, proverbs, and to analyze several English phraseological units. Also, units correctly
and incorrectly translated from English into Uzbek are considered on the basis of excerpts from
works and appropriate translations that fit into the discourse are given.
Key concepts:
phraseologisms, meaning, expression, phraseological units, proverb.
ОСНОВНЫЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ
на примере английских фраз
Аннотация.
Основной целью данной статьи является предоставление информации
об уникальности и основных признаках фразеологизмов, в основном английских выражений,
сочетаний, глагольных комбинаций, пословиц, а также анализ нескольких английских
фразеологических единиц. Кроме того, были рассмотрены правильно и неправильно
переведенные единицы с английского языка на узбекский язык на основе отрывков из
произведений, и были предоставлены соответствующие переводы, соответствующие
дискурсу.
Ключевые понятия:
фразеология, значение, выражение, фразеологические единицы,
пословица.
95
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Frazeologizmlar har bir tilda, ayniqsa, badiiy adabiyotda juda muhim rol o`ynaydi. Ular
tilning o`ziga xosligini ko`rsatib beruvchi muhim til birliklari hisoblanadi. Shuning uchun ham
hozirgi kunda ushbu soha ustida ko`plab tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Frazeologiya mustaqil fan sohasi sifatida 20-asrning o‘rtalarida rivojlana boshladi. Ushbu
sohani ilmiy asosda rivojlantirishga bir qator tilshunos olimlar hissa qo‘shgan. Masalan, Sharl
Bally frazeologik birliklarni o‘rganishni birinchi bo‘lib ilmiy tilshunoslik sohasiga kiritgan
olimlardan biridir. U tilning ekspressiv xususiyatlariga katta e’tibor qaratgan va frazeologiyani
tilning obrazli va emotsional ifoda vositasi sifatida o‘rgangan.
Vinogradov frazeologiyani mustaqil fan sohasi sifatida shakllantirishda yetakchi olim
hisoblanadi. U frazeologik birliklarni tahlil qilishda ilmiy yondashuvni ishlab chiqdi va
frazeologizmlarni semantik tuzilishiga ko‘ra tasnif qildi. Shmelev frazeologiyaning strukturaviy
va semantik xususiyatlarini o‘rganib, frazeologizmlarning leksik birliklardan farqini aniqlagan. U,
shuningdek, frazeologizmlarning kontekstdagi vazifalarini tahlil qilgan.
Amosova kontekstual frazeologiyani rivojlantirgan. U frazeologizmlarni kontekst
doirasida o‘rganib, ularning kommunikativ ahamiyatini tahlil qilgan. Cowie frazeologiyaning
nazariy asoslarini rivojlantirgan va ingliz tilidagi frazeologik birliklarni o‘rganishga katta e’tibor
qaratgan. U frazeologiya va leksikografiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan.
O‘zbekistonda frazeologiya fani 20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab ilmiy ravishda
rivojlana boshladi. Bu jarayon o‘zbek tilshunosligining umumiy rivoji bilan bog‘liq bo‘lib,
frazeologik birliklarni o‘rganish asosan o‘zbek xalqining boy og‘zaki va yozma adabiyoti orqali
shakllandi. Ushbu soha yurtimizda rivojlanishi uchun bir qator olimlar hissa qo`shgan.
Misol uchun, T. Mirzayev – O‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning tasnifiga katta e'tibor
qaratgan. Sh. Rahmatullayev – Frazeologiyaning nazariy asoslarini rivojlantirishga hissa qo‘shgan
va uning o‘zbek tili grammatikasi bilan bog‘liqligini o‘rgangan. A. Madvaliyev – Frazeologik
birliklarning semantik va stilistik xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan. N. Mahmudov – Frazeologik
birliklarning til va madaniyatdagi o‘rni haqida tadqiqot olib borgan.
Mustaqillik davri(1990-yillardan boshlab)da o‘zbek tili frazeologiyasini milliy o‘zlik va
madaniyatni aks ettiruvchi muhim soha sifatida o‘rganish kuchaydi. Frazeologik birliklarning
tarjimasi va boshqa tillar bilan qiyosiy tadqiqotlariga katta e'tibor qaratila boshlandi.
