1260
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BASKETBOLDA OYÍN TEXNIKASÍNA ÚYRETIW METODLARI
Kurbaniyazov Jannazar Saparbaevich
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti.
Fakultetler Ara Dene Mádeniyati kafedrasi
Asistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14911423
Abstract.
Texnikanıń dawamlı
ózgesheligi–bul demek, arnawlı bir usıl texnikası qayta-
qayta tákirarlanıw dawamında sol texnikanıń dawamlı orınlanıwı menen táriplenedi.
Texnikanıń ózgeriwsheńlik ózgesheligi arnawlı bir usıl texnikasın oyın jaǵdayı (óz
sherikleri hám qarsılaslardıń orınlasıwı, olardıń háreket baǵdarı, tezligi, toptıń baǵdarı, tezligi
hám bálent-tómenligine qaray) talaplarına sáykes tártipte ózgertiwdi bildiredi.
Texnikanıń jetiliskenlik ózgesheligi hár bir usıl texnikası jetilisken ózlestirilgennen keyin
basqa usıl texnikasına úyretiwdi anıqladı.
Texnikanıń hár tárepleme ózgesheligi hár bir oyın usılın keń sheńberde kóp tárepleme
hám túrli jónelislerge orınlanatuǵının bildiredi
Tayanish sózler:
Texnikanıń jetiliskenlik, úyretiw, Basketbolǵa tán oyın usılları, tolıq-
konstruktiv, fizikalıq, texnikasına.
Sport ámeliyatına tiyisli qanday da bir-bir háreket (usıl) texnikası yamasa taktikasına
"úyretiw", olardı "ózlestiriw", tolıq jetilistiriw atamaları logikalıq tárepten hár túrli hám keń
qamtıwlı mánis- mazmunga iye bolıp, ózine tán ayrıqshalıqlar menen parıq etedi.
"Úyretiw" "ózlestiriw hám tolıq jetilistiriw" nátiyjeliligi úyretiwshi trenerdiń kásiplik-
pedagogikalıq sheberligı hám uyreniwshiniń qábileti menen belgilenedi. Lekin "trener sportshı
"
juplıǵınıń óz ara iskerliginde trener basqarıwshı, shólkemlestiriwshi, úyretiwshi hám tárbiyashi
rolin oynawı tiyis. Basqasha etip aytqanda, eger sport dógeregine kelgen bala fizikalıq hám
ruwxıy saw bolsa, biraq qábileti jetkilikli bolmasa da trener óziniń bilimi, kásiplik sheberligı
hám dóretiwshilik potencialın iske salıp, sol balanı intalı sportshı etip jetistiriw juwapkerligin
alıwı kerek. Sebebi, balada háreket qábileti basqa páziylet-qábiletleri genlik faktorlarǵa
tiykarlanǵan boladı. Bul qábiletler turmıs dawamında turmıs tárizi hám basqa shárt-sharayatlarǵa
qaray ol yamasa bul dárejede qáliplesip baradı. Geypara balalarda genlik qábiletler yamasa
qanday da bir háreket elementleri organizmniń muwapıq jerlerinde tereń ornalasıwı múmkin.
Eger bala tartınshaq, uyalshaq bolsa, bul qábilet yamasa elementler ashılmaslıǵı múmkin.
Usınday aǵdaylarda trenerdiń sheberligi usı qábilet hám elementlerdi ashıp beriwi hám
qáliplestiriwi kerek.
1261
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Onıń ushın trener balanıń barlıq múmkinshilikleri, sonday-aq, organizmge tereń
ornalasqan háreket rezervlerdi arnawlı standart testler hám oyın tárizli shınıǵıwlar járdeminde
anıqlawı hám de olardı iske túsiriwi zárúr boladı. Demek "úyretiw", "ózlestiriw" hám
"jetilistiriw" processleri "trener-sportshı" funkcional sisteması tiykarında payda etiliwi zárúrli
áhmiyetke iye boladı. Eger "úyretiwshi" hám "joqarı dárejede jetilistiriwtiriwshi" shınıǵıwlar
kólem-kúsh-jónelis táreplerinen maqsetke muwapıq bolsa, balanıń jası úlkeygen sayın
shınıǵıwlar kólemi hám kúshi uyań-áste "tolqın tárizli" principte asırıp barılsa, filosofiyalıq
nızamlıq bolǵan "forma" (qáddi-qáwmet) da, "mazmun" óz ornına iye bolıp baradı. Bardı da, bul
processte qátelikke jol qóyılsa, yaǵnıy "úyretiwshi" hám "joqarı dárejede jetilistiriwshi"
shınıǵıwlar tártipsiz, arnawlı qollansa, filosofiyanıń ekinshi nızamı "sebep hám aqıbet" júzege
keledi-balanıń "formasında" (qáddi-qáwmeti) da, háreket "mazmunında" da unamsız ózgerisler
(jaralanıw, zaqım alıw hám t.b) júz beredi. Sonday eken, "úyretiw", "ózlestiriw hám" tolıq
jetilistiriw processleri integral pedagogikalıq process bolıp trenerine úlken juwapkershilik
júkleydi.
