1412
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
OLIY TA’LIM TALABALARIGA TANQIDIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH
Omonova Muxlisa Do’snazar qizi
Alfraganus universiteti, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
dotsent v.b., psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14917048
Pedagog olimlar maxsus tashkil etilgan o‘quv sharoitida universitet talabalariga tanqidiy
fikrlashni o‘rgatishning ikkita metodini taklif qilishadi. Birinchi yondashuv gumanitar fanlar
bo‘yicha turli kurslar asosida amalga oshiriladi. Tanqidiy fikrlashni o‘rgatishning ikkinchi
yondashuvi “Tanqidiy fikrlash” meta-fan kursi kontekstida ko‘rib chiqiladi [1].
Birinchi yondashuv doirasida kichik kurs talabalariga hodisalarni, hatti-harakatlarni
tanqidiy baholashda amaliy faoliyat va ijtimoiy hayotning turli ilmiy sohalarida mantiqiy fikrlash
qobiliyatlarini qo‘llash orqali mantiqiy xatolarni aniqlash bo‘yicha vazifalar taklif etiladi. Ko‘p
qirrali bilim va maʼlum ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgan yuqori kurs talabalari muvaffaqiyatga
motivatsion munosabatlar va faol kasbiy faoliyatga ijobiy munosabat mavjud bo‘lganda
kompetentlik tushunchasiga aylanadigan bilim va ko‘nikmalarni egallashga qodir. Bunday
vaziyatda
professor-o‘qituvchilar
mantiqiy,
tanqidiy
fikrlashga
asoslangan
aqliy
kompetentsiyalarni shakllantirish vazifalarini qo‘yishlari mumkin.
OTMlarda ko‘p yillar davomida anʼanaviy “Mantiq” yoki “Rasmiy mantiq” nomidagi
klassik kurs o‘qitilgan. Barcha taʼlim muassasalarida o‘quv kurslari nomlarini tubdan
o‘zgartirish har doim juda qiyin muammo bo‘lgan, shuning uchun V.N.Bryushinkinning
so‘zlariga ko‘ra, “Rasmiy mantiq” kursining anʼanaviy nomini tubdan yangi – “Tanqidiy
fikrlash”ni joriy qilishdan ko‘ra boshqa “Norasmiy mantiq”ga o‘zgartirish osonroq bo‘lar edi [2]
Talabalarga tanqidiy fikrlashni o‘rgatishning maxsus o‘quv fani sifatida kelib chiqishi
norasmiy mantiqning shakllanish tarixidan ajralmasdir. Bundan tashqari, bu ikki subʼekt
o‘rtasidagi chegaralar juda shartli.
OTMlarda o‘qitiladigan “Tanqidiy fikrlash” va “Norasmiy mantiq” kurslari mazmunining
qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, ular deyarli bir xil. Nomlanishdagi farq ilmiy-nazariy yoki
haqiqatda o‘quv-pedagogik muammolardan ko‘ra ko‘proq ijtimoiylik bilan bogʼliq.
Bu kurslar hamma uchun umumiy bo‘lgan qism, shuningdek, darslikdan darslikka
o‘zgarib turadigan turli bo‘limlarga ega. Ularning baʼzilarida rasmiy mantiq kursidan keng
tarqalgan mavzularni ham topish mumkin: sillogistika, takliflar va predikatlar mantigʼini taqdim
etish - bu muallifning rasmiy mantiqqa munosabati, “tabiiy” mulohaza yuritish tahlilida uning
samaradorligini baholashga bogʼliq [3].
“Tanqidiy fikrlash” kursini o‘qitish turli darajadagi tahlillarni o‘tkazishda subʼektiv,
1413
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
shaxsiy omilni hisobga olgan holda aniq gumanitar, ijtimoiy-siyosiy va tabiiy – ilmiy fanlar
bo‘yicha talabalar tomonidan egallangan kognitiv kompetentsiyalarni amaliy qo‘llashga; fikrlash
jarayonida turli xil xatolarni tahlil qilishga eʼtibor berishga qaratilgan.
XX asrning 90-yillari boshidan boshlab OTMlarda olimlar “Tanqidiy fikrlash” o‘quv
kursini ishlab chiqishni boshladilar. Ushbu kurs bir qator fundamental kontseptual sozlamalarni
o‘z ichiga oladi, ularning ahamiyati ayniqsa qaror qabul qilishda tanqidiy fikrlash gʼoyalarini
qo‘llashda aniq namoyon bo‘ladi. Anʼanaviy ravishda ularni ikki guruhga bo‘lish mumkin.
Birinchi guruh munosabatlari umummetodologik xususiyatga ega:
- tahliliy ko‘nikmalar ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa fanlar sohasidagi har qanday aniq
mutaxassislik vakili uchun zarur;
- har qanday tahlilning tashqi shakllari umumiy ahamiyatga ega bo‘lib, qo‘llash sohasiga
bogʼliq emas hamda mantiq va tanqidiy fikrlash kurslarida o‘rganiladi;
- tahliliy qobiliyatlar / ko‘nikmalarning ahamiyati ayniqsa inqiroz sharoitida, o‘tish davri
iqtisodiy va siyosiy jarayonlarida, xususan, zamonamiz uchun xarakterli bo‘lgan davrda oshadi.
Ikkinchi guruh munosabatlari aniq tarixiy xususiyatga ega, xususan, mamlakatning
rivojlanish xususiyatlariga taʼsir qiladi.
G.V.Sorina va I.N.Griftsova o‘z kontseptsiyasida jamiyatda, ayniqsa, yuzaga keladigan
tanqidiy vaziyatlarni oqilona tahlil qila oladigan, rivojlanish tendentsiyalarining turli modellarini
qura oladigan mutaxassislarga muhtoj ekanligidan, mavjud vaziyatlar, rivojlanayotgan inqirozni
bartaraf etish yoki uning butun jamiyat uchun, alohida tarkibli tashkilot - bank, kompaniya va
boshqalarda salbiy oqibatlarini yumshatish yo‘llarini belgilashdan kelib chiqadilar [4].
REFERENCES
1.
Янушевский. Педагогическое моделирование профессионального развития
студентов филологов в вузе. Автореферат к.п.н., Ульяновск , 2007, 28 с.
2.
Ярматов Р. Бўлажак ўқитувчи шахсини тарбиялаш ва ривожлантириш. – Т.: «Fan va
texnologiya», 2009.
3.
Gafurdjan Mukhamedov, G. X. Djumabaev, Dilfuza Makhmudova, Jabbor Usarov and
Dustnazar Khimmataliev. Basis of the parameters of the spin extractor tool on the
interned spinning machine. E3S Web of Conferences 402, 14033 (2023). TransSiberia
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202340214033
4.
Johnson R.H. (1985). Some Observations about Teaching Critical Thinking. CTNews.
Texte. / R.H.Johnson. Crirical Thinking Project. - 176 p.
