673
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
ROSSIYA VA UKRAINA QUROLLI KONFLIKTIDA GEOFAZOVIY
RAZVEDKANING O‘RNI HAMDA IMKONIYATLARI
Xakimov Muhammadbobir Sayfidinovich
Mustaqil izlanuvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14879501
Annotatsiya. Ushbu maqolada Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi qurolli mojaroda
geofazoviy razvedkaning ahamiyati va imkoniyatlari o‘rganiladi. Asosiy e’tibor sun’iy yo‘ldosh
texnologiyalari, geografik axborot tizimlari (GEO) va boshqa fazoviy tahlil usullarini qo‘llash
orqali qo‘shinlar harakatini, harbiy ob’ektlar joylashuvini va operatsion vaziyatdagi
o‘zgarishlarni aniqlashga qaratilgan. Maqolada geofazoviy razvedkaning harbiy operatsiyalarni
rejalashtirish, vaziyatni kuzatish va dushman harakatlarini prognozlashda qanday yordam berishi
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: geofazoviy razvedka, ochiq manbali razvedka, sun’iy yo‘ldosh, masofadan
zondlash, strategik ob’ektlar, sputnik aloqasi, dezinformasiya, maxsus harbiy operatsiya.
РОЛЬ И ПОТЕНЦИАЛ ГЕОПРОСТРАНСТВЕННОЙ РАЗВЕДКИ В
ВООРУЖЕННОМ КОНФЛИКТЕ МЕЖДУ РОССИЕЙ И УКРАИНОЙ
Аннотация. В данной статье исследуются значение и возможности
геопространственной разведки в контексте вооружённого конфликта между Россией и
Украиной. Основное внимание уделяется использованию спутниковых технологий,
географических информационных систем (ГИС) и других методов пространственного
анализа для определения передвижений войск, расположения военных объектов и
изменений в оперативной обстановке. В статье анализируется, как геопространственная
разведка способствует планированию военных операций, мониторингу ситуации и
прогнозированию действий противника.
Ключевые слова: Геопространственная разведка, открытые источники разведки,
спутник, дистанционное зондирование, стратегические объекты, спутниковая связь,
дезинформация, специальная военная операция.
THE ROLE AND POTENTIAL OF GEOSPATIAL INTELLIGENCE IN THE ARMED
CONFLICT BETWEEN RUSSIA AND UKRAINE
Abstract. This article examines the significance and possibilities of geospatial intelligence
(GEOINT) in the context of the armed conflict between Russia and Ukraine. The main focus is on
the use of satellite technologies, geographic information systems (GIS), and other spatial analysis
methods to track troop movements, determine the location of military objects, and identify changes
in the operational environment. The article analyzes how geospatial intelligence aids in planning
military operations, monitoring the situation, and forecasting enemy actions.
674
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Key words: Geospatial intelligence, open-source intelligence, satellite, remote sensing,
strategic objects, satellite communication, disinformation, special military operation.
Kirish
XXI asrda zamonaviy qurolli mojarolarda sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi, va davom
etayotgan Rossiya-Ukraina mojarosi ushbu evolyutsiyaning aniq namunasidir. Ushbu mojaroda
axborot va texnologiyalar tobora muhim rol o‘ynamoqda. Texnologik taraqqiyot yuksalishi bilan
an’anaviy razvedka ma’lumotlarini olish usullari GEOINT
(Geospatial Intelligence)
kabi
zamonaviy razvedka usullari bilan to‘ldirildi. Ushbu usul harbiy operatsiyalarni rejalashtirishda,
qo‘shinlarning harakatini kuzatishda, muhim strategik ob’ektlarni aniqlashda va axborot
ustunligini ta’minlashda kabi imkoniyatlari bilan nafaqat mojaro natijalariga ta’sir ko‘rsatmoqda,
balki undan axborot maydonida jamoatchilik fikrini boshqarishda ham samarali foydalanilmoqda.
