2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
84
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SUDYALARNING HUQUQIY MAQOMI, HUQUQ
VA MAJBURIYATLARI
Yodgorov Ismoil Akmal o'g'li
TDYU huzuridagi Samarqand viloyat Akademik litseyi talabasi.
yodgorovismoilakmalovich@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14994727
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasi sudyalarining huquqiy
maqomi, ularning mustaqilligi, daxlsizligi, kasbiy huquq va majburiyatlari hamda sud
hokimiyatining umumiy huquqiy asoslari keng qamrovli yuridik tahlil qilinadi. Sud hokimiyati
davlatning asosiy mustaqil tarmoqlaridan biri sifatida qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat
qiladi, sudyalar esa ushbu tarmoqning eng muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Shu sababli, ushbu
maqolada sudyalar institutining huquqiy statusi, ularning mustaqilligi kafolatlari, huquqlari va
majburiyatlari xalqaro standartlar, milliy qonunchilik va sud amaliyoti nuqtayi nazaridan batafsil
yoritiladi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonun,
“Sudyalarning maqomi to‘g‘risida”gi Qonun, Oliy sud Plenumi qarorlari va xalqaro huquqiy
hujjatlar asosida sudyalarning mustaqilligi hamda daxlsizligi kafolatlari o‘rganiladi. Sudyalar
o‘z faoliyatida faqat qonunga bo‘ysunishlari, hech bir tashqi bosim va ta’sirga uchramasliklari
zarurligi, ularning mustaqilligini ta’minlashda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Oliy Majlis,
Sudyalar oliy kengashi, sudyalarning o‘z-o‘zini boshqarish organlari va xalqning roli chuqur
tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada sudyalarning huquqlari va majburiyatlari xususida batafsil
so‘z yuritiladi. Xususan, sudyalarning kasbiy faoliyati davomida qabul qilinadigan qarorlarning
mustaqil va xolis bo‘lishi shartligi, ularning siyosiy betarafligi, odob-axloq me’yorlariga rioya
qilish majburiyati, korrupsiyaga qarshi kurashish borasidagi cheklovlar, manfaatlar to‘qnashuvi
holatlariga yo‘l qo‘ymaslik talablari haqida so‘z yuritiladi. Sudyalar uchun belgilangan axloqiy
tamoyillar va kasbiy etikaga rioya etish masalalari xalqaro tajriba bilan taqqoslangan holda
o‘rganiladi. Bundan tashqari, maqolada sudyalarning daxlsizligi masalasi alohida yoritilib,
sudyalar faoliyatining kafolatlari, jumladan, ularni o‘z lavozimidan asosli sabablarsiz chetlatish
yoki ishdan bo‘shatish taqiqlanganligi, sudya lavozimida bo‘lish muddatlari, ularning ijtimoiy
himoyasi, mehnat sharoitlari va moddiy ta’minoti bilan bog‘liq huquqiy mexanizmlar tahlil
qilinadi. Maqolada, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida sudyalar mustaqilligini ta’minlash
borasida olib borilayotgan islohotlar, xususan, sud tizimini takomillashtirish, korrupsiyaga qarshi
kurashish, sudyalar tayinlash tizimini adolatli va shaffof qilish, sud tizimida ochiqlik va
hisobdorlikni oshirish yo‘nalishida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar ham ko‘rib chiqiladi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
85
Shu bilan birga, xorijiy mamlakatlardagi ilg‘or sud tizimlari tajribasi, xususan, AQSh, Buyuk
Britaniya, Germaniya, Fransiya va Rossiya tajribasi o‘rganilib, O‘zbekiston sharoitiga mos
keluvchi taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Xulosa sifatida maqolada O‘zbekiston Respublikasi
sud hokimiyatining huquqiy asoslarini yanada mustahkamlash, sudyalarning huquqiy maqomi va
mustaqilligini ta’minlash, sud tizimida ishonchni oshirish, odil sudlov tamoyillariga qat’iy rioya
qilish va sudyalarning ijtimoiy kafolatlarini kuchaytirish bo‘yicha ilmiy-nazariy va amaliy
tavsiyalar ilgari suriladi. Mazkur maqola sudyalar, huquqshunoslar, tadqiqotchilar, talabalar va
sud tizimiga qiziqqan keng jamoatchilik uchun foydali bo‘lishi kutiladi.
