104
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
O‘ZBEKISTONDA ADVOKATLARNING JINOYAT PROTSESSIDAGI O‘RNI VA
HUQUQIY MUAMMOLAR
Boymurodov Zokirjon Anvar o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14975590
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida advokatlarning jinoyat
protsessidagi o‘rni va ularning huquqiy maqomi tahlil qilinadi. Advokatlarning tergov va sud
jarayonlarida ishtiroki, himoya huquqining ta’minlanishi, shuningdek, amaliyotda uchraydigan
asosiy muammolar ko‘rib chiqiladi. Maqolada advokatlarning mustaqilligi, protsessual
huquqlari va ularni amalga oshirishdagi to‘siqlar, shuningdek, xalqaro tajribaga asoslangan
takliflar tahlil qilinadi. Advokatura tizimini takomillashtirish, himoya instituti samaradorligini
oshirish va jinoyat protsessida advokatlarning huquqlarini kengaytirish bo‘yicha takliflar ilgari
suriladi.
Kalit so’zlar:
advokat, jinoyat protsessi, himoya huquqi, tergov, sud, advokatura,
protsessual huquqlar, huquqiy muammolar, mustaqillik, qonunchilik, huquqiy himoya, xalqaro
tajriba.
THE ROLE OF LAWYERS IN CRIMINAL PROCEEDINGS IN UZBEKISTAN AND
LEGAL PROBLEMS
Abstract.
This article analyzes the role of lawyers in criminal proceedings in the Republic
of Uzbekistan and their legal status. The participation of lawyers in investigative and judicial
proceedings, ensuring the right to defense, as well as the main problems encountered in practice
are considered. The article analyzes the independence of lawyers, procedural rights and
obstacles to their implementation, as well as proposals based on international experience.
Proposals are put forward to improve the legal system, increase the effectiveness of the defense
institution and expand the rights of lawyers in criminal proceedings.
Keywords:
lawyer, criminal proceedings, defense rights, investigation, court, legal
profession, procedural rights, legal problems, independence, legislation, legal protection,
international experience.
РОЛЬ АДВОКАТОВ В УГОЛОВНОМ СУДОПРОИЗВОДСТВЕ И ПРАВОВЫХ
ВОПРОСАХ В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация.
В статье анализируется роль адвокатов в уголовном
судопроизводстве и их правовое положение в Республике Узбекистан. Будут рассмотрены
вопросы участия адвокатов в следственных и судебных разбирательствах, обеспечения
права на защиту, а также основные проблемы, возникающие на практике. В статье
анализируются независимость адвокатов, процессуальные права и препятствия к их
105
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
реализации, а также предложения, основанные на международном опыте. Вносятся
предложения по совершенствованию правовой системы, повышению эффективности
института защиты, расширению прав адвокатов в уголовном судопроизводстве.
Ключевые слова:
адвокат, уголовный процесс, право на защиту, расследование,
суд,
адвокатура,
процессуальные
права,
правовые
вопросы,
независимость,
законодательство, правовая защита, международный опыт.
Kirish. Jinoyat protsessi har bir shaxsning huquq va manfaatlarini himoya qilishga
qaratilgan huquqiy jarayondir. Ushbu jarayonda advokatlarning ishtiroki jinoiy javobgarlikka
tortilgan shaxslarning himoya huquqini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston
Respublikasi Yangi Konstitutsiyasining XXIV bobida har bir shaxsning malakali yuridik yordam
olish huquqi belgilab qo‘yilgan bo‘lib, bu advokatura institutining davlat tomonidan
kafolatlanishini ko‘rsatadi.
Shunga qaramay, amaliyotda advokatlarning jinoyat protsessidagi roli to‘liq amalga
oshirilmayotgani, ularning faoliyatida qator huquqiy va amaliy to‘siqlar mavjudligi kuzatiladi.