Geofazoviy razvedka (GEOINT), sun’iy yo‘ldosh ma'lumotlari va geografik axborot
tizimlaridan foydalanish orqali, jangovar maydonda aniq va tezkor ma'lumot olishda muhim vosita
hisoblanadi. Zamonaviy qurolli mojarolarda tezkor javob berish va ishonchli ma'lumot olish juda
muhim bo‘lganligi sababli, GEOINT harbiy strategiyalarning ajralmas qismiga aylanmoqda.
GEOINT razvedka ma’lumotlarini yig‘ish, tahlil qilish va tarqatish usullari sohasida
sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Uning harbiy harakatlarga integratsiyasi jang maydonini
kompleks ravishda tahlil qilish imkonini beradi. Quyida ushbu zamonaviy harbiy razvedka
usulining mohiyatiga to‘xtalamiz:
1.
GEOINT mohiyati, qo‘llash amaliyoti va imkoniyatlari:
GEOINT 2005 yilda AQSh hukumati tarkibidagi Milliy geofazoviy-razvedka agentligi
direktori general-leytenanti Jeyms R. Klapper tomonidan mudofaa tahlili, geofazoviy razvedka va
hukumat maʼlumotlari tahlili uchun yaratilgan atamadir.
Geofazoviy razvedka
– yer yuzidagi jismoniy xususiyatlar va geografik ma’lumotlarga
asoslangan faoliyatni tavsiflash, baholash va vizual tasvirlash uchun tasvirlar va geofazoviy
maʼlumotlardan foydalanish va tahlil qilishni anglatadi
1
.
GEOINTning asosiy elementlari quydagilardan iborat:
1
Amerika Qo‘shma Shtatlari Kodeksi.
https://codes.findlaw.com/us/title-10-armed-forces/10-usc-sect-
. 10-sarlavhasi. Qurolli Kuchlar. 2006 yil nashri.
Geofazoviy razvedka
Geofazoviy ma’lumotlar
Yerdagi yoki uning atrofidagi tabiiy
yoki
qurilgan
obyektlar
va
chegaralarning geografik joylashuvi
va
xususiyatlarini
aniqlaydigan
ma’lumotni anglatadi
(masofaviy
zondlash, xaritalash va oʻlchash
texnologiyalaridan
maʼlumotlar).
Tasvir razvedkasi
Tasvirlarni talqin qilish yoki
tahlil qilish orqali olingan
texnik, geografik va razvedka
ma’lumotlarini anglatadi.
Tasvirlar
Sun’iy yo‘ldoshlar, havo
platformalari, uchuvchisiz
uchish
apparatlari
yoki
boshqa shunga o‘xshash
vositalar
tomonidan
yaratilgan o‘xshashliklar.
675
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Ushbu uch yo‘nalishning asosiy imkoniyatlari va mahsulotlari GEOINTning asosini tashkil
etadi. Shu bilan birga, tasvirlar, tasviriy razvedka va geofazoviy ma’lumotlar mustaqil elementlar
sifatida emas, balki o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi uchta komponent sifatida ko‘rib chiqiladi.
GEOINTning to‘liq potensiali ushbu komponentlarning integratsiyasi va kompleks tahlili
orqali amalga oshiriladi, bu esa boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun yanada batafsil va
moslashtirilgan razvedka mahsulotlarini yaratishga imkon beradi. Geofazoviy ma’lumotlarga
misol sifatida masofadan zondlash, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va aholini ro‘yxatga olish
ma’lumotlari
(aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari geografik hudud bilan bog‘langanda)
keltirilishi mumkin.
Geofazoviy ma’lumotlarning ko‘rinishi uni qo‘lga kiritish uchun tanlangan geofazoviy
texnologiyaga qarab farq qiladi.
