1707
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
JORJ ORUELNING “1984” ASARIDAGI FRAZEOLOGIZMLAR TAHLILI VA
TARJIMADA KELIB CHIQQAN MUAMMOLAR
Yuldosheva Durdona
dryuldosheva@gmail.com
Namangan davlat chet tillari instituti magistr talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15116039
Annotatsiya
. Ushbu maqolaning aosisiy maqsadi “1984” kitobidagi frazeologizmlarning
tarjima usullarini ko`rib chiqish, hamda frazeologik birliklarni tarjima qilishda kelib chiqqan
muammolarni tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, ingliz tilidan o`zbek tiliga to`g`ri va noto`g`ri
tarjima qilingan birliklar, asardan parchalar asosida ko`rib chiqilgan va diskursga tushadigan
mos tarjimalar berib o`tilgan.
Tayanch tushunchalar:
frazeologizmlar, newspeak, ibora, frazeologik birliklar,
doublethink.
ANALYSIS OF PHRASEOLOGISMS IN GEORGE ORWELL'S "1984" AND
PROBLEMS ARISING IN TRANSLATION
Abstract.
The main purpose of this article is to consider the translation methods of
phraseologisms in the book "1984", as well as to analyze the problems that arise in translating
phraseological units. Also, correctly and incorrectly translated units from English into Uzbek,
based on excerpts from the work, and appropriate translations that fit into the discourse are
given.
Key concepts:
phraseologisms, newspeak, expression, phraseological units, doublethink.
АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ В РОМАНЕ ДЖОРДЖА ОРВЕЛА «1984» И
ПРОБЛЕМЫ, ВОЗНИКАЮЩИЕ ПРИ ПЕРЕВОДЕ
Аннотация.
Основной целью данной статьи является рассмотрение способов
перевода фразеологизмов в книге «1984», а также анализ проблем, возникающих при
переводе фразеологических единиц. Кроме того, на основе отрывков из произведения
рассматриваются правильно и неправильно переведенные единицы с английского на
узбекский язык, и даются соответствующие переводы, соответствующие дискурсу.
прошедший.
Ключевые понятия:
фразеологизмы, новояз, идиома, фразеологические единицы,
двоемыслие.
Jorj Oruellning "1984" romani totalitar davlatlar tuzumini, propagandaning kuchini va
nazoratning jamiyatga ta’sirini ochib beruvchi mashhur asarlardan biridir. Ushbu roman nafaqat
syujet jihatidan, balki lingvistik tuzilishi bilan ham ajralib turadi.
1708
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Orwell asarida maxsus sun’iy til - Newspeak (Yangi til) dan foydalangan bo‘lib, bu til
roman mazmuni va maqsadiga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, romanda ko‘plab frazeologik birliklar, stilistik vositalar va metaforik
iboralar mavjud. Ushbu bo‘limda "1984" romanining lingvistik xususiyatlari chuqur tahlil
qilinadi.
"1984" romanining lingvistik xususiyatlarini tahlil qilishda quyidagi jihatlar alohida
ahamiyat kasb etadi:
1.
Frazeologik birliklarning keng qo‘llanilishi
2.
Newspeak (Yangi til) ning roli
3.
Ikkiyuzlamachilik (Doublethink) va til orqali manipulyatsiya
4.
Propaganda va senzura tili
5.
Metaforalar va allegoriyalar
Frazeologik birliklar va ularning o‘ziga xosligi. Orwell romanda ingliz tilidagi klassik
frazeologik birliklardan foydalanish bilan birga, o‘zi yaratgan yangi frazeologik iboralarni ham
kiritgan. Ushbu birliklar asosan totalitar tuzumning tildan foydalanish uslubini ifodalash uchun
ishlatilgan. Shu o`rinda roman matnida uchraydigan ba’zi frazeologik birliklardan misollar
keltirib o`tmoqchiman.
"Big Brother is watching you" (Katta Aka seni kuzatib turibdi) – bu frazeologik ibora
totalitar nazoratning ramzi hisoblanadi. Orwell ushbu iborani romanning asosiy g‘oyalaridan biri
sifatida ishlatgan.
