Fevral, 2025-Yil
752
QANDLI DIABET – QANDAY KASALLIK?
Aminova Sevinch Sadriddin qizi
Buxoro shahar Osiyo Xalqaro Universiteti
Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo’nalishi 3-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14919213
Annotatsiya
. Qandli diabet kasallik belgilari, diagnostikasi, turlari, xavfli omillari,
yashirin belgilari, sabablari, dorivor o’simliklardan foydalanish davolashni samarali usullari.
Kalit so’zlar
: Qandli diabet, qon tarkibida glyukoza miqdori, insulin yetishmasligi,
davolash, o’simlik, oziq-ovqat, tashxislash.
WHAT IS DIABETES?
Abstract.
Diabetes symptoms, diagnosis, types, risk factors, hidden symptoms, causes,
effective methods of treatment using medicinal plants.
Keywords:
Diabetes, blood glucose level, insulin deficiency, treatment, plant, food,
diagnosis.
Kirish
Qandli diabet
– bu metabolik jarayonlarning noto'g'ri ishlashi bo'lib, u insulin darajasining
pasayishi va qonda shakar miqdorining oshishi tufayli yuzaga keladi. Kasallik surunkali bo'lib,
ko'pincha kuchayib borish xavfi mavjud.
Qandli diabet tufayli kelib chiqqan holatlar o'limga olib kelishi mumkin (bu giperglikemik
va gipoglikemik koma). Statistik ma'lumotlarga ko'ra, qandli diabet kasalligi metabolizm buzilishi
tufayli yuzaga keladigan ikkinchi eng keng tarqalgan kasallikdir (semizlik birinchi o'rinda).
Dunyo miqyosida diabet aholining o'ndan birida tashxis qilinadi.
Kasallik belgilarsiz kechishi mumkinligini hisobga olgan holda, olimlar aslida diabet bilan
og'rigan bemorlarning ulushi ancha yuqori deb taxmin qilishadi.
Qandli diabet (diabet mellitus)
— bu insulinning yetishmasligi yoki organizmning
insulinga nisbatan qarshiligi sababli qondagi glyukoza darajasining oshishi bilan bog‘liq bo‘lgan
surunkali kasallik.
Fevral, 2025-Yil
753
Diabetning ikki turi mavjud:
1-tur diabet
— insulinning yetishmasligi tufayli yuzaga keladi va odatda yosh bolalarda
yoki yosh kattalarda boshlanadi. Bu turda organizm insulin ishlab chiqara olmaydi.
2-tur diabet
— insulinga nisbatan qarshilik paydo bo‘ladi. Bu tur odatda 40 yoshdan katta
odamlar orasida keng tarqalgan, ammo yoshlar orasida ham ko‘paymoqda. 2-tur diabet ko‘pincha
noto‘g‘ri ovqatlanish va kam harakat qilish natijasida yuzaga keladi.
Qandli diabet bugungi kunda jahon bo‘ylab keng tarqalgan va uning oqibatlari jiddiy sog‘liq
muammolariga olib kelishi mumkin. Agar uning o‘sishini oldini olish yoki nazorat qilish usullari
topilmasa, ko‘plab kasalliklar, jumladan yurak kasalliklari, asab tizimi va buyraklarga zarar yetishi
mumkin.
Qandli diabetning sabablari
Qandli diabetning yuzaga kelishiga bir qancha omillar sabab bo‘ladi. Ular quyidagilar:
Genetik omillar
: Agar oilangizda diabet bo‘lsa, sizda ham bu kasallik rivojlanish ehtimoli
yuqori bo‘ladi. Biroq bu faqat ehtimoliy omil bo‘lib, boshqa omillar ham ta’sir qiladi.
Oziqlanish
: O‘tkir va qayta ishlangan oziq-ovqatlarni, yuqori miqdorda shakar, yog‘lar va
karrali ovqatlarni iste'mol qilish qondagi glyukoza darajasining oshishiga olib keladi. Bu, o‘z
navbatida, insulin qarshiligiga sabab bo‘ladi.
Semizlik va ortiqcha vazn
: Aksariyat hollarda diabetning 2-turi ortiqcha vazn yoki
semizlik bilan bog‘liq. Semizlik organizmning insulinni to‘g‘ri ishlatishiga xalaqit beradi.
Kam jismoniy faollik
: Jismoniy faollikning yo‘qligi organizmning insulinni samarali
ishlatishiga to‘sqinlik qiladi. Muntazam jismoniy mashqlar qon shakarini nazorat qilishda yordam
beradi.
Stress va ruhiy holat
: Stressli vaziyatlar qondagi glyukoza darajasini oshirishi mumkin,
bu esa diabetni yomonlashtirishi mumkin. Stressni boshqarish va salomatlikni saqlash juda
muhimdir.