Geofazoviy texnologiya
deganda fazoviy yoki geografik
maʼlumotlarni toʻplash, tahlil qilish, sharhlash va vizualizatsiya qilish uchun vositalar, texnikalar
va texnologiyalar toʻplami tushuniladi. Geografik axborot tizimlari (GIS), Global joylashishni
aniqlash tizimi (GPS) hamda masofadan zondlash geofazoviy texnologiyalarning asosiy tarkibiy
qismi hisoblanadi
2
.
GIS
geofazoviy texnologiyaning asosidir. Bu barcha turdagi fazoviy yoki geografik
ma’lumotlarni olish, saqlash, manipulyatsiya qilish, tahlil qilish va taqdim etish uchun
mo‘ljallangan dasturiy ta’minot tizimi.
GPS
– bu yerning istalgan nuqtasida joylashuvni aniq aniqlash imkonini beruvchi sun’iy
yo‘ldoshga asoslangan navigatsiya tizimi.
Masofadan zondlash
– bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri jismoniy aloqasiz yer yuzasi haqida ma’lumot
to‘plashni o‘z ichiga oladi. Sun’iy yo‘ldoshlar va havo sensorlari tasvirlar va boshqa
ma’lumotlarni olib, yer qoplamini xaritalash va ofatlar monitoringi kabi ilovalarga hissa qo‘shadi.
2.
Rossiya va Ukraina qurolli konfliktida GEOINT amaliyoti tahlili
Rossiya va Ukraina qurolli mojarosida
geofazoviy razvedka
ma’lumotlaridan harbiy
maqsadlarda foydalanish, yuqori ijobiy natija bermoqda. Hozirda RFQK Bosh Shtabi tarkibida,
mazkur soha bilan shug‘ullanadigan 60 ga yaqin sun’iy yo‘ldoshlar imkoniyatlariga tayanuvchi
500 nafardan oshiq xodimlardan iborat markaz faoliyat yuritmoqda. Ukraina tomoni esa bu sohada
asosan G‘arbdagi hamkorlarining imkoniyatlariga tayanmoqda
(NATO ning 300 dan oshiq
hamda AQSHning 200 dan ortiq sun’iy yo‘ldoshlari imkoniyatlariga tayanuvchi GEOINT
2
Bruk Xan. “Introduction to geospatial technology: A beginner’s guide”.
post/introduction-to-geospatial-technology-a-beginners-guide
. 2024 yil 23 yanvar.
676
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
organlari).
Shuningdek, mazkur zamonaviy razvedka usuli qarama-qarshilik kechayotgan
maydonda quyida ko‘rsatilgan turli maqsadlarda faol foydalanilmoqda:
-
razvedka ma’lumotlarini olish(joylashuvni aniqlash), tasdiqlash va muhim obyektlarni
kuzatish maqsadida
Ta’kidlash joizki, 2022-yil 24-fevral kuni Kaliforniya xalqaro tadqiqotlar instituti
professori J.Lyuis aynan geofazoviy razvedka manbasi hisoblangan “Google Maps” xaritasi
maʼlumotlarini kuzatish orqali, Ukraina chegarasi yaqinida harbiy texnika kolonnalarining zich
joylashgan tasvirlarini tahliliy baholab, Rossiya qo‘shinlari Ukraina chegarasini kesib o‘tishini,
V.Putin MHO haqida rasmiy eʼlon qilishdan bir necha soat oldin aniqlagan va asoslab bergan
3
.
G‘arb davlatlarining Ukrainaga ko‘rsatayotgan yordami fonida, bir qator geofazoviy
razvedka kompaniyalari ukrainliklar manfaatida faoliyat ko‘rsatmoqda. Jumladan, AQSHning
“Planet”
,
“Maxar Technologies”
,
“Starlink”
(200 dan ortiq tijorat sun’iy yo‘ldoshidan
ma’lumot oladi va tasvirlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri AQSh va Ukraina harbiy qo‘mondonligiga real vaqt
rejimida yuboradi)
va Finlyandiyaning
“ICEYE”
(“Ice Eye” – muz ko‘z)
kosmik kompaniyalari
Ukrainaning mudofaa qobiliyatini oshirishda hamda Rossiya qo‘shinlarining joylashuv joyi,
harakatlanish yo‘nalishi va rejalarini aniqlash, harbiy bo‘linmalar hamda fuqarolik
infratuzilmasiga yetkazilgan zararlar haqida sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini taqdim etib muhim
yordam ko‘rsatib kelmoqda.