"Thoughtcrime" (Fikr jinoyati) – mustaqil fikrlashni jinoyat deb qabul qiluvchi tizimni
ifodalaydi. Bu tushuncha frazeologik birlik sifatida ishlatiladi.
"Unperson" (Yo‘q qilingan shaxs) – mavjudligini butunlay yo‘q qilish, tarixdan o‘chirish
tushunchasi. Totalitar tuzumda kimdir partiyaga qarshi chiqsa, u shaxs butunlay "yo‘q qilingan"
deb hisoblanadi.
O‘zbek tiliga tarjima qilganda, ushbu frazeologik birliklarni saqlab qolish qiyin bo`lgan.
Buning asosiy sababi esako`p iboralar yozuvchi tomonidan o`sha davrdagi tuzumni
yanada yoritib berish uchun yaratilgan iboralar hisoblanadi. Big Brother is watching you iborasi
"Katta Aka seni kuzatib turibdi" deb so‘zma-so‘z tarjima qilingan bo‘lsa-da, bu iboraning
konnotativ ma’nosini tushuntirish kerak. Thoughtcrime ni "Fikr jinoyati" deb tarjima qilish
mumkin, lekin bu ibora o‘zbek tilida tabiiy chiqmasligi mumkin. Shu sababli, uni "taqiqlangan
fikrlar" yoki "jinoyat deb hisoblangan fikrlar" tarzida kengaytirib tushuntirish talab etiladi.
Orwell uslub jihatidan sodda, lekin semantik jihatdan chuqur yozuvchi hisoblanadi. U til
orqali manipulyatsiya qilish usullarini ko‘rsatish uchun ba’zi texnikalardan foydalangan. Oddiy
gap qurilishi: Orwell jumlalari oddiy va tushunarli bo‘lib, o‘quvchini tezda jalb qiladi.
1709
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Kuchli antonimiya va qarama-qarshi tushunchalar: Masalan, Freedom is slavery (Erkinlik
- bu qullik) yoki Ignorance is strength (Bilimsizlik - bu kuch). Simvolik obrazlar va metaforalar:
Big Brother, Room 101, Telescreens kabi tushunchalar roman davomida simvol sifatida
ishlatiladi.
Orwellning sodda, lekin semantik jihatdan boy uslubi tarjimada saqlab qolish qiyin.
Masalan, War is Peace (Urush - tinchlik) kabi iboralar ko‘p ma’noga ega bo‘lib, ularni
soddalashtirib yuborish ma’no yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
"1984" romanining lingvistik xususiyatlari uni o‘ziga xos va ta’sirli asarga aylantiradi.
Orwell sun’iy til - Newspeak orqali tilning nazorat vositasi sifatida ishlatilishini ko‘rsatib
bergan. Frazeologik birliklar va metaforalar roman kontekstida kuchli ma’noga ega bo‘lib,
tarjima jarayonida ularni to‘g‘ri uzatish muhim. O‘zbek tiliga tarjima qilishda asosiy
muammolar:
1.
Sematik o`ziga xosligi. Newspeak iboralarining tarjimasi murakkabligi.
2.
Frazeologik birliklarning ekvivalenti yo‘qligi.
3.
Orwell uslubini saqlash qiyinchiligi. Konteksni qo`qotish xavfi.
Shu sababli, tarjimada madaniy moslashtirish va izohli yondashuv qo‘llash eng maqbul
usullardan biri hisoblanadi. Asarning o`zbek tiliga tarjimasida ham ushbu usullardan samarali
qo`llanilgan.
1. Sematik o`ziga xoslik
. Roman semantik o'ziga xos deganda asarning tilida va uslubida
ifodalangan chuqur, ko‘p qirrali ma'nolar, hissiyotlar va madaniy kontekst nazarda tutiladi. Har
bir roman o‘zining ma’nosini nafaqat voqealarni tasvirlash, balki metaforalar, timsollar va tayyor
iboralar orqali ifodalaydi. Bu ma'nolar o‘quvchi ongida xayoliy, ijtimoiy va falsafiy qatlamlarni
hosil qiladi. Masalan, g‘ayrihayoliy davlat sharoitida sodir bo‘ladigan voqealarni aks ettiruvchi
asarlarda yaratilgan maxsus frazeologik birliklar, ularning o‘ziga xos konnotatsiyalari va
semantik yuklamalari, asarning umumiy atmosferasini va ichki tanqidiy qarashlarini aks ettiradi.
