Fevral, 2025-Yil
192
TAZYIQ VA ZO‘RAVONLIKKA UCHRAGAN XOTIN
-
QIZLARNING
PSIXOEMOTSIONAL BUZILISH HOLATLARI VA ULARNING SALBIY
OQIBATLARI
Tursunboyeva Zarnigor Azamat qizi
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy Himoya Milliy Agentligi Buxoro
viloyati boshqarmasi G‘ijduvon tuman “Inson” ijtimoiy xizmatlari markazi psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14873271
Annotatsiya. Jamiyatda xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik qilish holatlari
afsuski, hali ham uchrab turadi. Bu holatlar nafaqat jabrlanuvchining jismoniy sog‘lig‘iga, balki
uning ruhiy va psixoemotsional holatiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu tezisda biz tazyiq va
zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarning psixoemotsional buzilish holatlari va ularning salbiy
oqibatlari haqida gaplashamiz.
Kalit so`zlar: psixoemotsional holat, tazyiq va zo'ravonlik, xotin-qizlarning
psixoemotsional buzilish holatlari, zo‘ravonlik qurbonlari.
PSYCHO-EMOTIONAL DISORDERS OF WOMEN EXPERIENCED BY PRESSURE
AND VIOLENCE AND THEIR NEGATIVE CONSEQUENCES
Abstract. Unfortunately, cases of pressure and violence against women still occur in
society. These cases have a serious impact not only on the physical health of the victim, but also
on her mental and psycho-emotional state. In this thesis, we will talk about the cases of psycho-
emotional disorders of women exposed to pressure and violence and their negative consequences.
Keywords: psycho-emotional state, pressure and violence, cases of psycho-emotional
disorders of women, victims of violence.
Tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarning psixoemotsional buzilish holatlari juda
keng tarqalgan va salbiy oqibatlarga olib keladi. Bu holatlar asosan jismoniy, ruhiy, jinsiy va
iqtisodiy zo‘ravonlik shakllarida namoyon bo‘ladi.[3]
Jamiyatda xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik qilish holatlari afsuski, hali ham
uchrab turadi. Bu holatlar nafaqat jabrlanuvchining jismoniy sog‘lig‘iga, balki uning ruhiy va
psixoemotsional holatiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada biz tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarning psixoemotsional
buzilish holatlari va ularning salbiy oqibatlari haqida gaplashamiz.
Fevral, 2025-Yil
193
Psixoemotsional buzilish holatlari
Tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarda turli xil psixoemotsional buzilish holatlari
kuzatilishi mumkin. Bularga quyidagilar kiradi:
Travmatik stress sindromi (TSS):
Zo'ravonlikka uchragan kishilarda ko'pincha TSS
belgilari, masalan, qo'rqinchli xotiralar, tushlar, doimiy asabiylik va diqqatni jamlash qiyinligi
kuzatiladi.
Depressiya:
Zo‘ravonlik qurbonlari ko'pincha umidsizlik, qayg‘u, o‘ziga ishonchsizlik va
hayotdan lazzatlanishni yo'qotish kabi depressiya alomatlarini boshdan kechiradi.
Anksiyete (bezovtalik):
Doimiy qo‘rquv, tashvish va asabiylik hissi zo‘ravonlikka
uchragan kishilarda keng tarqalgan muammodir.
O'ziga past baho berish:
Zo‘ravonlik qurbonlari ko‘pincha o'zlarini aybdor his qilishadi
va o‘zlarining qadr-qimmatini past baholashadi.
Uyqu buzilishi:
Zo‘ravonlikka uchragan kishilar ko'pincha uyquga ketishda qiynalishadi
yoki tungi paytda tez-tez uyg‘onib ketishadi.
Ijtimoiy izolatsiya:
Zo‘ravonlik qurbonlari ko‘pincha jamiyatdan uzoqlashishga,
do‘stlaridan va oila a’zolaridan o‘zlarini olib qochishga harakat qilishadi.
Salbiy oqibatlar
Tazyiq va zo‘ravonlikning psixoemotsional oqibatlari juda jiddiy bo‘lishi mumkin.