Kalit So'zlar:
O'zbekiston respublikasida sudyalar huquqiy maqomi, sud hokimiyati,
sudyalarning mustaqilligi, daxlsizlik, huquq va majburiyatlar, qonun ustuvorligi, odil sudlov, sud
islohotlari, konstitutsiyaviy huquq, korrupsiyaga qarshi kurash, sud etikasi, xalqaro standartlar,
sudyalarning huquqiy kafolatlari, sud tizimi, manfaatlar to‘qnashuvi, sudyalarning ijtimoiy
himoyasi, huquqiy mexanizmlar, sudyalarning daxlsizlik kafolatlari, sud qarorlarining
mustaqilligi, sudyalar oliy kengashi, sudyalarni tayinlash tizimi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SUDYALARNING HUQUQIY MAQOMI,
HUQUQ VA MAJBURIYATLARI. Sud hokimiyati har qanday demokratik huquqiy davlatning
ajralmas bo‘g‘ini bo‘lib, uning asosiy vazifasi jamiyatda adolatni ta’minlash, inson huquq va
erkinliklarini himoya qilish, davlatning qonun ustuvorligini saqlashdan iboratdir. O‘zbekiston
Respublikasida sud hokimiyatining mustaqilligi Konstitutsiya va qator qonun hujjatlari bilan
kafolatlangan bo‘lib, sudyalar ushbu tizimning asosiy subyektlari hisoblanadi. Sudyalar faqat
qonunga bo‘ysunishi, har qanday tashqi ta’sirlardan xoli bo‘lishi va odil sudlovni amalga
oshirishda mustaqil qaror qabul qilishi shart. Mamlakatimizda sud-huquq tizimini
takomillashtirishga qaratilgan islohotlar davom etayotgan bo‘lib, sudyalar maqomi, ularning
huquq va majburiyatlarini huquqiy tartibga solish bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul
qilingan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni,
“Sudyalarning maqomi to‘g‘risida”gi Qonuni, shuningdek, Sudyalarning odob-axloq kodeksi
ushbu institutning huquqiy asoslarini belgilaydi. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi
sudyalarining huquqiy maqomi, ularning huquq va majburiyatlari, sud hokimiyatining
mustaqilligini ta’minlash mexanizmlari, sudyalarning daxlsizlik kafolatlari, shuningdek, xalqaro
huquqiy normalar va xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan bog‘liq jihatlar batafsil tahlil qilinadi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
86
Shuningdek, sudyalar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan omillar, korrupsiyaga
qarshi kurash, sudyalarning axloqiy tamoyillari va kasbiy mas’uliyati haqida ham ilmiy-nazariy
yondashuv asosida fikr yuritiladi. O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyati davlat
hokimiyatining mustaqil tarmog‘i bo‘lib, uning asosiy huquqiy manbai Konstitutsiyaning XXIII
bobi (130-140-moddalar) hisoblanadi. Mazkur bo‘limda sud hokimiyatining asosiy tamoyillari,
sudyalarning tayinlanish tartibi, sud tizimining tashkil etilishi va sud hokimiyatining
mustaqilligiga oid asosiy qoidalar belgilangan. Konstitutsiyaning 130-moddasida sud
hokimiyatining mustaqil ekanligi ta’kidlangan bo‘lib, ushbu tamoyil odil sudlovni amalga
oshirishda sudyalar faqat qonunga bo‘ysunishi va hech qanday davlat yoki jamoat organlari
tomonidan ularning faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmasligini anglatadi. Shuningdek, 132-
moddada O‘zbekiston Respublikasi sud tizimi Oliy sud, Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudlari,
viloyat va tuman (shahar) sudlari hamda harbiy sudlardan iborat ekanligi belgilangan. Ushbu tizim
orqali sudlar turli instansiyalarda odil sudlovni amalga oshiradi. Sud hokimiyatining mustaqilligini
ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi faoliyat yuritadi. Ushbu
organ sudyalarning nomzodlarini ko‘rib chiqish, ularni lavozimga tavsiya etish, sudyalar
faoliyatini baholash va ularning mustaqilligini ta’minlash bo‘yicha asosiy vazifalarni bajaradi.