Xususan, Finlyandiyaning “ICEYE” kosmik kompaniyasidan sotib olingan mikro sun’iy
yo‘ldoshdan ukrainaliklar mojaro maydonida samarali foydalangan. Ochiq manba ma’lumotlariga
asosan, 2022 yilda sotib olingan mazkur sun’iy yo‘ldosh mojaroning joriy davriga qadar,
ruslarning 370 ta aerodrom, 238 ta havo mudofaasi va radiotexnik razvedka pozitsiyalari, 153 ta
neft va yoqilg‘i omborlari, 147 ta boshqa turdagi omborlarini
(atom elektr stansiyalari,
aeroportlar, neft omborlari, port inshootlari va aloqa liniyalari kabi nozik qurilmalarni)
4700 dan
ortiq suratga olish imkonini bergan. Olingan razvedka ma’lumotlarining qariyb 40 % dan Rossiya
obyektlariga hujum uyushtirish uchun samarali foydalanilgan
4
.
Shuningdek, Amerikaning yerni kuzatuvchi sun’iy yo‘ldoshlar tizimini boshqaradigan
“Planet” kompaniyasi bosh direktori U.Marshallning ta’kidlashicha, “hozirda sun’iy yo‘ldosh
texnologiyasi tuproqning dastlabki 10 santimetri uchun yer osti suvlarini baholash imkonini
beradi”. Ushbu ma’lumotlar asosida harbiy kolonnalarning harakatlanish marshrutlarini xavfsiz
rejalashtirish mumkin. Mazkur kompaniyaning Ukraina bilan chuqur hamkorligini inobatga olsak,
taktik harakatlanishda ham GEOINT faol yordam berayotganini anglashimiz mumkin.
3
Romain Bosc. “Geospatial Technology’s Role in the Conflict in Ukraine”.
https://www.gmfus.org/news/geospatial-
technologys-role-conflict-ukraine
. 13.10.2022y.
4
Veronika
Melkozerova. “Ukraine’s ‘people’s satellite’ wreaks havoc on Russian targets”.
https://www.politico.eu/article/ukraine-satellite-russian-targets-crowdfunded-intelligence-hur/
. 01.06.2024y.
677
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
2022-yil 26-fevralda Ukraina bo‘ylab keng tarqalgan internet uzilishlari ortidan, Ukraina
hukumati rasmiylari I.Maskdan “Starlink” terminallari bilan ta’minlashda yordam so‘rab murojaat
qilgan. Shundan so‘ng, mojaro hududida tijorat sun’iy yo‘ldoshlari xizmatlarining faolligi ortgan.
Internet aloqasi yomon va doimiy uzilishlarga ega bo‘lgan chekka hududlarda joylashgan Ukraina
harbiy qismlari “Starlink” terminalini 20 daqiqa ichida o‘rnatmoqda, bu esa dronlarni boshqarish
hamda ma’lumotlarni bo‘linmalar va markazlar o‘rtasida o‘z vaqtida yetkazishda muhim vositaga
aylangan.
