ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
737
TALABALARNING BILISH FAOLLIGINI FAOLLASHTIRISH
Omonova Muxlisa Do’snazar qizi
Alfraganus universiteti, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
dotsent v.b., psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14908157
So‘nggi yillardagi psixologik-pedagogik tadqiqotlar fikrlashning samaradorligi bevosita
talabalarning bilish faolligiga bogʼliqligini ishonchli isbotlaydi.
Diqqatning taʼlimdagi rolini tavsiflab, quyidagi funktsiyalarni ajratib ko‘rsatish kerak.
Birinchidan, diqqatning mavjudligi o‘quv materialini ongli ravishda o‘zlashtirishning zaruriy
shartidir. Diqqat bo‘lmasa, his-tuygʼulardan olingan maʼlumotlar ong ostiga kiradi, odam uni har
qanday ixtiyoriy harakatlar bilan, xotiraning har qanday zo‘riqishi bilan chiqarib ololmaydi.
Ikkinchidan, diqqatning mavjudligi umuman o‘quv – bilish faoliyatining muvaffaqiyati va
samarali bo‘lishining zarur shartidir. Shunday qilib, o‘quv materialini o‘zlashtirish harakatining
har qanday bosqichlarini (idrok qilish, tushunish, o‘zlashtirish, mustahkamlash, qo‘llash)
talabalarning to‘gʼri eʼtiborisiz to‘liq amalga oshirib bo‘lmaydi. Nihoyat, taʼlimdagi diqqatning
uchinchi vazifasi diagnostikadir. Talabalar orasida diqqatning mavjudligi yoki yo‘qligi o‘qituvchi
uchun o‘z faoliyatining samaradorligi to‘gʼrisida yaxshi signal bo‘lib xizmat qiladi [3].
B.G.Ananv, L.S.Vigotskiy, P.Ya.Galperin, V.V.Davidov, A.N.Leontev, S.A.Rubinshteyn
va boshqalarning so‘zlariga ko‘ra, shaxsning intellektual, maʼnaviy va jismoniy sifatlarini
shakllantirishda faollik hal qiluvchi rol o‘ynaydi [2].
Talabalarning bilish faolligini faollashtirishning navbatdagi sharti tasavvurdir.
Talabalarning tasavvurlari, agar undan oldin tushunish bo‘lsa, samarali bo‘ladi. Talabalarda
noaniqliklar, mantiqiy bo‘shliqlar va boshqalar mavjudligi yangi materialni o‘zlashtirish
jarayonida tasavvurning buzilgan tasvirlari shakllanishiga olib keladi, bu esa, o‘z navbatida,
o‘zlashtirishning keyingi bosqichlarida fikrlash jarayonining mantiqiy uygʼunligining buzilishiga
olib keladi. Shuning uchun ham taʼlimda tasavvurni yordamchi sifatida qo‘llash, agar o‘qituvchi
o‘qitilayotgan hamma narsa haqiqatda tushunilganligiga ishonch hosil qilgan taqdirdagina
maqsadga muvofiqdir [4].
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘qituvchining ishini talabalar faolligiga tayanmasdan
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Didaktikada talabalar faoliyatining mohiyati to‘gʼrisidagi masala bir
maʼnoli va umumeʼtirof etilgan yechimga ega emas. Maʼlumki, bilish faoliyati shaxsning o‘quv
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
738
bilish predmeti bilan bogʼliq holatining muhim ko‘rsatkichidir. Talabalarning bilim olishdagi
faolligi, odatda, shubhasiz didaktik tamoyil sifatida qaraladi, uni “ong va faollik”, “ong, faollik va
mustaqillik”, “ongli faoliyat va mustaqillik” kabi birikmalarga kiritadi [1].
Pedagogik adabiyotlarda bilish faoliyatining mohiyatiga turli xil taʼriflarni topish mumkin.
Bu doimiy tizimli ixtiyoriy harakatlar bilan bilimlarni baquvvat egallashga tayyorlik
(N.A.Polovnikova), subʼektning atrofdagi narsa va hodisalarga o‘zgaruvchan munosabatining
namoyon bo‘lishi (L.P.Aistova), shaxsning bilishini rivojlanganligini tavsiflovchi ixtiyoriy
harakat, faol holat (R.A.Nizomov), talabaning hayotiy kuchiga bo‘lgan ehtiyojning ko‘rinishi
(G.I.Shukina), talaba shaxsi uning mazmunga munosabati bilan namoyon bo‘ladigan faoliyat
holati sifatida, faoliyatning tabiati va o‘zining maʼnaviy irodaviy saʼy-harakatlarini o‘quv-bilish
maqsadlariga erishish uchun safarbar qilish istagi (T.I.Shamova) sifatida ko‘rib chiqiladi [2].
Talabaning bilish faoliyatidagi faolligi, avvalambor, ushbu faoliyat maqsadiga
munosabatni bildiradi. Shaxs faoliyati ortida uning ehtiyoj-motivatsion sohasi turadi, uning holati
faoliyat maqsadi bilan bevosita bogʼliq va bu faollikni belgilaydi. Insonning ongli maqsadi - bu
uning harakatlari usuli va xarakterini belgilaydigan va u o‘z irodasini bo‘ysundirishi kerak bo‘lgan
kuchdir.
Pedagogik adabiyotlarda, faoliyat shaxsning eng muhim xususiyati, atrofdagi voqelikni
o‘zgartirish qobiliyati; harakatning namoyon bo‘lishi; aqliy kuchlarning kuchlanishi; faoliyatni
bajarish qobiliyati va istagi; subʼektning atrofdagi hodisalarga, obʼektlarga o‘zgaruvchan
munosabati sifatida mustaqillikning paydo bo‘lishi va rivojlanishining zaruriy sharti, tashqi belgisi
sifatida qaraladi.
Demak, talabaning bilim olishdagi faolligi irodaviy harakat, shaxsning kuchli bilish
faoliyatini xarakterlovchi faol holatdir. Faol talaba uchun bilimga har tomonlama, chuqur
qiziqishning namoyon bo‘lishi, maqsadni amalga oshirish uchun kuch-gʼayrat, eʼtiborni diqqat,
aqliy va jismoniy kuch bilan tavsiflash xosdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
739
REFERENCES
1.
Дьюи Д. Психология и педагогика мышления / Д.Дьюи; пер. с англ. М.: Лабиринт,
1999. - 189 с.
2.
Заир-Бек С.И. Развитие критического мышления на уроке / С.И.Заир-Бек,
И.В.Муштавинская. М. : Просвещение, 2004. - С. 11-14.
3.
Зеер Э.Ф. Психология профессионального образования. – 2-е изд. – М.: Изд-во
Москов. психолого-социал. ин-та; Воронеж: Изд-во НПО "МОДЭК", 2003. – 480 с
4.
Богоявленская Д.Б. Интеллектуальная активность как психологический аспект
изучения творчества / Д.Б.Богоявленская // Исследование проблем психологии
творчеств; под ред. Я.А. Пономарева. М.: Наука, 2003.-191 с.
