2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
768
TOP TASLAWLARDIŃ TÚRI HÁM ÁHMIYETI
Kurbaniyazov Jannazar Saparniyazovich
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Fakultetler ara dene mádeniyati kafedrasi
asistent oqitiwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15338357
Annotatsiya.
Bul maqalada tiykarinan korsetilgen top taslawlar turi ham ahmiyeti haqqinda
soz baradi Ayaqlar háreketi, top uslaw hám taslaytuǵın qol shıǵanaǵınıń baǵdarlanǵanlıǵınıń
texnika tiykarları hár qıylı bolıwı múmkin yamasa barlıq snayperlerde de birdey emes.,
Tayanish so`z:
basketbolshı, kompleks,top taslawdıń tiykarǵı sıpatlamaları. Sebetke top
taslaw ahmiyeti.
Oyınnıń zamanagoy tendenciyası texnikalıq tayarlıqtıń baǵdarlanǵanlıǵın anıqlap beredi.
Joqarı nátiyjelerge tek ǵana oyınshılardıń joqarı texnikalıq tayarlıǵı arqalı erisiw múmkin. Bunıń
ushın basketbolshı: 1) basketbolǵa belgili bolǵan oyın ámellerine iye bolıwı hám olardı hár qıylı
sharayatlarda iske asıra alıwı kerek; 2) oyınnıń hár qıylı sharayatlarında ámellerdi hár
qanday izbe-izlikte de qollana alıwdı biliwi kerek.
Qarsılas penen jeke gúresiw sharayatında ámellerdiń hár qıylılıgı; 3) oyın waqtında júda kóp
márte qollanıwǵa tuwra keletuǵın ámeller kompleksine iye bolıw hám olardı penen tabıslı
paydalanıw; 4) ámellerdi barqulla jetilistirip barıw. Basketbolda komandanıń tabısın, anıq
juwmaqlanıwshı top taslap beriw támiyinleydi. Házirgi waqıtta da hújim etiwdiń tiykarǵı quralı bul
sekirip joqarıdan bir qol menen top taslaw bolıp esaplanadı. Dúnyanıń erler arasındagı eń kúshli
komandalarınıń top taslawlarınıń 70% i hár qıylı aralıqlardan orınlanatuǵın usı usılda iske asırıladı.
Top taslawdıń tiykarǵı sıpatlamaları: Basketboldaǵı top taslawlar haqqında gáp bolǵanda olardıń
úsh túrli tiykarǵı sıpatlamaların kózde tutıw kerek–taslaw túri, texnikasın hám taslaw usılın.
Basketbol snayperleri taslaw stili usılları menen ajıralıp turadı. Biraq, olar texnika tiykarlarında,
qol, ayaq, deneniń toptı sebetke anıq jollawdıń biomexanikalıq principlerinde ajıralıp turmaydı.
Ayaqlar háreketi, top uslaw hám taslaytuǵın qol shıǵanaǵınıń baǵdarlanǵanlıǵınıń texnika
tiykarları hár qıylı bolıwı múmkin yamasa barlıq snayperlerde de birdey emes. Sebetke top taslaw–
basketbolda eń áhmiyetli element bolıp sanaladı. Oyındı utıw ushın komanda qarsılastan esapta
aldında bolıwı kerek, al, bul bolsa kóbirek anıq top taslawlar arqalı erisiledi komandaǵa payda
keltiriw ushın hár bir oyınshı sebetti dál nıshanǵa alıwdı biliwi kerek. Hár bir top taslaw, altı top
taslaw túriniń orınlaw texnikasınıń birewine tiykarlanadı: 1) eki qollap tómennen; 2) tómennen bir
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
769
qol menen; 3) orınnan eki qol menen; 4) orınnan bir qol menen; 5) sekirip top taslawı; 6) kryuk
usılları.
Sebetke top taslaw klassifikaciyası (túrleri).
1)
Eki qol menen, bir qol menen top taslaw;
2)
Joqarıdan top taslaw, kókirekten, tómennen, joqarıdan tómenge, qayta taslaw;
3)
Toptı aylandırıp taslaw, shetten qaytarıp, shetke tiygizbey;
4)
Oyınshınıń háreketine qanday orınnan, hárekette, sekirip;
5)
Aralıqqa qaray: uzaq, ortasha, jaqın;
6)
Shetke qaray: shettiń tuwrı aldınnan, shetke múyeshten, shetke parallel.
Top taslawda barlıq háreketler utımlı hám bir qálipte bolıwı shart. Toptı shıǵarıp salıw top
taslawdıń tábiyiy dawamı, bul waqıtta oyınshı názeri nıshanǵa baǵdarlanǵan ushı arqalı gúzetiledi.
Top taslawda tiykarǵı talaplar:
1)
Top taslawdı tez orınla;
2)
Dáslepki jaǵdayda toptı denege jaqın usla;
3)
Eger de bir qol menen taslasań, taslawshı qol shıǵanaǵın sebetke baǵdarla;
4)
Toptı kórsetkish barmaǵı arqalı shıǵar;
5)
Top taslawdı qol hám bilek penen dawam et;
6)
Názer barlıq waqıtta nıshanda bolsın;
7)
Top taslawǵa barlıq itibardı qarat;
8)
Top taslaw jumsaq hám májbúrlewsiz bolıp orınlanıwı kerek;
9)
Iyinler teń salmaqlılıǵınıń saqlanıwı ushın parallel saqlanadı, orınnan iyinnen bir
qollap top taslaw texnikasın orınlaw orta hám alıs aralıqtan top taslawda qollanıladı.