-
yangi harbiy infratuzilma qurilishi va talofat qamrovini aniqlash maqsadida
Sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, mojaro taraflari uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan
obyektlarni aniqlash imkoniyatini beradi. Bularga qo‘shinlarning joylashuvi, qurollarning o‘t
ochish pozitsiyalari, aerodromlar, shuningdek, ushbu obyektlarni himoya qilish uchun qurilgan
muhandislik inshootlari, xandaklar va minalangan maydonlar kiradi. Ma’lumotlar tahlili shuni
ko‘rsatmoqdaki, Ukraina G‘arbdagi hamkorlarining yordami asosida bu imkoniyatlardan ruslarga
nisbatan samaraliroq foydalanmoqda. Yuqori aniqlikdagi sun’iy yo‘ldosh suratlari, ko‘pincha real
vaqt rejimida olingan ma’lumotlar, Ukrainaga qo‘shinlar harakatini kuzatishga, Rossiya
harakatlariga tezkor javob berishga va yuzaga keladigan tahdidlarni bartaraf etish uchun muhim
vaqtni yutishga imkon bermoqda. Bu esa faol jangovar harakatlar sharoitida sezilarli ustunlikni
ta’minlaydi.
Qurolli mojaro boshlangandan qisqa vaqt o‘tgach, 2022 yil dekabr oyiga qadar Ukraina,
AQShning sun’iy yo‘ldosh suratga olish kompaniyasi
«Planet Labs»
bilan hamkorlikda,
Rossiyaning 150 dan ortiq strategik ahamiyatga ega harbiy obyektlari haqida ma’lumotlar bazasini
yaratgan
5
. Ushbu ma’lumotlar ichida Qrimdagi 10 ta faol harbiy aerodromlarning sun’iy
yo‘ldoshdan olingan suratlari ham bor. Shuningdek, ommaga ochiq bo‘lgan ushbu tasvirlar ichida
Rossiya mudofaasi qanday tuzilganligini ko‘rsatuvchi, boshqaruv shtablari va logistika markazlari
haqida muhim ma’lumotlar taqdim etuvchi sun’iy yo‘ldosh tasvirlari ham mavjud.
-
kurashayotgan tomon zaif bo‘g‘inlarini aniqlash maqsadida
Logistika Rossiya armiyasining zaif bo‘g‘inidir. Barcha harbiy kampaniyalar logistikaga
tayanadi. Jang maydonida yoqilg‘isiz harbiy texnikalar hech qanday foyda keltirmaydi.
Rossiyaning Ukrainaga qarshi to‘liq miqyosli bosqinining dastlabki bosqichi tahlili shuni
ko‘rsatadiki, ko‘plab harbiy va avtomobil transport vositalari zarur resurslar yetkazib berishning
imkoni yo‘qligi sababli egallangan hududlarda tashlab ketilgan. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki,
ta’minotning yomon tashkil etilishi natijasida ko‘plab rus qo‘shinlari belgilangan maqsadlariga
yetib bora olmagan. Bunday holatning sabablari qatorida moddiy-texnik ta’minot tizimidagi
5
Ihor Tokar. “In Satellite Images Of Russian-Occupied Crimea, Experts Point To Potential Targets For
https://www.rferl.org/a/ukraine-crimea-satellite-russia-targets/32176768.html
. 14.12.2022y.
678
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
korrupsiya, harbiy operatsiyalarni rejalashtirishdagi qo‘mondonlik xatolari va past darajadagi
muvofiqlashtirish kabi omillar qayd etiladi.
Biroq, asosiy sabab sifatida
Ukraina Qurolli Kuchlarining Rossiya armiyasi logistikasini
buzishga qaratilgan operatsiyalari ajralib turadi
. G‘arbdagi hamkorlari tomonidan taqdim
etilgan sun’iy yo‘ldosh tasvirlariga asoslangan ma’lumotlardan foydalanib, ukrainaliklar
ruslarning logistika infratuzilmasidagi zaif tomonlarini aniqlagan va yuqori aniqlikka ega qurollar
yordamida samarali zarbalar berishga muvaffaq bo‘lishgan
6
.