Shu nuqtai nazardan, roman semantik o'ziga xosligi tilning o‘ziga xos ifoda vositalari,
madaniy an’analari va tarixiy konteksti orqali namoyon bo‘ladi. Tarjima jarayonida esa bu
ma'nolarni boshqa tilga ko‘chirishda, asarning asl hissiy va estetik mazmunini yo‘qotmaslik
uchun maxsus yondashuv talab etiladi. Tarjimon uchun bu nafaqat so‘zlarni almashtirish, balki
asarning yaratilgan ruhiy va madaniy atmosferasini ham saqlab qolish, o‘quvchiga o‘sha
davrning o‘ziga xosligini yetkazish vazifasidir.
George Orwellning “1984” asari nafaqat g‘ayrihayoliy voqealar tasviri, balki til orqali
totalitar hokimiyatning inson ongiga ta’siri, nazorat mexanizmlari va siyosiy propagandaning
murakkab semantik qatlamlarini ham ifodalaydi. Asarda ishlatilgan frazeologik birliklar,
atamalar va maxsus yaratilgan “Newspeak” tili o‘ziga xos ma’no yuklamasini aks ettiradi.
1710
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bu semantik o‘ziga xoslik asarning umumiy ruhiyati va ideologik tuzilishini belgilab,
o‘quvchiga chuqur tafakkurga chorlaydi.
Birinchi navbatda, Newspeak – ya’ni yangi til – asarda tilning qanday qilib inson fikrini
cheklashi va hokimiyat tomonidan nazorat ostiga olinishi mumkinligini ko‘rsatadi. Orwell
Newspeak orqali xalqning so‘z boyligini kamaytirish, shu tariqa mustaqil fikrlash va erkin
munozara olib borishni imkonsiz qilishga intiladi. Masalan, “free” (erkin) so‘zining manosi
ma’nosi butunlay o‘zgartiriladi va u “slavok” atamasiga aylantirilishi mumkin. Bunday semantik
transformatsiya tilning asl mohiyatini va uning ijtimoiy-siyosiy rolini ochib beradi. Tarjima
jarayonida bu o‘zgarishlarni aks ettirish juda qiyin: aslida Newspeak tilidagi atamalar ko‘plab
madaniy va kontekstual qo‘shimchalarni o‘z ichiga oladi, ularni o‘zbek tiliga to‘liq aks ettirish
uchun tarjimon katta mehnat qilgan.
Keyingi muhim semantik element – Doublethink (ikkiyoqlama tafakkur) tushunchasidir.
Bu tushuncha asarda insonning bir vaqtning o‘zida ikki zid fikrga ishonganligini
anglatadi. Doublethink nafaqat mantiqiy paradoks, balki hukumatning inson ongini boshqarish
vositasi sifatida ham qaraladi. “Doublethink” tushunchasi o‘zbek tilida “ikkiyoqlama tafakkur”
deb tarjima qilinsa-da, uning semantik qatlami, ya’ni inson ongidagi qarama-qarshilik va ichki
nizolarni aks ettirish darajasi tarjimada yetarlicha ochib berilishi qiyin. Bu atama insonning
o‘zini aldashi va jamiyat tomonidan yaratilgan yolg‘on fikrlarga ishonishi orqali totalitar
hokimiyatning nazorat mexanizmini ko‘rsatadi.
Big Brother (Katta Og‘a) esa asarning markaziy ramzlaridan biri bo‘lib, hukumatning
doimiy nazorati, shaxsiy hayotning buzilishi va shaxsga bo‘lgan ishonchsizlikni ifodalaydi.
