2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
74
BOʻLAJAK PEDAGOGLARDA DEONTOLOGIK YONDASHUVLAR ASOSIDA
KASBIY KOʻNIKMALARNI SHAKLLANTIRISH
Nuparova Nilufar Nizom qizi
Alfraganus universiti Pedagogika fakulteti
2- kurus Maxsus pedagogika (logopediya) 23-3 guruh talabasi.
nuparovanilufer@gmail.com
Omonova Muxlisa
Ilmiy rahbari: Alfraganus University Department of Pedagogy and
Psychology, etc. associate professor
muxlisa.alfraganus@gmail.com
0009-0005-8766-5332 –orcid
https://doi.org/10.5281/zenodo.14994723
Annotatsiya.
Ushbu maqola pedagogik deontologiyaning mohiyati va mazmunini ochib
beradi, shuningdek, o‘qituvchining kasbiy faoliyati sohasidagi xulq-atvor qoidalari va
normalarini ishlab chiqadigan pedagogik deontologiyani va o‘qituvchining kasbiy xulq-atvori
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi
Kalit so`zi:
diantologiya, kompetentlik, o’qituvchilik
burchi. o’qituvchilik burch.
KIRISH:
“Deontologiya” tushunchasi
. Deontologiyaning prinsiplari. Pedagogik deontologiya –
kasbiy xulq-atvor haqidagi fan. Pedagogik deontologiya va kompetentlik fanining maqsadi va
vazifalari. Pedagogik kompetentlikning boshqa pedagogik fanlar bilan aloqadorligi. Pedagogik
kompetentlik, professional kompetentlik va o‘qituvchi kasbiy etikasiga qo‘yilayotgan zamonaviy
talablar. Deontologiya – sozi yunoncha “deontos”-“shart” “burch”, logos-“talimot”, “organish”
degan manoni anglatadi. Deontologiya - etika fanining bir qismi sifatida mutaxassis ornining bir
sohasiga nisbatan xulq-atvor normalari yoki burch haqidagi manoni anglatadi. Burch va
majburiyat (axloqiy burch mutaxassis uchun ishlatiladi) meditsina xodimi, oqituvchi-pedagog,
jamiyat ishlarida davlat boshqaruvida rahbarlar oldida va shu bilan har bir shaxs oldida ham uni
burch, vazifasi va avtoritetini xalq oldidagi burchi, mas’uliyatini ifodalaydi.
O’qituvchining axloqiy fazilatlar
. Umuminsoniy va milliy axloqiy fazilatlar barcha
kishilar barcha kasb egalari, jumladan oqituvchi-tarbiyachilar uchun zaruriy, axloqiy fazilatlar
mehnat jarayonida kishining xulqi, fe’l-atvorini tartibga soluvchi qoidalar, davlatning turli
qonunlari, meyorlari va normalari bilan shakllanadi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
75
Boshqacha qilib aytganda, ijtimoiy voqelik shaxs oldiga malum axloqiy talablar qoyadi,
bu talablar axloq normasi, axloqiy fazilatlar shaklida ifodalanadi. Oqituvchi umuminsoniy va
milliy axloqiy fazilatlarni ozlashtirib olishi, oz tajribasida qollashi ozining dunyoqarashi va
mafkurasi hamda axloqiy tajribasi bilan taqqoslashi lozim. Fikrlash, his etish, turmushda sinab
korish natijasida umuminsoniy va millliy, axloqiy sifatlar, qoidalar, normalar, oqituvchining oz
axloqiy fazilatlariga etiqodiga aylanadi.
O’qituvchi odobining normalari har bir muallimning shaxsiy fikriga, axloqiy fazilatlariga
va etiqodiga aylanishi lozim. Pedagogik takt - oqituvchi axloqining aqliy korinishlaridan biridir.
O’qituvchi odobining asosiy sifatlari umuminsoniy va milliy axloqiy fazilatlar
tushunchalarga mos keladi va ularni pedagogik faoliyat bilan bogliq tarzda oydinlashtiradi.
Insonprvarlik, vatanparvarlik, milliy gurur, baynalminalchilik, adolat, yaxshilik, burch
qadr-qimmat, mas’uliyat, vijdon, halollik, rostgoylik va talabchanlik kabi axloqiy fazilatlar
o`qituvchi odobida pedagogik faoliyati bilan birgalikda tahlil qilinadi
.
O’qituvchilik burchi
. Umuminsoniy va millliy axloqda burch tushunchasi har bir
kishining oz vazifasini toliq bajarishi boshqalarga togri munosabatda bolishini ifodalaydi.