Sudyalarning maqomi va ularning mustaqillik kafolatlari. Sudyaning huquqiy maqomi
bevosita uning mustaqilligiga bog‘liq bo‘lib, ushbu mustaqillik O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar
to‘g‘risida”gi Qonuni va “Sudyalarning maqomi to‘g‘risida”gi Qonuni asosida mustahkamlangan.
Mazkur
qonunlarda
quyidagi
asosiy
kafolatlar
belgilangan.
O'zbekiston
respublikasi ,,sudlar to'g'risida"gi qonuni 9-moddasida shunday deyilgan: Sudyalarning
mustaqilligi.Sudyalar mustaqildir, faqat qonunga bo‘ysunadi. Sudyalarning odil sudlovni amalga
oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashuv
qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. Sudyalarga odil sudlovni amalga oshirish bilan
bog‘liq bo‘lmagan har qanday vazifalar yuklatilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Sudyalarning daxlsizligi – Sudyalar o‘z faoliyatini amalga oshirish davomida daxlsizlik
huquqiga ega bo‘lib, ularga nisbatan jinoiy javobgarlik faqat maxsus tartibda qo‘llanilishi
mumkin. Sudyalarning mustaqilligi – Hech bir davlat organi, mansabdor shaxs yoki jamoat
tashkiloti sudyaning faoliyatiga aralashishga haqli emas.
Lavozim muddatlari va tayinlanish tartibi – Oliy sud sudyalari O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan Oliy Majlis tasdig‘idan o‘tgan holda tayinlanadi, boshqa sudyalar esa
muayyan mezonlarga asoslangan holda saylanadi yoki tayinlanadi.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
87
Sudyalarning moddiy va ijtimoiy ta’minoti – Sudyalarga davlat tomonidan maxsus moddiy
kafolatlar beriladi, shu jumladan, ularning maoshi, pensiya ta’minoti va boshqa ijtimoiy
imtiyozlari maxsus tartibda belgilangan. Sudyalarning huquqlari ularning mustaqil faoliyat
yuritish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, sudyalar quyidagi huquqlarga ega: Ish
yuritayotgan masalalar bo‘yicha hech qanday tashqi ta’sirsiz, mustaqil qaror qabul qilish; Sud
majlislarida barcha shaxslarning teng huquqliligini ta’minlash va ularning manfaatlarini himoya
qilish; Sudyalar oliy kengashi va boshqa tegishli organlar orqali o‘z huquqiy maqomini himoya
qilish; Sudyalar faoliyatiga aralashishga urinishlar bo‘lsa, tegishli choralar ko‘rish; Sudyalik
faoliyati bilan bog‘liq mehnat va ijtimoiy ta’minot kafolatlaridan foydalanish.
Sudyalarning majburiyatlari. Sudyalarning asosiy majburiyatlari qonun ustuvorligini
ta’minlash va sud tizimiga ishonchni mustahkamlashga qaratilgan. Ular quyidagilarni o‘z ichiga
oladi: Qonun ustuvorligiga qat’iy rioya qilish – sudyalarning qaror chiqarishda faqat qonunga
asoslanishi shart; Odil sudlovni amalga oshirish – sud qarorlari odil, adolatli va asoslangan bo‘lishi
lozim; Siyosiy betaraflikni saqlash – sudyalar hech qanday siyosiy faoliyat bilan shug‘ullanishi
mumkin emas; Korrupsiyaga qarshi kurash – sudyalar poraxo‘rlikka yo‘l qo‘ymasligi va
manfaatlar to‘qnashuviga aralashmasligi shart; Kasbiy etika va axloq normalariga rioya qilish –
sudyalar o‘z obro‘sini va sud tizimining nufuzini himoya qilishi lozim.
XULOSA. O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyati demokratik-huquqiy davlatning
ajralmas tarmog‘i sifatida qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
himoya qilish hamda adolatni qaror toptirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu tizimning markaziy
bo‘g‘ini bo‘lgan sudyalar mustaqil, daxlsiz va faqat qonunga bo‘ysunuvchi subyektlar sifatida o‘z
faoliyatini amalga oshiradilar. Mazkur maqolada sudyalar institutining huquqiy maqomi, ularning
huquq va majburiyatlari, sud hokimiyatining mustaqilligi kafolatlari, sud-huquq tizimidagi
islohotlar hamda xalqaro standartlarga muvofiqlik masalalari keng qamrovli tahlil qilindi.
