2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
772
ZAMANAGO`Y BASKETBOLDA TOP TASLAW FAZALARI
Kurbaniyazov Jannazar Saparniyazovich
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Fakultetler ara dene mádeniyati kafedrasi
asistent oqitiwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15338376
Annotatsiya.
Bul maqalada
bu`gingi ku`nde basketbol oyininda top taslaw fazalarin aniq
maqsetke muwapiq orinlawdi amelge asiriw ma`seleleri boyinsha mashqala ham sheshimleri
keltirip otilgen boliwi mumkin.
Tayanish so`z:
Basketbol, Sebet, Shit, Top taslaw, Tayarlıq fazası, Hújim, Zamanagoy,
Iskerlik.
Zamanagoy basketbol oyınında, oyınshılar hújimdi bir qol menen top taslaw arqalı
juwmaqlaydı. Bunda tayanısh jaǵdayda, sekirip hám hárekettegi top taslawlardan
paydalanıladı.Sebettiń qashıqlıǵına qaray, kóplegen qánigeler qısqa (3,5m ge shekem), orta (3,5-
5,5m) hám uzaq aralıqlardan (6,5m den kop) top taslaw túrlerin ajıratıp kórsetedi.Shitke qatnasına
qaray oyınshınıń jaylasıwın esapqa ala otırıp, top taslawlardıń, mınaday túrlerin kórsetiwge boladı:
shittiń tuwrı aldınan, shitke múyeshten hám shitke parallel. Top taslaw shitke tiygizip hám
tiygizbey orınlanıwı da múmkin. Qabıl etilgen tayarlıq, tiykarǵı, juwmaqlawshı fazalardan basqa
top taslawdıń aldınǵı fazasında ajıratıw talapqa muwapıq. Bul faza onnan aldınǵı oyın háreketinen
son baslanıp oyınshınıń háreketlenip standart háreketti orınlaytuǵın ornına shekem yaǵnıy, tayarlıq
fazasınıń baslanıwına shekem dawam etedi. Bul dawirde bolajaq háreketke, ishki intensiv tayarlıq
júz beredi, bul, óz, qarsılas hám sherikler múmkinshiliklerin bahalaw, hárekettiń texnikalıq hám
taktikalıq mazmunınıń variantları talqılanıwın ańlatadı. Sportshı tayarlıq fazası aldınan
anıqlanatugın, háreket etiwdin bir jane bir neshe variantın qabıl etedi, oz komandası ushın hám jeke
ozinin ornının kelesi epizodlarda qanday bolatuǵınlıǵın anıqlaw ushın sharayattın keyingi
rawajlanıwı boljanadı. Tayarlıq fazası da quramalı boladı. Onda wazıypanın taktikalıq sheshimin
juwmaqlaw hám haqıyqıy niyettin jasırılıwı menen bir qatarda, sportshı psixikalıq kúsh salıwlardı
tayarlıq orınlanıwınıń anıqlıǵına jámleydi. Bulardıń ishine máselen pát alıw, sekiriw hám t.b. kiredi.
Tiykarǵı fazanıń baslı wazıypası qabıl etilgen sharayattıń texnikalıq hám taktikalıq sheshiliwinen
anıq iske asıwın támiyinlew bolıp esaplanadı. Sonıń ushın bul fazada háreket wazıypasın anıq iske
asıwǵa óz múmkinshiliklerin jámley alatuǵın sportshılarda ústemlik boladı. Top taslawdı orınlap
atırǵan basketbolshılar ushın tayarlıq fazasında top taslawdı tabıslı ámelge asırıw ushın sharayatlar
jaratıladı. Tiykarǵı yamasa isshi fazada top taslaw háreketi iske asadı.Iskerliktiń áhmiyetli bólimi
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
773
bul juwmaqlawshı faza, ol, juwmaqlawshı háreketlerdi orınlaw ústinen qadaǵalawdı, oyın
háreketleriniń xarakterli ózgesheliklerin yadta saqlawdı, toptı baqlap barıwdı, qarsılas háreketlerin
boljay alıwdı óz ishine qamtıydı. Bunday kompleksli wazıypanı iske asırıwdı meńgere alıw joqarı
kalasstaǵı oyınshınıń eń áhmiyetli sıpatlamalarınan bolıp esaplanadı. Sonın ushın jas hám tajiriybeli
sportshılardıń sáykes baǵdarlamaların dúziwde usınday uqıplılıqlardıń rawajlanıwına tásir etetuǵın
qural hám metodlardı kirgiziw kerek.Sebet astınan top taslawdıń bir neshe túri bar. Hár qanday
dárejedegi komandalardıń qálegen oyınshısı qarsılıqsız sebet astınan top túsiriwdi biliwi kerek.