Burchda shaxsning jamiyatga bolgan munosabati namayon boladi. Oz burchiga sodiqlik
har bir kishiga yuksak obro va shon-sharaf keltiradi. Mamlakatimiz Konstitutsiyasida
fuqarolarning huquqlari bilan bir qatorda, burchlari ham belgilangan. Qonunlarga rioya qilish,
boshqa kishilarning huquq va erkinliklari, shani va qadr-qimmatini hurmat qilish, manaviy
merosimizni asrab-avaylash, atrof-tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bolish har bir
fuqaroning burchidir. Burchga sodiqlik har bir fuqaroning odobi va axloqini korsatadi. Katta
yoshdagi kishilarni hurmat qilish yoshlarning burchidir. Ijtimoiy burchni yuksak darajada anglash
oqituvchining axloqiy fazilatidir. Har bir muallimning oquvchilarga orgatadigan goyalari, ularning
qalbidan joy olishi lozim. Oqituvchi yosh avlodga talim-tarbiya berish sohasidagi oz burchini
zo’rlik tufayli yuksaltirgan majburiyat emas balki, oz hayotining manosi, ishonch va vijdon da’vati
deb, hisoblaydi fuqarolik burchini his etish xalq va butun mamlakatimizning ertangi kelajagi
togrisida gamxorlik qilishni taqoza etadi. Davlat oldidagi burchni anglamoq barkamol muallim
insonga izzat-hurmatli yoshlarga gamxor bo’lish, boshqalarga yordam qilishni oz insoniy burchi
deb hisoblovchi insondir. Oqituvchi axloqidagi burch hissi Vatanni sevish, uning porloq kelajagi
uchun gamxorlik qilishni talab etadi.
O’qituvchilik odobi - vatanparvarlik burchi
O’qituvchilik burchi
. Pedagogik faoliyatda oqituvchining vijdoni talim-tarbiya
jarayonida axloqiy, yol-yoriqlarni va kasbiy burchlarni qanday bajarayotganliklarni nazorat
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
76
qiluvchi manaviy kuchdir. Oqituvchi faoliyatida, axloqida, xulqida vijdon ozozini nazorat qilish
vositasidir.
O’qituvchilik vijdoni muallimning oz bilimi, tajribasi va qobiliyatini tola ishga solib
boshqalarni oqitish, tarbiyalash va marifatli qilishga davat etadi. Abdulla Avloniy: “Vijdon deb
ruhimizga, fikrimizga tasir qiladurgon hissiyot, yani sezuv-toymakdan iborat manaviy quvvatni
aytiladur” deb tarif bergan edi. Talabchan va adolatli bolish O’qituvchining kasbiy - axloqiy
fazilatlaridan biri talabchan va adolatli bolishdir. Muallimning talabchanligida uning bola
shaxsiga chuqur hurmati, bolaning kuchi, qobiliyati va imkoniyatlariga bolgan ishonchi
ifodalanadi. Oquvchilar loqaydlikni yoqtirmaydilar, aksincha yaxshi niyat bilan oqilona qilingan
talabchanlik ularning muallimga hurmatini oshiradi. Muallimning talabchanligi adolatlilik bilan
uzviy bogliq bolmog`I zarur.
Pedagogik kompetentlik fanining predmeti va obyekti. Dunyoga yangi ko’z bilan
qayraydigan, uddabiron, ishning ko’zini biluvchi, buyuk kelajagimiz poydevorini quruvchi va
yuksaltiruvchi mutaxassis kadrlarni tayyorlash Respublikamiz pedagoglari oldida turgan eng
muhim va mas’uliyatli vazifadir. Hozirgi zamon pedagogika fani va bu borada olib borilayotgan
ilmiy izlanishlarga nazar tashlasak, turli soha va mutaxassisliklarga, fan va uslublarga, o’qitish
metod va usullari, texnologiyalariga juda ko’p e’tibor qaratilganligi seziladi. Ammo ana shu
pedagogik usul va metodikani tushunish, ularni amaliy faoliyatda qo’llash masalasi eng dolzarb
muammolardan biriga aylanganligini ta’kidlash mumkin. Pedagogika fani ham boshqa gumanitar
va tabiiy fanlar qatori bu muammolardan holi emas. Muammo bu sohadagi pedagogik nazariy
bilimlami amaliy faoliyatga tatbiq etishda yaqqol ko’zga tashlanadi. Aniqroq qilib aytadigan
bo’lsak, o’qituvchilarda amaliyot va kasbiy faoliyat jarayonida nazariy bilimlami amaliyotda
qo’llay olish mahoratining yetishmasligi ko’zga yaqqol tashlanadi. Demak, ko’plab o’qituvchiiar,
pedagoglar eskirib qolgan nazariy bilimlar bilimlar bilan cheklanib qolmoqda.
Ularda zamonga xos tub o’zgarishlarga mos kelish, munosib bo’lish kabi sifatlar
etishmaydi. Huddi shu sifat kompetensiya - kompetensiya egasi bo’lish, kompetentli pedagog
nomini olish masalasi hisoblanadi. Kompetentlikning o’zi pedagogda umumiy dunyoqarashning
kengligi va madaniyatning yuqoriligi, pedagogika, psixologiya, boshqaruv nazariyasi va ta’limni
boshqarishning ilmiy asoslari bo’yicha kasbiy bilimlarining mavjudligi, o’z bilimlarini amaliyotda
rivojlantirishga layoqatlilik, ijtimoiy va psixologik-pedagogik tadqiqotlar metodlarini bilish,
pedagogik va boshqaruv ko’nikmalarining zaruriy majmuasiga ega bo’lishni nazarda tutadi.