-
dezinformatsiya ma’lumotlarini rad etish maqsadida
2022-yilning aprel oyi boshida Rossiya tashqi ishlar vaziri S.Lavrov Rossiya qoʻshinlari
chiqib ketganidan keyin Ukrainaning Bucha shahrida topilgan jasadlar tasvirlari goʻyoki
“sahnalashtirilgani”ni daʼvo qildi. Biroq, ushbu daʼvo Gʻarb tahlilchilari tomonidan
“Maxar
Technologies”
kompaniyasi taqdim etgan sunʼiy yoʻldosh suratlariga asoslangan holda rad etildi.
Jumladan, 1-aprel kuni avtomobildan olingan videotasvirda yoʻlning ikki tomonida jasadlar
koʻrsatilgan edi. Ushbu tasvirlar 19-martdagi sunʼiy yoʻldosh suratlari bilan solishtirilganda,
jasadlar rus qoʻshinlari nazorati ostida boʻlgan vaqtdan boshlab oʻsha joylarda turgani aniqlangan.
Shunday qilib, GEOINT tahlillari Rossiya tomonidan ilgari surilgan dezinformatsiyani asossiz
ekanligini tasdiqladi va voqealarning rasmiy talqinidagi tafovutlarni ochib berdi
7
.
3.
Geofazoviy razvedkaning amalga oshirish bosqichlari
GEOINT tomonidan olib borilgan amaliyotlar tahliliga asosan ushbu usul olqari muhim
razvedka ma’lumotlarini olish jarayonini quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin:
1-bosqich:
Ma’lumotlar yig‘ish.
Turli xil vositalar, jumladan, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari,
aerofotosuratlar (masalan, dronlardan foydalanish), GPS qurilmalari va yerni o‘rganish orqali
amalga oshirilishi mumkin. Har bir usul har xil turdagi ma’lumotlarni taqdim etadi va bu
manbalarning kombinatsiyasi geofazoviy ma’lumotlarning aniqligini oshiradi.
2-bosqich:
Ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish.
Ma’lumotlar yig‘ilgandan so‘ng,
uni tozalash va tartibga solish uchun ishlov beriladi. Bu shuningdek, sayt yoki joylashuvni
yaxshiroq tushunish uchun tasvirlarni ortofotolar
(masshtab bir xil bo‘lishi uchun geometrik tarzda
tuzatilgan aerofotosurat yoki sun’iy yo‘ldosh tasviri)
kabi natijalarga birlashtirishni ham o‘z ichiga
olishi mumkin.
3-bosqich:
Vizualizatsiya.
Tahlildan so‘ng natijalar geofazoviy dasturlarda qayta
ishlanadi. Vizualizatsiya geofazoviy texnologiyaning muhim jihati hisoblanadi, chunki u
6
Denys Davydenko. “Lessons for the West: Russia’s military failures in Ukraine”.
https://ecfr.eu/article/lessons-for-
the-west-russias-military-failures-in-ukraine/
. Article. 11.08.2022y.
7
Ball & Tom. “Bucha killings: Satellite image of bodies site contradicts Russian claims”.
https://www.bbc.com/news/60981238
. Article. 11.04. 2022y.
679
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
murakkab fazoviy ma’lumotlarni keng auditoriya uchun ochiq va tushunarli qiladi. Ushbu vizual
vakillik qaror qabul qilish jarayonlarida yordam beradi.
4-bosqich:
Qaror qabul qilish va harakat qilish.
Qarorlar tahlil qilingan va
vizuallashtirilgan geofazoviy ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi. Yangi operatsiyani
rejalashtirish, yetkazilgan zarar hajmini belgilash yoki tabiy ofatga javob berish imkoni mavjud
bo‘ladi. Geofazoviy texnologiya strategik qarorlar qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
GEOINTning asosiy prinsipi
Yerning geografik joylashuvi bilan bog‘liq barcha mavjud
ma’lumotlarni tizimli ravishda tartibga solish va birlashtirish orqali rejalashtirish, favqulodda
vaziyatlarga javob berish hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonlarida samarali
foydalanish imkonini beruvchi analitik mahsulotlarni yaratishga qaratilgan.