Fevral, 2025-Yil
754
Diabetni qanday aniqlash mumkin?
Diabetni aniqlash uchun bir nechta testlar mavjud:
Qondagi glyukoza darajasini o‘lchash
: Bu testda qondagi shakar miqdori o‘lchanadi.
Agar bu miqdor normaldan yuqori bo‘lsa, bu diabet mavjudligini ko‘rsatishi mumkin.
HbA1c testi
: Bu test so‘nggi uch oydagi qondagi shakar darajasini o‘lchaydi. HbA1c
testining natijalari 6,5% dan yuqori bo‘lsa, diabet tashxisi qo‘yilishi mumkin.
Siydik tahlili
: Diabetda odam ko‘p siydik chiqaradi, chunki organizm ortiqcha shakarni
chiqarishga harakat qiladi. Siydikda shakar miqdori aniqlanishi mumkin.
Oraliq qondagi shakar testi
: Bu testda odamga shakarli ichimlik beriladi va so‘ngra uning
qonidagi shakar darajasi o‘lchanadi.
Qandli diabetni yengishning asosiy yo‘llari
a. Oziqlanish
Oziqlanish diabetni boshqarishda eng muhim omil hisoblanadi. Diabetni
nazorat qilish uchun quyidagilarni hisobga olish kerak:
To‘g‘ri parhez
: Qandli diabetli odamlar yuqori glysemik indeksi (GI) bo‘lgan ovqatlarni
kamaytirishlari kerak. GI qondagi shakarni qanday tez oshirishini ko‘rsatadi. Masalan, oq non va
shakarli mahsulotlar o‘rniga, to‘liq donlardan tayyorlangan ovqatlarni, sabzavotlarni va mevalarni
tanlash zarur.
Yuqori tolali ovqatlar
: Sabzavotlar, mevalar, yormalar (masalan, javdar, grechka) va
o‘simlik tolalari qondagi glyukoza darajasini boshqarishga yordam beradi. Bular qonda glyukoza
darajasini sekin oshiradi va yengil hazm bo‘ladi.
Sog‘lom yog‘lar
: Omega-3 yog‘ kislotalari, masalan, baliq yog‘lari va yong‘oqlar sog‘lom
yurakni qo‘llab-quvvatlaydi va qondagi shakarni nazorat qilishda yordam beradi.
b. Jismoniy faollik
Diabetni nazorat qilishda jismoniy faollikning roli juda katta. Muntazam
mashqlar:
Qondagi glyukoza darajasini tezda kamaytirishga yordam beradi.
Jismoniy faollik insulin sezgirligini oshiradi, bu esa organizmning insulinga qanday
reaksiyaga berishini yaxshilaydi.
Haftada kamida 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikda jismoniy mashqlar qilish tavsiya etiladi.
Bu yurish, yugurish, suzish yoki velosipedda sayr qilish kabi faoliyatlar bo‘lishi mumkin.
c. Medikamentoz davolash
Diabetni davolash uchun dori-darmonlar qo‘llaniladi:
Insulin
: 1-tur diabetli odamlar insulin olishadi, chunki ular organizmlarida insulin yetarli
emas.
Fevral, 2025-Yil
755
Tabletkalar va dori-darmonlar
: 2-tur diabetda insulin ishlab chiqarish yetarli bo‘lishi
mumkin, lekin organizmning insulinga qarshiligi bor. Bunday hollarda dori-darmonlar (masalan,
metformin) ishlatiladi.
d. Stressni kamaytirish
Stressning diabetga salbiy ta’siri bor, chunki u organizmda adrenalin
va kortizolni ishlab chiqarishni oshiradi, bu esa qondagi shakar darajasining ortishiga olib kelishi
mumkin. Stressni kamaytirish uchun:
Meditatsiya
va
yoga
yordamida ruhiy salomatlikni yaxshilash mumkin.
Nafas olish mashqlari va tabiatda yurish ham samarali bo‘ladi.
Glyukozaning roli
qondagi glyukoza
Glyukoza – shakar – mushaklar va boshqa to’qimalarni tashkil etuvchi hujayralar uchun
energiya manbai.
Glyukoza ikkita asosiy manbadan olinadi: oziq-ovqat va jigar.
Shakar qon oqimiga so’riladi, u yerda insulin yordamida hujayralarga kiradi.
Sizning jigaringiz glyukozani saqlaydi va hosil qiladi.
Glyukoza darajasi past bo’lsa, masalan, siz uzoq vaqt ovqatlanmasangiz, jigar glyukoza
darajasini normal chegarada ushlab turish uchun saqlangan glikogenni glyukozaga aylantiradi.
Yuqori xatar guruhlari
Fevral, 2025-Yil
756
Qandli diabetning rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan guruhlar:
Semiz odamlar
: Semizlik diabet rivojlanish xavfini oshiradi.