Basketbolǵa úyretiw tártibi, basqıshları usılları, quralları hám principleri
Basketbolǵa tán oyın usılları (kónlikpeleri) texnikasına úyretiw procesi tómendegi
tártipte ámelge asırılıwı maqsetke muwapıq:
- jaǵday hám háreketleniwlerge úyretiw;
- hújimde toptı basqarıwǵa úyretiw;
-qorǵawda qarsılıq kórsetiw hám toptı iyelewge úyretiw;
- hújim hám qorǵawda oynaw usıllarına úyretiw.
Ádette, úyretiw procesi keminde 4 shártli basqısh dawamında ámelge asıriladı:
1-basqısh, uyretilip atırǵan usıl texnikası haqqında oyda sáwlelendiriw payda etiw. Bul
basqıshta túsindiriw, kórsetiw (kórsetiw), tákirarlaw usıllarınan paydalanıladı.
Quralları
: tuwrı hám obrazlı sózler menen túsindiriw, óz ara sáwbet, talqılaw, analiz,
kelisiw hám hám t.b
2-basqısh, arnawlı bir usıl texnikasına ápiwayı sharayatta (artıqsha wazıypalarsız áste
kúshte) úyretiw.
Qollanılatuǵın úyretiw usılları
: kórsetilgen usıl mazmunın eslep qalıw jáne onı tolıq
halda orınlaw, usıldı bólim, element hám fazalarǵa bolıp úyretiw, olardı "ayna" usılında
tákirarlaw (shuǵıllanatuǵınlardıń biri atqaradı, ekinshisi trener baslıqlıǵında gúzetedi, analiz
etedi, qátelerdi dúzetedi hám bahalaydı),
3-basqısh, arnawlı bir usıl texnikasına quramalı sharayatta (orınlaw tezligi asırıladı,
qosımsha wazıypalar beriledi, jaǵdaylar tuwdırıladı, juplıqta yamasa úshlıkte orınlanadı hám t.b.)
úyretiw.
1262
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Qollanılatuǵın úyretiw usılları
: tolıq-konstruktiv usılı, tákirarlaw-analiz usılı,
reproduktivlik usıl, jeke usıl, qátelerdi ońlaw usılı, oyın usılı, jarıs usılı.
4-basqısh, úyrenilgen usıllardı tolıq jetilistiriw (oqıw oyınları hám qadaǵalaw jarısları
processinde).
Qollanılatuǵın úyretiw hám jetilistiriw usılları
: barlıq basqıshlarda qollanılatuǵın
usıllar, oyın usılı, jarıs usılı, video kórinis usılı.
Joqarıda belgilengen barlıq basqıshlarǵa tán úyretiw usılları tómendegi qurallar
(shınıǵıwlar) járdeminde qollanıladı: tayarlaw, járdemshi, jaqınlawshı, eliklewshi, tiykarǵı (oyın
usıllarınıń ózi), oyın hám jarıs shınıǵıwları, járdemshi úskeneler, texnikalıq qurallar hám
trenajerlar.
Úyretiw basqıshları, usılları, quralları hám principleriniń qollanıw tártibi 1-kestede
keltirilgen.