Xususan, tergov jarayonida advokatlarning dalillar to‘plash huquqi cheklangan, ular
ayrim hollarda mijoz manfaatlarini yetarli darajada himoya qilish imkoniyatiga ega emas. Shu
bilan birga, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, advokatlarning mustaqilligi va ularning
protsessual huquqlari kafolatlanishi jinoyat protsessining adolatli va xolis o‘tishini ta’minlaydi.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda advokatlarning jinoyat protsessidagi o‘rni, ularning
huquqiy maqomi va duch kelayotgan muammolari tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribaga
asoslangan holda, advokatura faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Asosiy qism:
Jinoyat protsessi shaxsning huquq va manfaatlarini himoya qilishga
yo‘naltirilgan murakkab huquqiy jarayondir. Ushbu jarayonda advokatlarning ishtiroki adolatli
sudlovni ta’minlash, ayblanuvchi yoki jabrlanuvchining qonuniy manfaatlarini himoya qilishda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida advokatura instituti mustaqil huquqiy institut
sifatida faoliyat yuritib, advokatlar jinoyat ishlarini yuritishda mijozlarini qonuniy asosda
himoya qilish huquqiga ega. Ushbu maqolada advokatlarning tergov bosqichida va sud
jarayonida tutgan o‘rni, shuningdek, mijoz manfaatlarini himoya qilishning huquqiy asoslari
batafsil tahlil qilinadi.
Jinoyat protsessining eng muhim bosqichlaridan biri tergov jarayonidir. Ushbu bosqichda
shaxsga nisbatan dastlabki surishtiruv va tergov harakatlari olib boriladi, dalillar to‘planadi va
ayblov ilgari suriladi. Advokat bu bosqichda mijozining huquqlarini himoya qilish, qonuniy
manfaatlarini ilgari surish va noqonuniy tergov harakatlariga yo‘l qo‘ymaslik uchun faol ishtirok
etadi.
106
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Jinoyat ishining sudga oshirilishi bilan advokatning vazifalari kengayadi. Sud jarayoni
shaxsning aybdor yoki aybsizligini aniqlash, uni jazoga tortish yoki oqlash haqida qaror qabul
qilish uchun o‘tkaziladi. Advokat ushbu jarayonda mijozining manfaatlarini himoya qilish uchun
quyidagi vazifalarni bajaradi:
1. Himoya pozitsiyasini ilgari surish.
Advokat tergov natijalarini tahlil qilib, mijozning
manfaatlariga mos keladigan himoya strategiyasini ishlab chiqadi. Bu strategiya mijozning
aybsizligini isbotlash yoki jazoni yengillashtirishga qaratilgan bo‘lishi mumkin.
2. Sud majlislarida dalillar keltirish va so‘roq qilish.
Advokat guvohlarni,
jabrlanuvchilarni va tergov organlari vakillarini so‘roq qilish huquqiga ega. Bu orqali u tergovda
aniqlanmagan yoki noto‘g‘ri talqin qilingan jihatlarni sud oldida ochib berishga harakat qiladi.
3. Ishni qayta ko‘rib chiqish va dalillarga baho berish.
Advokat sud jarayonida taqdim
etilgan dalillarni tahlil qiladi va ularga raddiya berish imkoniyatini izlaydi. Shuningdek, u
mijozining aybsizligini tasdiqlovchi yangi dalillarni taqdim etishi mumkin.
4. Himoya nutqi va protsessual huquqlarni ta’minlash.
Sud yakuniy qaror qabul
qilishdan oldin advokat o‘z mijozining manfaatlarini himoya qiluvchi yakuniy nutq bilan chiqish
qiladi. Bu nutqda u ish bo‘yicha asosiy dalillar, huquqiy jihatlar va mijozining huquqlarining
buzilishi haqida fikr bildiradi.
5. Apellyatsiya va kassatsiya shikoyatlarini tayyorlash.
Agar sud qarori mijoz
manfaatlariga zid bo‘lsa, advokat yuqori instansiya sudlariga shikoyat kiritish huquqiga ega. Bu
jarayonda u avvalgi tergov va sud jarayonida yo‘l qo‘yilgan xatoliklarni ko‘rsatib, adolatli
sudlovga erishishga harakat qiladi.