Frazeologiya rivojining sabablari: O‘zbek xalqining boy folklor merosi. Adabiyot va badiiy
asarlarda ishlatiladigan frazeologizmlar. Tilning milliy va madaniy o‘ziga xosligini o‘rganishga
qiziqish. Ayniqsa, adabiy tilni rivojlantirishda va badiiy asarlarni tahlil qilishda frazeologiyaning
o‘rni beqiyosdir.
96
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Har bir tildagi frazelogik birliklarning o`ziga xos xususiyatlari mavjud bo`lib, ingliz tili
ham bundan mustasno emas. Ingliz tili juda ham frazeologizmlarga boy til hisoblanadi. Ingliz
tilidagi frazeologizmlarning o`ziga xosligi va asosiy xususiyatlari quidagi jihatlarda ko`rinadi:
1.
Semantik yaxlitlik
Frazeologizmlar tarkibidagi so`zlarning ma`nolari alohida-alohida emas, balki bir butun holda
tushuniladi. Ularning lug`aviy ma`nosi yashirin yoki ko`chma bo`ladi.
Kick the bucket
– so`zma-
so`z chelakni tepmoq degan ma`no bersa, frazeologik ma`nosi vafot etmoq hisoblanadi.
2.
Barqarorlik
Frazeologizmlar tuzulishi o`zgaruvchan emas, ular doim bitta shaklda qo`llaniladi.
Bite the
dust
- muvaffaqiyatsizlikka uchrash, ushbu brikmada tarkibiy so`zlarni o`zgartirish mumkin emas.
3.
Tasviriylik va emotsionallik
Frazeologizmlar ko‘pincha tasviriy va hissiy ma’noga ega bo‘lib, ular nutqni boyitadi.
A piece
of cake
(o‘ta oson) – sodda ishni shirin tort bilan qiyoslash orqali tasvirli ma’no beradi.
4.
Madaniy va tarixiy omilga bog‘liqlik
Frazeologizmlar til va millat madaniyati bilan uzviy bog‘liq. Ingliz tilidagi ko‘plab iboralar
Britaniya yoki Amerika madaniyatidagi voqealar, an’analar yoki tarixiy shaxslarga ishora qiladi.
The apple of one's eye
(kimningdir ko‘zining oqu qorasi) qadimgi Angliyada o‘ta qimmatli
narsani ifodalash uchun ishlatilgan.
5.
Tuzilishdagi xilma-xillik
Ingliz tilidagi frazeologizmlar turli grammatik tuzilmada bo‘ladi:
Masal (Proverb)
: Actions speak louder than words (Ish so‘zdan baland turadi);
Idiom:
Under the weather (o‘zini yomon his qilmoq);
Collocation:
Make a decision (qaror qabul qilmoq).
6.
Ma’nodagi ko‘chish va kontekstga bog‘liqlik
Frazeologizmlar ko‘pincha ko‘chma ma’noni anglatadi va ularning to‘g‘ri tushunilishi
kontekstga bog‘liq.
Spill the beans
(sirni ochmoq) iborasi mazmunni tushunish uchun to‘g‘ri
muloqot kontekstini talab qiladi.
7.
O‘zbek tilidan farqlanishi
Ingliz tilida frazeologizmlarda ko‘p hollarda hayvonlar (Let the cat out of the bag – sirni
oshkor qilish) yoki ranglar (Once in a blue moon – juda kam hollarda) orqali ma’no ifodalanadi.
O‘zbek tilida esa frazeologizmlar ko‘pincha qadriyatlar, an’analar yoki urf-odatlarga
asoslangan.
Ingliz tili frazeologizmlarining o‘ziga xosligi ularning madaniy konteksti va ma’no
chuqurligida ko‘rinadi. Bu xususiyatlar tarjima paytida katta e’tiborni talab qiladi. Shuning uchun
ko`p hollarda ingliz tilida yozilgan asarlarni o`zbek tiliga tarjima qilishda ham ma`noni ham
97
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
stilistik bo`yoqdorlikni ya`ni shakl va mazmunni birdek saqlab qolish qiyin kichadi, bu
tarjimondan juda katta mahorat va ikki tilda frazeologik lug`at boyligi ko`p bo`lishini talab qiladi.