Mamlakatimizda sud hokimiyati faoliyatining konstitutsiyaviy asoslari mustahkam belgilangan
bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XI bo‘limi va “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni
sud tizimining asosiy printsiplarini belgilaydi. Jumladan, sudlar mustaqil tarmoq hisoblanishi,
sudyalar faqat qonunga bo‘ysunishi, ularning hech bir tashqi bosim yoki aralashuvsiz faoliyat
yuritishi, shuningdek, odil sudlovni amalga oshirish jarayonida hech qanday ta’sir yoki manfaat
to‘qnashuvisiz ish yuritishlari qat’iy kafolatlangan. Sudyalarning huquqiy maqomi esa ularning
mustaqilligi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, “Sudyalarning maqomi to‘g‘risida”gi Qonun,
Sudyalar oliy kengashi to‘g‘risidagi qonunchilik hamda tegishli xalqaro huquqiy normalar
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
88
sudyalar daxlsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Xususan, sudyalar o‘z faoliyatida siyosiy
betaraflikni saqlashlari, professional odob-axloq qoidalariga qat’iy rioya qilishlari va korrupsiyaga
qarshi kurashishda namuna bo‘lishlari shart. Biroq sud hokimiyatining amaliyotdagi mustaqilligini
yanada mustahkamlash zarurati mavjud bo‘lib, bu borada xalqaro tajriba va ilg‘or mexanizmlar
asosida islohotlarni davom ettirish lozim. Jumladan: Sudyalarni tayinlash va lavozimda qoldirish
tizimini takomillashtirish – sudyalarning tanlov jarayonini yanada shaffof qilish, malakali
nomzodlarni rag‘batlantirish va ularning professional o‘sishini qo‘llab-quvvatlash; Sudyalar
daxlsizligini yanada kuchaytirish – sudyalar faoliyatiga noqonuniy aralashuvlarning oldini olish
bo‘yicha huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish, sudyalar ustidan nazorat tizimini demokratik
tamoyillar asosida tashkil etish; Axborot ochiqligini oshirish – sud tizimining faoliyati haqida
jamoatchilik xabardorligini oshirish, sud qarorlarining shaffofligini ta’minlash va fuqarolar
ishonchini mustahkamlash; Korrupsiyaga qarshi kurashish choralarini kuchaytirish – sudyalar
faoliyatida manfaatlar to‘qnashuvi, poraxo‘rlik va boshqa korrupsion xatti-harakatlarning oldini
olishga qaratilgan qat’iy chora-tadbirlarni qo‘llash; Sudyalar ijtimoiy himoyasini kuchaytirish –
sudyalarning moddiy ta’minotini yanada yaxshilash, ularning mehnat sharoitlarini
takomillashtirish va ularning xavfsizligini ta’minlash. Xalqaro tajribaga murojaat qiladigan
bo‘lsak, AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Fransiya kabi davlatlarda sudyalar mustaqilligini
ta’minlashning samarali mexanizmlari mavjud bo‘lib, O‘zbekiston uchun ham ushbu tajribadan
foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023-yilgi tahrir). – Toshkent: Adolat, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Sudyalarning maqomi to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent:
Adolat, 2021.
4.
Sudyalar oliy kengashi to‘g‘risidagi Nizom. – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 2023.
5.
Boshqaruv huquqi va sud tizimi / To‘plam. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2022.
6.
Mustaqil sud tizimi va sudyalarning daxlsizligi / Jaxon tajribasi va O‘zbekiston. – Toshkent:
Norma, 2023.
7.
Xalqaro huquq normalari va sud tizimi / BMTning huquqiy standartlari bo‘yicha maxsus
hisobotlari. – Nyu-York: BMT nashriyoti, 2021.
8.
Konstitutsiyaviy huquq va sud tizimi / Prof. Karimov A. – Toshkent: Adolat, 2022.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
89
9.
O‘zbekiston sud-huquq islohotlari: Hozirgi holat va istiqbollar / Milliy huquqiy tadqiqot
markazi. – Toshkent: Huquq nashriyoti, 2023.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining rasmiy statistik ma’lumotlari va tahliliy sharhlari. –
Toshkent: Oliy sud matbuot xizmati, 2023.