Sud jarayonida advokatning faol ishtiroki shaxsning adolatli sudlov huquqini amalga
oshirishga va sud tizimining xolisligini ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda advokatlarning jinoyat protsessidagi ishtiroki adolatli sudlovni ta’minlash
va inson huquqlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Advokatlar tergov bosqichida mijoz
huquqlarini himoya qiladi, sud jarayonida esa dalillarni keltirib, mijoz manfaatlarini ilgari suradi.
Biroq, amaliyotda advokatlarning faoliyatiga turli huquqiy va institutsional cheklovlar
mavjud. Shuning uchun advokatura institutini yanada mustahkamlash va advokatlarning
mustaqilligini ta’minlash huquqiy tizimni takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri
bo‘lishi lozim.
Advokatlarning jinoyat protsessidagi ishtiroki adolatli sudlovni ta’minlash va
shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, amaliyotda
advokatlar turli huquqiy va protsessual muammolarga duch kelmoqda. Jumladan, himoya
tarafining dalillar to‘plashdagi cheklovlari, tergov va sud organlari bilan o‘zaro
107
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
munosabatlardagi qiyinchiliklar hamda advokatlar mustaqilligiga tahdidlar ularning samarali
faoliyat yuritishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Jinoyat protsessida dalillar asosiy omillardan biri bo‘lib, ular asosida shaxsning
aybdorligi yoki aybsizligi aniqlanadi. Prokuratura va tergov organlari ish bo‘yicha dalillarni
to‘plashda keng vakolatlarga ega bo‘lsa-da, advokatlarning bu boradagi imkoniyatlari
cheklangan.
1. Dalillar to‘plash vakolatining cheklanganligi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksiga (JPK) ko‘ra, dalillar asosan
tergov va prokuratura organlari tomonidan yig‘iladi.
Advokatlarning mustaqil ravishda dalillarni to‘plash va sudga taqdim etish huquqlari
cheklangan. Masalan, advokat o‘z mijozining aybsizligini tasdiqlovchi guvohlarni so‘roq qilish
yoki muhim hujjatlarni talab qilish huquqiga to‘liq ega emas.
2. Ekspertiza o‘tkazish bo‘yicha cheklovlar
Advokatlar o‘z mijozining manfaatlarini himoya qilish uchun ekspertiza tayinlashni talab
qilishi mumkin, ammo amaliyotda bu talablar ko‘pincha qondirilmaydi.
Rasmiy ekspertiza organlari ko‘pincha tergov organlari bilan hamkorlik qilgani uchun
xolislik darajasi past bo‘lishi mumkin.
3. Dalillarning rad etilishi
Sud organlari ba’zan advokatlar tomonidan taqdim etilgan dalillarni yetarlicha asosga ega
emas deb topishi mumkin.
Tergov organlari tomonidan to‘plangan dalillarga ko‘proq ishonch bildirilishi natijasida
advokatlar sud jarayonida qiyinchiliklarga duch keladi.
Dalillar to‘plash borasidagi ushbu cheklovlar advokatlarning mijozlari uchun samarali
himoya strategiyasini ishlab chiqishiga to‘sqinlik qiladi va natijada adolatli sudlovga putur
yetkazishi mumkin.
Advokatlarning jinoyat protsessidagi samarali ishtiroki tergov va sud organlari bilan
to‘g‘ri munosabat o‘rnatilishiga bog‘liq. Biroq, amaliyotda advokatlar ushbu tizim bilan
ishlashda turli qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
1.
Tergov organlari bilan hamkorlikdagi cheklovlar.
Ayrim hollarda tergov organlari advokatlarning ish bo‘yicha barcha hujjatlarga kirishiga
ruxsat bermaydi.
Advokatlar mijozlari bilan tergov bosqichida uchrashish uchun qiyinchiliklarga duch
kelishi mumkin. Ayniqsa, tergov hibsxonasida mijoz bilan uchrashish jarayoni ba’zan sun’iy
ravishda qiyinlashtiriladi.
2.
Tergov organlari tomonidan bosim o‘tkazilishi.
108
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ayrim hollarda tergov organlari advokatlarga bosim o‘tkazish yoki ularning faoliyatiga
g‘ov qo‘yish holatlari uchraydi.