Top taslaw deneniń eń az terbeliniwinde orınlanadı. Top taslawshı qol táreptegi ayaq yarım
metr aldıǵa shıǵarıladı. Top tiykarǵı poziciyadan bet aldı jaǵdayınan shıǵarıladı. Toptı taslaytuǵın
qol toptı arqa betinen (tárepinen) qadaǵalaydı. Barmaqlar keń jaylasqan halda joqarıǵa
baǵdarlanǵan, alaqannıń sırtqı tárepi betine qaratılǵan, shep qol toptı tómennen uslap turıptı. Názer
nıshanǵa qaratılǵan. Toptı shıǵarıw waqtında oyınshı sanı 12 dene bólimlerin jazadı – dene, san,
iyin, shıǵanaqtı, bilek jeńil túrde sırtqa burıladı, top barmaqlar ushınan ketiwi kerek. Toptı
taslaǵannan keyin oyınshı, bilegin bosastırıp jazadı, shıǵanaq hám iynin túsiredi. Bir qol menen
taslawdıń barlıq túrleri ushın, top taslawshı qol bólimleriniń jumıs orınlawdıń texnikalıq
nızamlılıqları birdey bolǵanlıǵı ushın jas oyınshılar eń ańsat, jeńil top taslawlardan baslawı kerek.
Sebetke top taslawdaǵı ulıwmalıq qátelikler.
1)
Nıshanǵa dıqqattı jámley almaw.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
770
2)
Toptıń kúshli aylanıwı.
3)
Deneniń teń salmaqlıǵınıń saqlanbawı.
4)
Top taslawda asıǵıw.
5)
Top taslawdı orınlawda shıǵanaqlardı ashıw.
6)
Top …….. uzatıp barmaw.
7)
Dım tómen yamasa oǵada joqarı traektoriyada top taslaw.
8)
Toptı taslaw waqtında onı alaqanda uslaw.
Sebetke top taslaw – basketboldıń áhmiyetli elementi. Oyındı utıw ushın anıq top
taslawlarǵa iye bolıwı kerek. Oyınnıń ózgermeli sharayatı hám hár qanday qolaylı jaǵdaydı hújim
etiw ushın paydalanıw, top taslawdıń hár qıylı túrlerin iyelep alıw kerekligin anıqlap beredi, bunda
álbette hár bir oyınshınıń individual ózgeshelikleri esapqa alınadı.
Toptı sebetke taslaw klassifikaciyası mına kóriniste boladı.
Sebetke top taslawlar:
Joqarıdan eki qollap top taslawdı orta aralıqtan qarsılastıń tıǵız qarsılıǵı astında orınlaw
maqsetke muwapıq boladı. Kókirekten eki qollap sebetke taslaw usılı kóbinese, uzaq aralıqtan
hújim etiwde qollanıladı. Bul usıldı shuǵıllanıwshılar tezirek ózlestirip aladı, sebebi, onıń dúziwligi
kókirekten top uzatıw usılı menen oǵada jaqın.
Tómennen eki qollap top taslaw kóbinese shitke tez ótiwde qollanıladı.
Joqarıdan tómenge qaray top taslawdı kóbinese, boyı uzın oyınshılar, sonday-aq, jaqsı
sekiriwsheńlikke iye bolgan oyınshılar qollana baslaydı. Bul taslaw usılına qarsılas, derlik, kesent
ete almaydı, sebebi, top júda úlken tezlikte, qısqa traektoriyada ushadı.
Joqarıdan bir qollap top taslaw usılı jaqın aralıqtan sebetke hújim etiwde kóbirek qollanıladı.
Sekirip bir qolda joqarıdan top taslaw–zamanagóy basketboldıń tiykarǵı quralı.
Bir qollap iyinnen top taslaw – sebetke orınnan, ortasha hám uzaq aralıqlardan top taslawdıń
biri bolıp sanaladı. Kóplegen sportshılar bul usıldan járiyma topların taslawda da paydalanadı.
Bir qollap tómennen top taslaw, eki qollap tómennen top taslaw jaǵdaylarına uqsas
sharayatlarda qollanıladı. Oraylıq oyınshılar bul usıldı burılıw hám qarsılas shitı qasında gúresiwde
fint penen birgelikte qollanadı.
Járiyma top taslawlar ushın sharayatlardıń turaqlılıǵı teń, onıń orınlanıw waqtı hám aralıǵı
birdey. Járiyma hám oyınnan top taslawlardıń anıqlıǵı basketbolshılar tayarlıǵı dárejesiniń tiykarǵı
kórsetkishleriniń biri bolıp esplanadı.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
771
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980. –
136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС., 1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
Qosimsha ádebiyatlar:
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666
9.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
10.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
11.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №.
8. – С. 8-16.
12.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396-
400.