Úyretiw basqıshları, usılları hám quralları
Úyretiw basqıshları hám
olardıń atı
Úyretiw usılları
Úyretiw quralları
1-basqısh. Uyretilip
atırǵan ilimiy tájiriybe
(háreket) haqqında túsinik
payda etiw
Túsindiriw-analiz etiw,
kórsetiw túsindirme beriw
Saz- sáwbet, baylanıs, tartıs,
súwretler, ulgiler, videofilmler
2-basqısh ilimiy
tájiriybelerge ápiwayı
sharayatta úyretiw (jeke
tártipte qosımsha
wazıypalarsız)
Bólimlerge bolıp, element
hám fazalarǵa bolıp
úyretiw, ilimiy tájiriybeni
tolıq halda úyretiw,
qátelerdi tuwırlaw,
xoshametlew, qaytarıw
Tayarlaw -jaqınlawshı,
baǵdarlawshı bir túrdegi
eliklewshi hám tiykarǵı
texnikalıq shınıǵıwlar
3-basqısh ilmiy
tájiriybelerdi
quramalılastırılgan
sharayatta úyretiw
(jaǵdaylı wazıypalar
beriw, juplıqta, úshlıkte
hám t.b)
Ilimiy tájiriybelerdi tolıq
halda úyretiw, tezlik hám
anıqlıqtı kúsheytip
úyretiw, túrli baǵdardaǵı
háreketlerden keyin
orınlaw, reproduktivlik
qaytarıw tiykarında
úyretiw, óz ara analiz hám
bahalaw tiykarında
úyretiw
1-2-basqıshlardaǵı qurallar,
ulıwma hám arnawlı shınıǵıwlar
úlken tezlik hám anıqlıqta
qollanıladı, juplıq, úshlıkte
qollanılatuǵın shınıǵıwlar,
trenajer hám texnikalıq qurallar
4-basqısh. Úyretiwdi
dawam ettiriw,
rawajlandırıw hám tolıq
jetilistiriw
Barlıq usıllar
Barlıq qurallar hám komanda
oyınları
Oyın texnikasına úyretiw procesinde hár bir usıl (jaǵday háreketleniw túrleri, oyın
usılları) texnikasınıń tómendegi qásiyetlerine itibar qaratıladı:
1263
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
- turaqlılıq;
- ózgeriwsheńlik;
- jetiliskenlik;
- hár tárepleme;
- turaqlılıq - individuallıq.
Texnikanıń dawamlı
ózgesheligi–bul demek, arnawlı bir usıl texnikası qayta-qayta
tákirarlanıw dawamında sol texnikanıń dawamlı orınlanıwı menen táriplenedi.
Texnikanıń ózgeriwsheńlik ózgesheligi arnawlı bir usıl texnikasın oyın jaǵdayı (óz
sherikleri hám qarsılaslardıń orınlasıwı, olardıń háreket baǵdarı, tezligi, toptıń baǵdarı, tezligi
hám bálent-tómenligine qaray) talaplarına sáykes tártipte ózgertiwdi bildiredi.
Texnikanıń jetiliskenlik ózgesheligi hár bir usıl texnikası jetilisken ózlestirilgennen
keyin basqa usıl texnikasına úyretiwdi anıqladı.
Texnikanıń hár tárepleme ózgesheligi hár bir oyın usılın keń sheńberde kóp tárepleme
hám túrli jónelislerge orınlanatuǵının bildiredi. Mısalı, toptı oń qolda da, shep qolda da birdey
sheberlik bálent urıp júriw (juwırıw) sheberlıgi.
Texnikanıń turaqlılıq ózgesheligi hár bir usıl texnikası ózgeriwsheń jaǵdaylar tásirinde,
ishki (endogen-sharshaw, unamsız psixikalıq jaǵdaylar) hám sırtqı (ekzogen-ıqlım, hawa rayı,
kún-tún rejiminiń ózgeriwi, tamashagóyler alǵısı hám t.b.) faktorlar tásirinde de
dawamlı
hám
turaqlı orınlsıwın bildiredi.
Texnikanıń individuallıq ózgesheligi - bul hár bir shuǵıllanıwshını óz múmkinshilikleri
(boyı, qáddi-qáwmeti, háreket tájiriybesi háreket rezervi hám t.b.) nen kelip shıǵıp, úyrenilip
atırǵan usıldı "model texnika" nusqasına tiykarınan, ayrıqsha mazmunda orınlaw rejimin
bildiredi.
Sport texnikası teoriyasında "model (etalon) texnika", "maqul túsetuǵın (racional)
texnika" hám "indivudual texnika" túsinikleri bar. Sport texnikasına úyretiw procesi bul "model"
yamasa "racional" texnika nusqasın kóshiriw, onı qanday bolsa, sonday mazmunda ózlestiriwge
qaratılmaydı, kerisinshe bul "nusqalar" úlgi retinde xizmet etiwi kerek, sol "nusqalarǵa"
mólsherlengen halda úyretilip atırǵan usıldı óz múmkinshiligine qaray "jeke mazmunda"
orınlawın (yamasa úyreniwdi, ózlestiriwdi) bildiredi.