Aholining yoshi
: 40 yoshdan katta bo‘lgan shaxslar, ayniqsa, 2-tur diabetga moyil.
Qon bosimi yuqori bo‘lgan odamlar
: Yuqori qon bosimi va yurak kasalliklari diabet
rivojlanishini tezlashtirishi mumkin.
Diabetga qarshi kundalik rejim
Diabetni boshqarish uchun muntazam kundalik rejimni ishlab chiqish muhim. Bu
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Qondagi glyukoza darajasini doimiy nazorat qilish
.
Oziqlanish rejasini tuzish
va meva-sabzavotlarni ko‘paytirish.
Jismoniy faollikni oshirish
va har kuni kamida 30 daqiqa mashq qilish.
Sog‘lom turmush tarzini qo‘llash
, shu jumladan, stressni boshqarish va sifatli uyquni
ta'minlash.
Xulosa
Qandli diabetni yengish mumkin, lekin bu muntazam ravishda sog‘lom turmush tarzini
saqlash va tibbiy yordamni qabul qilishni talab qiladi. Diabetni boshqarish uchun to‘g‘ri parhez,
muntazam jismoniy faollik va ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash muhim omillardir. Diabetni
nazorat qilish orqali, uning salbiy oqibatlari, jumladan yurak kasalliklari va buyrak
yetishmovchiligi kabi jiddiy holatlarni oldini olish mumkin.
Jamoatchilikni xabardor qilish dasturlari: hukumatlar va sog‘liqni saqlash xodimlari diabet
xavfi omillari va oldini olish to‘g‘risida xabardorlikni oshiradigan dasturlarni amalga oshirishlari
kerak.
Davolash usullari: CGM qurilmalari va insulin nasoslari kabi diabetni davolashning ilg‘or
usullarini, ayniqsa past va o‘rta daromadli mamlakatlarda arzonroq qilish uchun harakat qilish
kerak.
Davomiy tadqiqotlar: qandli diabetga olib keladigan atrof-muhit omillari, jumladan,
ifloslantiruvchi moddalar va ichak mikrobiotasi bo‘yicha ko‘proq tadqiqotlar olib borish kerak.
Qandli diabetni yengish va uning oldini olish bo‘yicha maqolani tayyorlashda foydalanish
mumkin bo‘lgan ba'zi foydali adabiyotlar va manbalarni keltiraman. Ular ilmiy tadqiqotlar, tibbiy
kitoblar va sog‘liqni saqlash tashkilotlarining nashrlaridan olingan.
REFERENCES
1.
O’zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fevral, 2025-Yil
757
2.
O’zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005), Tibbiyot ensiklopediyasi,
3.
Patalogik fiziologiyadan amaliyot darslari qo’llanmasi O.Ahusinov (2008)
4.
Аметов А.С. Сахарный диабет 2 типа. Проблемы и решения Москва: ГЭОТАР-
Медиа, 2015. – 278 с.
5.
Анциферов, М. Б. Синдром диабетической стопы: диагностика, лечение и
профилактика. - Москва : Медицинское информационное агентство, 2013. – 304 с.
6.
Калинкин, Л. В. Шпак, Ю. А. Волкова, и другие. Актуальные вопросы
эндокринологии в терапевтической практике -Тверь : Фактор и К, 2014 . – 698 с.
7.
Karamanou M (2016). "Milestones in the history of diabetes mellitus: The main
contributors". World Journal of Diabetes. 7 (1): 7. doi:10.4239/wjd.v7.i1.1. PMC 4707300.
PMID 26788261.
8.
"Papyrus Ebers". papyrusebers.de. Universitätsbibliothek Leipzig. Retrieved 2019-07-11.
3. ^ Jump up to:a b c d e Sanders, Lee J. (2002-01-01). "From Thebes to Toronto and the
21st Century: An Incredible Journey". Diabetes Spectrum. 15 (1): 56 60.
doi:10.2337/diaspect.15.1.56. ISSN 1040-9165.
9.
"The Scroll – Papyrus Ebers". papyrusebers.de. Universitätsbibliothek Leipzig. Retrieved
2019-07-11.
10.
Nunn, John F. (2002). Ancient Egyptian Medicine. Transactions of the Medical Society of
London. Vol. 113. University of Oklahoma Press. pp. 57 68. ISBN 9780806135045. PMID
10326089.
11.
Nozimjon O‘g‘li, S. S., & Kasimjanovna, D. O. (2022, November). ORIGIN,
PREVENTION OF MENINGITIS DISEASE, WAYS OF TRANSMISSION AND THE
USE OF DIFFERENT ROUTES IN TREATMENT. In E Conference Zone (pp. 37-40)