Ingliz tilidagi “Big Brother is watching you” iborasi, aslida oddiy bir ogohlantirish emas,
balki jamiyatdagi doimiy qo‘rquv va hukumatning hech qachon to‘xtamaydigan nazorati
obrazidir. Tarjimada “Katta Og‘a seni kuzatyapti” deb ifodalangan ushbu ibora, aslida
anglatuvchi semantik qatlami bilan bir qatorda, o‘quvchini siyosiy va psixologik jihatdan
tayyorlash vazifasini ham bajaradi. Ammo, o‘zbek tilidagi iboraning emotsional va konnotativ
jihatlarini to‘liq yetkazib berish muammosi mavjud: inglizcha versiya nafaqat oddiy kuzatishni,
balki qat’iy nazorat va hukumat tomonidan inson ongiga qilingan hujumni aks ettiradi.
Bundan tashqari, asarda ishlatilgan "Room 101" kabi ramzlar ham semantik jihatdan juda
murakkab. Room 101 insonning eng chuqur qo‘rquvlarini, shaxsiy azob-uqubatlarni ramziy
tarzda ifodalaydi. Bu xonani o‘zbek tiliga tarjima qilishda uning ichki psixologik yuklamasi,
shaxsiy dahshat va umidsizlik hissiyotlari yetarlicha aks ettirilishi kerak. Aks holda, o‘quvchi bu
tushunchani ingliz tilidagi asl holida his qila olmaydi. Tarjimon bu nuqtada qo‘shimcha izohlar
yoki maxsus tavsiflar orqali semantik chuqurlikni ta’minlashga harakat qilgan.
1711
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Roman semantik o‘ziga xosligini yanada chuqurroq tahlil qilganda, tilning nafaqat
ma’no, balki ideologik va madaniy asorat sifatida ham ko‘rilishi lozim. Orwellning uslubi,
frazeologik birliklari va atamalari totalitarizm, nazorat va erkinlik mavzularini o‘quvchiga
sezdirish uchun mo‘ljallangan. Ushbu semantik qatlamlar asarda yuzaga keladigan hissiy va
intellektual tajribani boyitadi. Tarjima jarayonida bu qatlamlarni saqlash, ya’ni asarning asl ruhiy
va madaniy mazmunini o‘zbek o‘quvchisiga yetkazish, katta san’at va ilmiy izlanish talab etadi.
Bundan tashqari, “1984” asarining semantik o‘ziga xosligi uning tilidagi paradokslar,
hazil va og‘irlik orasidagi nozik balansda ham aks etadi. Tilning oddiy so‘zlari orqali beriladigan
murakkab ma’no qatlamlari, o‘quvchini nafaqat voqealar bilan tanishtiradi, balki jamiyatdagi
adolatsizlik, erkinlikning yo‘qolishi va insonning ichki dunyosidagi bo‘linishlarni ham ochib
beradi. Tarjimon Karim Bahriyev bu murakkablikni tushunarli va lo‘nda qilib o‘zbek tiliga aks
ettirishga intilgan, lekin ayrim frazeologizmlarning semantik nozikligi, ayniqsa, totalitar nazorat
va tilning o‘ziga xos ideologik yukini aks ettirishda o‘ziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqargan.
Umuman olganda, 1984 asari tilining semantik o‘ziga xosligi uning frazeologik birliklari,
yaratilgan yangi atamalari va ideologik kontekst orqali aks etadi. Bu semantik qatlamlar asarga
o‘ziga xos madaniy, siyosiy va falsafiy mazmun berib, o‘quvchini nafaqat voqealar, balki
ularning orqasidagi chuqur ma’nolar bilan ham tanishtiradi. Tarjima jarayonida esa bu semantik
chuqurlikni saqlab qolish – tarjimonning eng muhim va qiyin vazifalaridan biri bo‘lib, u o‘zbek
o‘quvchisiga asarning haqiqiy ruhiyatini yetkazib berishga intiladi.