Hújimge tán oyın usılları texnikasın ózlestiriw natiyjeliligiin támiyinlew ushın olardı
tómendegi izbe-izlikte úyretiw zárúrli bolıp tabıladı.
- tayarlıq jaǵdayları hám háreketleniw usılları;
- eki qádemli usılda toqtap qalıw;
- ornında hám háreket dawamında burılıw-aylanıw;
- toptı uslaw (qolda orınlasıwı) hám muwapıq jaǵday;
1264
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
- ornında uzatıw hám qaqshıp alıw usılları;
-toptı qaqshıp alıw dawamında eki qádemde toqtap qalıw;
- ornında uzaq aralıqlardan sebetke top taslaw;
- háreket dawamında bir qollap (oń hám shep qollap) sebetke top taslaw usılları; - toptı
oń hám shep qolda urıp júriw-juwırıw;
- toptı urıwdan keyin eki qádemde toqtap qalıw; - sekirip toqtap qalıw:
- topsız, toptı qaqshıp alıw menen toptı urıp júriw hám juwırıwdan keyin,
- orınnan háreket dawamında sekirip tuwrı hám de ońǵa-shepke, burılıp aylanıp sebetke
top taslaw usılları;
- topsız hám top penen orınlanatuǵın aljastırıw háreketleri;
- jarıs talabında orınlanatuǵın oyın usılları.
Bul oyın usılları texnikasına úyretiwde tayarlaw, járdemshi, baǵdarlawshı, eliklewshi,
tiykarǵı hám aralas shınıǵıwlar topsız hám top penen qollanıladı. Úyretiw procesinde bir túrdegi,
beyimlestirilgen hám qánigelestirilgen háreketli oyınlardan paydalanıw ózlestiriw natiyjeliligin
kúsheytedi (top "kapitanǵa", nomer shaqırıw, dáste qulaǵansha taslap al, quwalaspaq, ańshılar
hám úyrekler, qarmaqsha, qorazlar urısı hám aqsaq ǵarǵa hám t.b.).
6. 4. Top penen orınlanatuǵın usıllar texnikasına úyretiw
Toptı qaqshıp alıw. Bul kónlikpe túrli usıllardan ibarat bolıp, daslep ornında turıp eki qol
menen toptı qaqshıp alıw texnikasına úyretiledi. Keyin toptı qaqshıp alıw jaǵdayları
modellestirilgen jaǵdaylar talaplarına sáykes halda háreket dawamında, háreketten keyin eki
qádemli toqtap qalıw hám sekirip toqtap qalıw, sekirip bir hám eki qolda qaqshıp alıw usıllarına
uyretiledi. Keyingi basqıshda belgilengen qaqshıp alıw usılları jetilisken ózlestirilgennen
keyin top uzatıw usıllarına úyretiledi.
Top uzatıw
. Usı kónlikpe usılları tómendegi tártipte:
- tós aldınan eki qollap;
- jelkeden oń hám shep qollap;
- bas ústinen eki qollap;
- bas ústinen oń hám shep qollap;
- bir qollap oń hám shep qaptal tárepten;
- oń hám shep qol menen bas ústinen yarım sheńber (kryuk) usılında;
- eki qol oń hám shep menen tómennen; jerge urıp uzatıw;
- toptı domalatıp uzatıw;
- "jasırma" uzatıw usılları: qoldı oń hám shep arqa tárepke (belge) ótkerip, qádem taslap
atırǵan ayaq ortasınnan hám hám t.b.
1265
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Bul uzatıw usılları ápiwayı, quramalılastırılgan hám modellestirilgen oyın jaǵdaylarında
(qarsılaslar qarsılıǵında) úyretiliwi maqsetlı áhmiyetke iye boladı.
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998, 1-
aprel.
5.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
6.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
7.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
8.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST :
Astrel, 2005.- 237 c.
9.
Baskerbol. Teoriya i metodika obucheniya / pod obsh, ped. D. C. Hestepovskogo.- M.:
Akademiya, 2004.- 336 c.
10.
Ganieva F. v. Basketbol oyınınıń rásmiy qaǵıydaları.- T., 2007.- 124 b.
11.
Ganieva F. V., Kubeysinova Y. T., Yakybova Y. J., Xusanova D. T. Hetraditsionnaya
texnologiya vostanovleniya prijkov pri zanyatiyax basketbolom. // Metodicheskoe
posobie.-T., 2013. 52 c.
12.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
13.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
14.
Джанходжаев, Н. (2024). Проблемы и перспективы применения нейронных сетей в
сфере образования. Confrencea, 10, 177-183.