Bularga quyidagilar kiradi:
Sog‘liq muammolari:
Psixoemotsional stress turli xil sog‘liq muammolariga, masalan,
yurak-qon tomir kasalliklari, oshqozon-ichak kasalliklari va immunitetning zaiflashishiga olib
kelishi mumkin.
Narkomaniya va alkogolizm:
Zo‘ravonlik qurbonlari ko‘pincha o‘zlarining
psixoemotsional azoblarini kamaytirish uchun narkotik moddalar yoki alkogolga murojaat
qilishadi.
O'z joniga qasd qilish:
Zo‘ravonlikka uchragan kishilarda o‘z joniga qasd qilish xavfi
yuqori bo‘ladi.
Oilaviy muammolar:
Psixoemotsional buzilishlar oilaviy munosabatlarga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Ishdagi muammolar:
Depressiya, anksiyete va diqqatni jamlash qiyinligi ishda
muvaffaqiyatga erishishga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Shuningdek, oiladagi tazyiq va zo'ravonlikgacha yetkazadigan omillar orasida erkaklarning
zararli odatlari ham borligi aniqlangan.
Fevral, 2025-Yil
194
O‘zbekiston Respublikasi “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonunda jabrlangan ayollarni himoya qiluvchi chora-tadbirlar belgilangan.
Xotin-qizlarning psixoemotsional buzilishiga qarshi samarali himoya choralari
quyidagilardan iborat:
Huquqiy Himoya
Qonuniy Baza:
O‘zbekiston Respublikasi “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan
himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun ayollarga nisbatan barcha shakllarda zo'ravonlikka qarshi
kurashni belgilaydi1.
Ombudsman Faoliyati:
Inson huquqlari bo'yicha vakili (ombudsman) ayollar huquqlarini
himoya qilishda faol ishtirok etadi, jabrlanganlar murojaatlariga darhol nazorat olib boradi.
Psixologik Yordam
Reabilitatsiya Markazlari:
Xotin-qizlar qo'mitalari qoshida 197 ta reabilitatsiya
markazlari faoliyat yuritib, psixologik yordam ko‘rsatadi.
Ishonch Telefonlari va Maslahat Xizmatlari: Jabrlangan ayollarga ruhiy-maslahat
xizmatlari bilan yordam beriladi.
Ijtimoiy-Iqtisodiy Qo‘llab-Quvvatlilik
Ta’lim Dasturlari: Ayollar ta’limini rivojlantirish dasturlari joriy etilib, ularning iqtisodiy
mustaqilligini oshirishga yo‘naltirilgan.
Sog‘liqni Mustahkamlash Choralari:
Salomatligini tiklash bo‘yicha tadbirlar amalga
oshirilib, yuqori texnologik tibbiy yordam ko‘rsatilmoqda.
Profaktika Va Ta’lim Ishlari
Axborot Tadbirlari:
Oilada zo‘ravonlik profilaktikasi bo‘yicha axborot kampaniyalri
o‘tkazilib, aholining xabardorligi oshirilyapti.
Tarbiya Dasturlari:
Maktab yoshidagi qizlar bilan maqsadli ishlash dasturlari yaratilib,
ularda ijtimoiy faollikni shakllantirishga e’tibor berilyapti.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, xotin- qizlarni har qanday jamiyatning eng qadrli
kishilaridir,ularni har qanday tazyiqdan, zo‘ravonlikdan saqlash davlatning, jamiyatning
vazifasidir.
REFERENCES
1.
https://ombudsman.uz/oz/docs/xotin-qizlar-huquqlarini-taminlash-davlat-siyosatining-
Fevral, 2025-Yil
195
2.
https://www.undp.org/uz/uzbekistan/news/xotin-qizlarni-zoravonlikdan-himoya-qilish-
3.
Анищик 0.0. Насилие над женщинами в семе: проблемы доступа жертвы к
справедливому разрешению конфликта с агрессором // Юридический аналитический
журнал JVM-2 ГП ш 2005. - С. 117-138.
4.
Антонян Ю.М., Гришко Е.А. Насилие в России: норма жизни или социалная болезн? //
Интерпол в России, №1, 2001. -С.40-42.
5.
Василюк Ф.Е. Психология переживания. - Москва, 1984