Boshqacha qilib aytganda, kompetentlik kasbiy bilim va ko’nikmalaming mavjudligi,
shuningdek, ulami amaliy faoliyatda qo’llash va takomillashtirishga layoqatlilik bilan belgilanadi,
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
77
ya’ni kompetentlik - bu faqatgina o’zlashtirilgan bilimlar va tajribalaming mavjudligi va salmoqli
hajmi bo’libgina qolmay, balki ularni kerak vaqtda ishga sola bilish va o’zining xizmat vazifalarini
bajarish jarayonida ulardan foydalana olish demakdir.
O’qituvchining asosiy vazifalari va uning shaxsiga qo’yiladigan talablar. Respublika talim
tizimida olib borilayotgan islohotlar muvaffaqiyatini taminlash, talim muassasalarida faoliyat olib
borayotgan o’qituvchi, tarbiyachi, ishlab chiqarish ustalarining manaviy qiyofasi hamda kasbiy
mahoratlariga ham bog’liqdir. Shaxsni tarbiyalash ishi nihoyatda murakkab faoliyat jarayoni
bo’lib, juda qadimdan ushbu faoliyatga jamiyatning yetuk kishilari jalb etilgandir. Mazkur holat
yosh avlod tarbiyasi, uning tashkil etilishi mazmuni nafaqat shaxs kamoloti, balki jamiyat
taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi. O’zbekiston
Respublikasida o’qituvchi kadrlarning manaviy qiyofasi, aqliy salohiyati hamda kasbiy
mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo’ymoqda.
Demak, pedagogik deontologiya bu o'qituvchining kasbiy burchini halol, vijdonan
bajarishiga mos keladigan axloqiy, huquqiy tamoyillar va qoidalar majmuidir. Yuqoridagilarni
xulosaqilib aytishim mumkinki, hozirgi zamonda pedagogik deontologiya axloqning ajralmas
qismi bo'lib, pedagogik axloq tamoyillari va me'yorlarining shakllanishi va ishlash mexanizmining
xususiyatlarini hisobga olgan holda o'qituvchining kasbiy faoliyatida uning amaliy harakatlarini
tartibga soluvchi rolini o'ynaydi . Lekin qadimga nazar solganimizda
O'qituvchilik kasbi uzoq tarixga ega, uning roli va ma'nosi zamonga qarab o'zgargan.
Ushbu kasbga bo'lgan ehtiyoj insoniyatning ibtidoiy tarixining oxirida paydo bo'lib, aqliy
mehnatni jismoniy mehnatdan ajratishni belgilab qo'ydi.
Qadimgi Misrda o'qituvchilik kasbiga ijtimoiy farovonlikning kafolati sifatida qarashgan.
Papiruslarda bunday turdagi so'zlar tez-tez uchraydi: "Qarang, o'qituvchi lavozimidan
boshqa hech qanday lavozim yo'q, u erda odam doimo xo'jayin bo'ladi".
Qadimgi misrlik ideal idealni og'ir so'zlar va taqdirning zarbalariga dosh berolmaydigan
odam deb hisoblashgan. Ta'lim va tarbiya ana shunday ideal mantig'ida davom etdi. Talaba
birinchi navbatda tinglash va itoat qilishni o'rganishi kerak edi. Amalda aforizm mavjud edi:
"Insonda eng yaxshi xususiyat itoat etish".
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni. //'Barkamol avlod –
O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. -Toshkent; “Sharq”.2020 yil, 20-29 betlar.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
78
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonuni.
//Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. - Toshkent; “Sharq”, 1997, 31-
61 betlar,
3.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
4.
Sh.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.56 B.
5.
Sh.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 B.
6.
Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash-yurt taraq qiyoti va xalq
farovonligining garovi. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 B.
7.
Sh.Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlikhar bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent –“O‘zbekiston” -2017.104 B..2009.-
176 b.
8.
Abdullayev H. Yashil daftar hikmati. -Toshkent, 0‘qituvchi, 2000.
9.
Ochilov M., Ochilova N. 0‘qituvchi odobi. //Saylanma. - T.: 0‘qituvchi, 1997. - 118 b.
10.
Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. - T.: Nizomiy nomli TDPU, 2005,- 149 b.
11.
Tarbiyaviy ish metodikasi. //Pedagogika institutlari uchun o‘quv qo‘Hanma (L. I. Ruvinskiy
tahriri ostida). - T.: “O'qituvchi”, 1991. - 376 b.
12.
Bozorov A.B universitet oqituvchilari uchun kasbiy etika qoidalari kerakmi?
13.
Ochilov M. Muallim qalb memori “Oqituvchi” 2001 yil.