2. Frazeologik birliklarning ekvivalenti yo‘qligi
. Frazeologizmlar tarjimasida
frazeologik birlikning ekvivalentini topish tarjimon uchun eng nozik va murakkab masalalardan
biri hisoblanadi. Orwellning asarida ishlatilgan frazeologik birliklar nafaqat oddiy so‘zlar
yig‘indisi, balki o‘ziga xos madaniy, siyosiy va psixologik yukga ega bo‘lgan ifodalar bo‘lib,
ularning har biri totalitar rejimning nazorat, qo‘rquv va manipulyatsiya mexanizmlarini aks
ettiradi. Shunday ekan, ularning o‘zbek tilidagi ekvivalentlarini topish nafaqat semantik jihatdan,
balki madaniy va kontekstual jihatdan ham katta qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Masalan, asardagi oddiy iboralardan biri –
“Second were ticking by”
o`zbek tilida
tarjimon tomonidan “daqiqalar chakkilab tomardi” deb tarjima qilingan. Ushbu ibora ingliz tilida
tushunarli hisoblansada, o`zbek tiliga tarjima qilinganda tushunishda biroz g`alizlik kelib
chiqadi. Buning eng asosiy sababi esa ushbu iboraning o`zbek tilida ekvivalenti mavjud
emasligidadir. Garchi gramatik jihatdan to`g`ri bo`lsada, ma`no jihatdan tushunarsiz tarjima
kelib chiqqan. "Seconds were ticking by" iborasi vaqtning sekin o‘tishini yoki yaqinlashib
kelayotgan muhim lahzani tasvirlash uchun ishlatiladi. Buni aniq va tabiiy tarjima qilish uchun
quyidagi variantlar mos keladi:
"Soniyalar birin-ketin o‘tib borardi."
1712
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
"Vaqt asta-sekin o‘tayotgandi."
"Soniyalar sanab bo‘lguncha o‘tib borardi."
O‘zbek tilida "chakkillab tomardi" kabi ibora mavjud emas va bu ma'no jihatdan to‘g‘ri
emas. Shuning uchun ham tarjima tabiiy usulda chiqmagan. Agar "tik-tik" yoki "chakkillash"
so‘zlarini ishlatmoqchi bo‘lsak, ehtimol quyidagicha tarjima qilish mumkin: "Soatning
chakkillashiga ergashib soniyalar o‘tib borardi." Bu biroz badiiyroq bo‘ladi, lekin asl iborani
to‘g‘ri aks ettiradi.
3. Orwell uslubini saqlash qiyinchiligi. Konteksni qo`qotish xavfi.
Yana bir misol
ko`radigan bo`lsak, “nerved himself iborasining tarjimasiga e`tibor beraylik. Asliyatda: Winston
poured out nearly a teacupful,
nerved himself for a shock,
and gulped it down like a dose of
medicine. Tarjimada: Uinston undan bir choy qoshiq miqdorda quyib, bir dam ruhini jamladi,
xuddi dori ichayotgan bemorday ichimlikni yutib yubordi.
Bu yerda “nerve himself for a shock” iborasi o`zbek tilidagi “bir dam ruhini jamladi
iborasiga tenglashtirilgan. Lekin aslida “nerve yourself” birligi biroz boshqacha ma`noni
anglatadi, ya`ni biror narsaga jasorat qilmoq degan ma`noni beradi. Konteksdagi gapga
qaraydigan bo`lsak, nerved himself for a shock iborasini o`zini kutilmagan holatga tayyorlash
deb tarjima qilish mumkin, lekin bu yerda muallif berayotgan badiiylik va tasirchanlik bir qadar
yo`qolishi mumkin. Shuning uchun ham tarjimon Karim Bahriyev “ruhini jamladi” iborasini
qo`llagan. Garchan ushbu ibora nerved himself birligiga to`liq ekvivalent bo`lmasada, qisman
ekvivalent bo`lishi mumkin. Tarjimon quyoridagi frazeologik birlikni tarjima qilishda bir oz
qiyinchiliklarga duch kelganligi ko`rinib turibdi, ammo tarjimada muvaffaqiyatga erisha olgan.
Kitobxonga ushbu gapdagi emotsioanl holatni konteksni buzmagan holatda yetkazib bera
olgan.
REFERENCES
1.
George Oruell “1984” Dorlion Editor December 2022.
2.
Karim Bahriyev “1984” – Toshkent Nihol 2020
3.
Analitical Journal of Education and Development. Shukrullo Mamatov, Rustam
Egamberdiyev “ Jorj Oruellning “1984” asaridagi propaganda tavsifi”
4.
“Ozbek tilining izohli frazeologik lug`ati” – Shavkat Rahmatullayev – Toshent 1978
5.
Oxford English Dictionay - 2011