Frazeologizmlarning to`gri va no`to`g`ri tarjima qilingan holatlarini asarlarlardan parchalar
asosida ko`rib chiqamiz. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga to‘g‘ri va noto‘g‘ri tarjima qilingan iboralarni
asarlar asosida tahlil qilish tarjimaning mazmun va shakliy jihatlariga diqqat qilishni talab qiladi.
1.
To‘g‘ri tarjima qilingan ibora
Jane Austen – Pride and Prejudice (G‘urur va Taassub): "It is a truth universally
acknowledged, that a single man in possession of a good fortune must be in want of a wife."
To‘g‘ri tarjima: "Hamma tan olgan haqiqat shuki, boy va yakkayu yolg‘iz erkak, albatta,
o‘ziga rafiqa izlaydi."
Bu tarjima asl matnning mazmuni va uslubini saqlab qolgan. Undagi "universally
acknowledged" iborasi "hamma tan olgan" shaklida aniq ifodalangan.
2.
Noto‘g‘ri tarjima qilingan ibora
William Shakespeare – Hamlet: "To be, or not to be, that is the question."
Noto‘g‘ri tarjima: "Bo‘lish yoki bo‘lmaslik, bu savol emas."
Tarjimada "savol emas" deyish orqali asl ma’no buzilgan. Shakespeare bu yerda hayot va
o‘lim haqida chuqur falsafiy masalani ko‘taradi, lekin noto‘g‘ri tarjima buning mohiyatini
o‘zgartirgan.
To‘g‘ri tarjima: "Bo‘lish yoki bo‘lmaslik – mana bu savol."
Bu tarjima Shakespearening original falsafiy ma’nosini saqlab qolgan.
3.
To‘g‘ri tarjima qilingan ibora
Mark Tven – The Adventures of Tom Sawyer: "He had discovered a great law of human
action, without knowing it – namely, that in order to make a man or a boy covet a thing, it is only
necessary to make the thing difficult to attain."
To‘g‘ri tarjima: "U inson xatti-harakatining muhim qonunini bilmasdan kashf qilgan edi:
odam yoki bola biror narsani xohlasin, desangiz, uni olishni qiyinlashtiring."
Bu tarjima matndagi fikrni va hikoya uslubini to‘g‘ri yetkazgan.
4.
Noto‘g‘ri tarjima qilingan ibora
Jorj Oruell – Animal Farm (Hayvonot bog‘i): "All animals are equal, but some animals are
more equal than others."
Noto‘g‘ri tarjima: "Barcha hayvonlar teng, lekin ba’zilari boshqalardan tengroq."
Iboraning ko‘chma ma’nosi yo‘qolgan. "More equal" iborasi satirik ma’noga ega bo‘lib,
tenglikni suiiste’mol qilishni ifodalaydi.
To‘g‘ri tarjima: "Barcha hayvonlar teng, ammo ba’zilari boshqalardan ustunroq."
To‘g‘ri tarjima asarning mazmunini, madaniy kontekstini va uslubini saqlab qoladi.
98
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Noto‘g‘ri tarjima esa iboraning ma’no yoki hissiy jihatlarini buzadi. Shu sababli,
frazeologik iboralar va badiiy obrazlarni tarjima qilishda ularga madaniy va semantik yondashuv
zarur.
REFERENCES
1.
Jeyn Ostin – Pride and Prejudice (G‘urur va Taassub).
2.
Uilyam shekispr (Hamlet) o`zbekcha tarjimasi bilan birgalikda.
3.
Mark Tven – The Adventures of Tom Sawyer.
4.
"Frazeologiya nazariyasi asoslari" - Y. X. Toshmatov
5.
"O‘zbek tilida frazeologizmlarning semantikasi va uslubiy xususiyatlari" - N. Maxmudov
6.
"Frazeologik birliklar: Ularning shakli va mazmuni" - G‘. Xolmatov
7.
Yu.Mehmonove and S.Jurayeva. "Translation of English collocations into Uzbek language".
8.
Yu Mehmonova. "Lexico-grammatical resources of functional equivalence in the translation
of text from English to Uzbek. Eurasian Journal of Academic Research, 2(2), 349-353
9.
I. G'afurov, O.Mo'minov, N.Qambarov Tarjima Nazaryasi "Tafakkur Bo'stoni" Toshkent -
2012