Yuqorida keltirilgan bosqichlarining asosiy qismi hisoblanuvchu sun’iy yo‘ldosh
imkoniyatlari orqali ma’lumotlar almashish va yig‘ish jarayonini “Starlink” tizim arxitekturasi
yordamida ko‘rib chiqamiz. “Starlink” tizimi arxitekturasi
kosmik segment, yer segmenti va
foydalanuvchi segmentlarni
o‘z ichiga oladi.
Kosmik segment
quyi yer orbitasidagi og‘irligi
taxminan 260 kg bo‘lgan kichik, arzon sun’iy yo‘ldoshlar bo‘lib 5-7 yil xizmat qiladi. Ushbu
sun’iy yo‘ldosh foydalanuvchini internetga ulaydi.
Yer segmenti
tarmoqni boshqaradigan va sun’iy
yo‘ldoshlarga internet ulanishini ta’minlaydigan turli xil qurilmalarni o‘z ichiga oladi.
Foydalanuvchi segmenti
“Starlink” sun’iy yo‘ldosh aloqasidan foydalangan holda internet
xizmatlaridan foydalanadigan hududni o‘z
ichiga oladi. Mazkur uch segment
imkoniyatlaridan majmuaviy faydalangan
ma’lumotlar ba’zasi shakillantirilib, qayta
ishlanib harbiy maqsadlarda foydalanish
uchun
qaror
qabul
qiluvchilarga
yetkazilmoqda
8
.
Shuni
ta’kidlash
lozimki,
zamonaviy “Starlink” sun’iy yo‘ldoshlari
tizimi
yer
yuzasining
tasvirlarini
radiochastota (RCh) spektrida olish
imkoniyatiga ega,
bu esa an’anaviy
fotosurat olish usullaridan sezilarli darajada farq qiladi. Radioto‘lqinlar, ko‘rinadigan yorug‘lik
kabi, elektromagnit nurlanishining bir turi hisoblanadi. Sun’iy yo‘ldoshdan yer yuzasiga uzatilgan
radioto‘lqinlar yerdagi ob’ektlar
8
Techplayon. “SpaceX – Starlink System Architecture for Internet”.
https://www.techplayon.com/starlink-
. Article. 03.12.2024y.
2.2. “Starlink” tizim arxitekturasi chizmasi.
680
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
va tuzilmalar bilan o‘zaro ta’sir qiladi. Ushbu to‘lqinlarning ba’zilari so‘riladi, boshqalari esa
sun’iy yo‘ldosh tomon qaytariladi.
Sun’iy yo‘ldoshlarda radioto‘lqinlardan foydalanish turli sohalarda, jumladan masofaviy
zondlash, atrof-muhitni monitoring qilish, qishloq xo‘jaligi, shaharsozlik, mudofaa va
telekommunikatsiya sohalarida keng imkoniyatlar yaratadi. Bu esa yer yuzasi haqidagi qimmatli
ma’lumotlarni taqdim etish va vaqt o‘tishi bilan yuz berayotgan o‘zgarishlarni kuzatishda yordam
beradi
9
.
Xulosa
Yuqorida keltirib o‘tilgan ma’lumotlardan xulosa qilishimiz mumkinki, geofazoviy
razvedka zamonaviy qurolli mojarolarda, shu jumladan Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi mojaroda
ham muhim rol o‘ynamoqda. Sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari, geografik axborot tizimlari (GEO)
va masofadan zondlash usullari jangovar harakatlar dinamikasi haqida aniq va tezkor ma'lumot
olish imkonini bermoqda, bu esa strategik va taktikal qarorlarni qabul qilishda samaradorlikni
oshiradi. GEOINT harbiy operatsiyalarni rejalashtirish, qo‘shinlar harakatini kuzatish, strategik
jihatdan muhim ob’ektlarni aniqlash va dushman harakatlarini prognozlashda katta ahamiyat kasb
etmoqda.