Ayrim tergovchilar advokatlarning ishtirokini cheklash maqsadida protsessual
me’yorlarni noto‘g‘ri talqin qilishi yoki advokatlarga ruxsat berish kechiktirilishi mumkin.
3
. Sud jarayonidagi noxolislik.
Sudlar ko‘pincha prokuratura va tergov organlari tomonidan taqdim etilgan dalillarga
ko‘proq e’tibor qaratadi. Advokatlarning sud jarayonida taqdim etgan dalillari ba’zan yetarlicha
muhokama qilinmaydi yoki qabul qilinmaydi.
Sudyalarning advokatlarga nisbatan betaraf bo‘lishi har doim ham ta’minlanmaydi,
natijada sudlov tizimining xolisligi pasayishi mumkin.
Bu qiyinchiliklar advokatlarning tergov va sud organlari bilan samarali ishlashiga
to‘sqinlik qilib, huquqiy tizimning adolatli ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Advokatlarning jinoyat protsessidagi huquqiy muammolari ularning samarali ishlashiga
to‘sqinlik qiluvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Himoya tarafining dalillar to‘plashdagi
cheklovlari, tergov va sud organlari bilan munosabatlardagi qiyinchiliklar hamda advokatlar
mustaqilligiga bo‘lgan tahdidlar adolatli sudlov tamoyillarining to‘liq amalga oshishiga halaqit
beradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagilar zarur:
-
advokatlarning dalillar to‘plash huquqlarini kengaytirish;
-
sud va tergov organlari bilan advokatlarning o‘zaro munosabatlarini huquqiy kafolatlar
bilan mustahkamlash;
-
advokatlarning mustaqilligini ta’minlash bo‘yicha xalqaro standartlarga mos islohotlarni
amalga oshirish.
Shunday chora-tadbirlar orqali O‘zbekistonda adolatli sudlov tizimi mustahkamlanib,
advokatlarning jinoyat protsessida erkin va samarali ishlashi uchun sharoit yaratilishi mumkin.
Xalqaro tajriba va O‘zbekistonda advokatura islohotlari
Advokatura huquqiy tizimning muhim qismi bo‘lib, inson huquqlarini himoya qilish va
adolatli sudlovni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Dunyoning ko‘plab rivojlangan
mamlakatlarida advokatlarning mustaqilligi va huquqlari huquqiy davlat tamoyillarining
ajralmas qismi sifatida ko‘riladi. O‘zbekistonda ham advokatura institutini takomillashtirish
bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu maqolada Yevropa va AQSh
tajribasi, O‘zbekistonda advokatlarning rolini kuchaytirish bo‘yicha takliflar hamda huquqiy
himoya tizimining samaradorligini oshirish yo‘llari ishlab chiqilmoda.
109
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Yevropa va AQSh tajribasi
Dunyodagi ilg‘or huquqiy tizimlar advokatlarning mustaqilligi, vakolatlari va mijozlarni
himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish borasida muayyan yutuqlarga erishgan. Quyida
Yevropa mamlakatlari va AQShda advokatura tizimining asosiy jihatlari tahlil qilinadi.
1. Yevropa tajribasi
Yevropa mamlakatlarida advokatura mustaqil huquqiy institut sifatida faoliyat yuritadi.
Bu tizim Yevropa Ittifoqi va Yevropa Kengashining inson huquqlari bo‘yicha standartlari
asosida tartibga solinadi.
Advokatlarning mustaqilligi – Yevropada advokatlar mustaqil kasb egasi bo‘lib, davlat
organlari ularning ishiga aralasha olmaydi. Masalan, Germaniya va Fransiyada advokatlar
palatalari (Bar associations) advokatlarning kasbiy faoliyatini tartibga soladi, lekin davlat
nazorati cheklangan.
Jinoyat protsessida kuchli himoya – Germaniyada har qanday shaxs jinoyat ishi bo‘yicha
tergov boshlangan ilk bosqichdanoq advokat xizmatidan foydalanish huquqiga ega. Shu bilan
birga davlat tomonidan tayinlanadigan advokatlar sifati ham nazorat qilinadi.