Biraq, maydannıń bul ornında oyınshı júda az waqıt qarawsız qaladı. Sonlıqtan, qarsılıqtan ótip top
taslawǵa úyreniw kerek, sonday- aq, oń hám shepten burılıp, tuwrı sebet aldınan ulıwma alǵanda,
qálegen orınnan top taslawdı biliwi kerek. Qánigelerdiń aytıwı boyınsha, jaqın aradan top taslawlar
shitke tiygizip orınlanıwı kerek. Eger de frontal háreketleniwde, oyınshı bos qalıp qoysa, ol óziniń
kúshli qolı tárepke ózin almasıwı hám shetke tiygizip top taslaw talap etiledi.Sebet astınan top
taslawda, hújim etiwshi oyınshı iyteriliwde ámelge asırıp tuwrı joqarıǵa sekiredi. Sekiriwdiń joqarı
noqatına jetkenge shekem top qoldan shıqpawı kerek. Ádette, topqa sál ǵana aylanıw beriledi. Top
shitke júda jumsaq tiyip sebetke túsiwi kerek.Basqa qol toptı qorgaw ushın qollanadı. Joqarıǵa
kóterilgende top deneden qashıq uslanbaw kerek. Toptı taslawshı qol top artında jaylasqan bolıp,
top taslawdı orınlaw bilek, barmaqlar hám shıǵanaqtıń shıqqan háreketi menen iske asırıladı. Hújim
etiwshi, yaǵnıy sebetke háreketti orınlawshı oyınshı qorǵawshı tosqınlıǵına ushıraydı hám hújimshi
bul waqıtta dárhal toqtap sekiriw menen top taslawdı atqaradı. Bunday top taslawdıń shárti sonnan
ibarat, hújimshi qorǵawshınıń qarsı háreketinen burın top taslawǵa úlgeriwi kerek. Háreketti
orınlawda toqtawdıń eki variantı qollanıladı. Birinshi variantta toqtaw adım atıw menen orınlanadı,
keyninen aldıda turǵan ayaq, tez iyteriliw hám toptı taslaw ushın artta turǵan ayaqqa
tartıladı.Ekinshi variantta da sonday toqtap qalıw orınlanadı, biraq artqa qaray bolǵan háreket bas
hám iyin menen, aldıda turǵan ayaqtı artqa tartpay orınlanadı. Bul usıl, háreket tezligi joqarı
bolǵanda, al qorǵanıw sebetke frontal háreketleniwdi, bet sızıǵı boylap háreketlengende qollanıw
usınıs etiledi. Oyınshı qolaylı orınǵa ótkende yamasa sebet astınan ápiwayı top taslaw
múmkin.Tayarlıq fazasında oyınshı qarsılastan qaptalǵa bir adım atadı, joqarıǵa sekiriw menen top
penen bolǵan oń qolın denesinen shıǵarıp joqarıǵa kóteredi. Tuwrı múyeshte shıǵanaqta búgilgen
shep qol, qorǵawshıdan toptı japqanday háreket isleydi. Oń ayaq dizesi joqarıǵa tartıladı. Top qol
basqa jaqınlasqanda eń joqarı noqatta shıǵarıladı. Top sebetke bas ústinen jollanadı.Tıǵız
qáwenderlikte, oraylıq oyınshılar eki qolı menen toptı qaptalǵa qorǵawshıdan joqarıǵa shıǵaradı,
keyinnen bir qol menen juwmaqlawshı bólimdi yaǵnıy yarım sheńber usılında toptı taslaydı.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
774
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980. –
136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС., 1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
Qosimsha ádebiyatlar:
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666
9.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
10.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
11.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №.
8. – С. 8-16.
12.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396-
400.