Zamonaviy geofazoviy texnologiyalar axborot ustunligini oshirishga yordam bermoqda,
bu esa harbiy harakatlar muvaffaqiyatining asosiy omilidir. Ma'lumot olish tezligi va aniq bo‘lishi
muhim bo‘lgan sharoitda GEOINT xavflarni kamaytirish va tinch aholi xavfsizligini ta’minlashda
yordam beradi. GEOINTni boshqa razvedka usullari, masalan, OSINT bilan integratsiya qilish
imkoniyati esa ma’lumot to‘plash va tahlil qilish bo‘yicha ko‘p qirrali tizimlar yaratish
imkoniyatlarini ochadi. Shu bilan birga, geofazoviy razvedka zamonaviy harbiy strategiyalarda
ajralmas element bo‘lib, harbiy operatsiyalarning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Shuni ta’kidlash joizki, Ukrainada Rossiya tomonidan o‘tkazilayotgan maxsus harbiy
operatsiya, tijorat va davlat sun’iy yo‘ldoshlari hamda ochiq manbalar taqdim etayotgan
imkoniyatlarga asoslangan GEOINT kabi zamonaviy razvedka ma’lumotlarini olish usuli keng
ko‘lamli qo‘llanilgan birinchi qurolli mojarodir. Hozirda kurashayotgan har ikki tomon
bo‘linmalari, axborot maydonida mazkur razvedka usulidan kompleks holda foydalanib kelmoqda.
GEOINT taqdim etayotgan imkoniyatlarni maxfiy razvedka tarmog‘imizdan olgan ma’lumotlar
bilan birlashtira olinsa, yanada samarali kuchga ega bo‘linadi.
REFERENCES
9
Mashable News. “Elon Musk Shares Incredible Never-Before-Seen Image Of Earth From Starlink Satellite”.
Article. 10.05.2024y.
681
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
1.
Amerika Qo‘shma Shtatlari Kodeksi.
https://codes.findlaw.com/us/title-10-armed-
. 10-sarlavhasi. Qurolli Kuchlar. 2006 yil nashri.
2.
Bruk Xan. “Introduction to geospatial technology: A beginner’s guide”.
https://www.birdi.io/blog-post/introduction-to-geospatial-technology-a-beginners-guide
Article. 2024 yil 23 yanvar.
3.
Romain Bosc. “Geospatial Technology’s Role in the Conflict in Ukraine”.
https://www.gmfus.org/news/geospatial-technologys-role-conflict-ukraine
Article.
13.10.2022y.
4.
Veronika Melkozerova. “Ukraine’s ‘people’s satellite’ wreaks havoc on Russian targets”.
https://www.politico.eu/article/ukraine-satellite-russian-targets-crowdfunded-
. Article. 01.06.2024y.
5.
Ihor Tokar. “In Satellite Images Of Russian-Occupied Crimea, Experts Point To Potential
Targets
For
Ukraine”.
https://www.rferl.org/a/ukraine-crimea-satellite-russia-
. Article. 14.12.2022y.
6.
Denys Davydenko. “Lessons for the West: Russia’s military failures in Ukraine”.
https://ecfr.eu/article/lessons-for-the-west-russias-military-failures-in-ukraine/
. Article.
11.08.2022y.
7.
Ball & Tom. “Bucha killings: Satellite image of bodies site contradicts Russian claims”.
https://www.bbc.com/news/60981238
. Article. 11.04. 2022y.
8.
Techplayon.
“SpaceX
–
Starlink
System
Architecture
for
Internet”.
https://www.techplayon.com/starlink-system-architecture/
. Article. 03.12.2024y.
9.
Mashable News. “Elon Musk Shares Incredible Never-Before-Seen Image Of Earth From
Starlink Satellite”. Article. 10.05.2024y.
10.
Санкт-Петербургская Школа Профессиональных Аналитиков. “Что такое OSINT? –
основные инструменты и методы”.
https://spspa.ru/chto-takoe-osint-osnovnye-
. Статья. 18.06.2023г.