Prokuratura va advokatura o‘rtasidagi muvozanat – Ko‘pgina Yevropa mamlakatlarida
prokuror va advokat vakolatlari tenglashtirilgan. Masalan, Buyuk Britaniyada advokatlar himoya
tarafida ham, prokuratura tarafida ham ishlashi mumkin, bu esa sud jarayonida xolislikni
ta’minlaydi.
2. AQSh tajribasi
AQShda advokatlar huquqiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, himoya tarafining
vakolatlari juda kengdir.
Konstitutsiyaviy kafolatlar – AQSh Konstitutsiyasining 6-tuzatishiga binoan, har qanday
ayblanuvchi advokat yordamini olish huquqiga ega. Agar shaxs o‘z hisobidan advokat yollay
olmasa, unga davlat hisobidan advokat taqdim etiladi.
Himoya tarafining mustaqilligi – AQShda advokatlarning huquqlari davlat tomonidan
cheklanmaydi. Himoya tarafiga prokuratura bilan teng vakolatlar berilgan, ular mustaqil tergov
o‘tkazishi va dalillarni to‘plashi mumkin.
Advokatlarning dalillar to‘plash vakolati – AQShda advokatlar o‘z mijozlarini himoya
qilish uchun guvohlarni mustaqil so‘roq qilish, ekspertiza tayinlash va maxsus tergov
xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega.
Ushbu tajribalardan kelib chiqib, O‘zbekiston advokaturasini takomillashtirish bo‘yicha
muayyan xulosa va takliflar ishlab chiqish mumkin. O‘zbekistonda advokatura tizimini
takomillashtirish bo‘yicha bir qancha islohotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, hali ham
muammolar mavjud. Quyida advokatlarning rolini oshirishga qaratilgan takliflar keltiriladi.
110
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
1. Advokatlarning mustaqilligini ta’minlash
- Advokatlar palatalarining mustaqilligini oshirish va davlat organlarining advokatlar
faoliyatiga aralashuvini cheklash zarur;
- Advokatlarga bosim o‘tkazgan yoki ularning faoliyatini noqonuniy tarzda cheklagan
tergov yoki sud organlariga nisbatan javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish kerak.
2. Himoya tarafining vakolatlarini kengaytirish
- Himoya tarafiga prokuratura bilan teng huquqlar berilishi kerak. Bu, ayniqsa, dalillarni
to‘plash, guvohlarni so‘roq qilish va ekspertiza tayinlash bo‘yicha vakolatlarning
kengaytirilishini talab qiladi.
- Jinoyat protsessida davlat tomonidan tayinlanadigan advokatlarning huquqiy kafolatlarini
oshirish zarur.
3. Advokatlarning sud va tergov organlari bilan munosabatlarini yaxshilash
- Advokatlarning tergov jarayonida faol ishtirok etishi va barcha hujjatlarga kirish
huquqiga ega bo‘lishi lozim.
- Advokatlar va tergovchilar o‘rtasida xolislikni ta’minlaydigan mexanizmlar joriy etilishi
kerak.
4. Advokatura institutining moddiy-texnik bazasini rivojlantirish
- Advokatlar bepul yuridik yordam ko‘rsatishda moliyaviy qo‘llab-quvvatlanishi kerak.
-Advokatlar
uchun
malaka
oshirish
dasturlarini
kengaytirish
va
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish imkoniyatini yaratish lozim.
Xalqaro tajribaga asoslanib, O‘zbekistonda advokatura tizimini isloh qilish va himoya
tarafining rolini oshirish dolzarb masala hisoblanadi. Advokatlarning mustaqilligini ta’minlash,
ularga tergov va sud jarayonlarida teng huquqlar berish va huquqiy tizimni liberallashtirish orqali
adolatli sudlov tamoyillariga erishish mumkin. Ushbu islohotlar advokatura institutini
rivojlantirib, inson huquqlarini samarali himoya qilishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi;
3.
"Advokatura to‘g‘risida"gi qonun;
4.
Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro konvensiyalar (masalan, "Fuqarolik va siyosiy huquqlar
to‘g‘risidagi xalqaro pakt");
5.
Jinoyat protsessida advokat ishtiroki. Bazarova D.; - 2022 y
