ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
221
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA PIRLS TESTLARI
A’zamjonova Farangiz Akmaljon qizi
Namangan davlat pedagogika institute,
Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15013728
Annotatsiya.
Mazkur maqolada PIRLS testlarini o‘rganish maqsad qilib qo‘yilgan.
Boshlang‘ich sinflarga PIRLS matnlarini tuzish, uni qanday yo‘l bilan o‘quvchilarga
tushuntirish, PIRLS testlari haqida ma’lumotlar, davlatlar o‘rtasida PIRLS testlari bo‘yicha
reytingiga to‘xtalib o‘tilgan. Bundan tashqari, maqolaning asosiy maqsadi PIRLS testlari
qanchalik muhimligi, o‘quvchilarning fikrlash doirasini sezilarli darajada o‘zgartirishi haqida.
Global miqyosdagi ta’lim tizimini kuzatib borish va ularni bir-biriga solishtirish.
Tayanch so‘zlar:
PIRLS, mantiqiy fikrlash, tanqidiy fikrlash, xalqaro baholash, matn, test,
topshiriq, metodika.
PIRLS TESTS IN PRIMARY GRADES
Abstract.
This article aims to study the PIRLS tests. It discusses the development of PIRLS
texts for primary schools, how to explain them to students, information about PIRLS tests, and the
ranking of PIRLS tests among countries. In addition, the main purpose of the article is to show
how important PIRLS tests are and how they significantly change the mindset of students. To
monitor and compare education systems globally.
Keywords:
PIRLS, logical thinking, critical thinking, international assessment, text, test,
task, methodology.
ТЕСТЫ PIRLS В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
Аннотация.
Целью данной статьи является изучение тестов PIRLS. Обсуждались
составление текстов PIRLS для начальных классов, способы объяснения ученикам,
информация о тестах PIRLS, рейтинги тестов PIRLS среди стран. Кроме того, основная
цель статьи — о том, насколько важны тесты PIRLS, как они могут существенно
изменить мышление учащихся. Отслеживание и сравнение систем образования во всем
мире.
Ключевые слова:
PIRLS, логическое мышление, критическое мышление,
международная оценка, текст, тест, задание, методика.
O‘zbekistonda ta’lim tizimi kundan-kunga rivojlanib bormoqda. Turli xil fan
olimpiadalaridagi bellashuvlarda yoshlarimiz faxrli o‘rinlarni egallashmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
222
Ayniqsa, ta’lim tizimida 4-sinf o‘quvchilari o‘rtasida matnni oqib-tushunish ya’ni PIRLS
testlari keng miqyosda ommalashib bormoqda. Pirls testlaridan O‘zbekiston 2021-yildan boshlab
foydalanishni boshladi. Bu testlar o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash doirasini oshiradi. Bundan
tashqari, hozirgi kunda o‘quvchilar “4K” modeli asosida o‘qitilmoqda. Bunda kollaboratsiya –
jamoaviy ishlash, mantiqiy fikrlash, kritik fikrlash ya’ni tanqidiy fikrlash o‘quvchi yoshlarda
rivojlantirilmoqda. O‘qituvchilar o‘quvchilarni guruh qilib ishlatishdan asosiy maqsad ularda
jamoaviy axloqni, jamoada o‘z fikrini mustaqil tarzda bayon qila olish qobiliyatini shaklllantirish.
PIRLS – 4-sinf o‘quvchilari o‘rtasida matnni o‘qib-tushunish darajalari sifatini baholab
beruvchi xalqaro baholash tizimi. PIRLS xalqaro baholash tizimi har 5 yilda 1 marta o‘tkaziladi.
Bu baholash tizimi o‘tkazilishi 2001-yildan boshlangan. Keyinchalik 2006, 2011, 2016 va
2021-yillarda o‘tkazilib kelinmoqda.
PIRLS testlaridan quyidagi maqsadlarda foydalanishadi:
1.
Yangi ta’lim tizimi sifatini kuzatib borish;
2.
Global miqyosdagi ta’lim tizimini kuzatib borish hamda ularni bir-biriga solishtirish;
3.
Ta’limning zaif tomonlarini aniqlash va bo‘sh o‘rinlarni to‘ldirish;
4.
O‘qish va o‘qitishni o‘rgatish.
PIRLS qoidalariga muvofiq, badiiy yoki boshqa turdagi matnlarni o‘qiyotganda o‘qish
darajasining 4 ta guruhi baholanadi:
aniq korsatilgan ma’lumotlarni topish;
xulosalarni togri shakllantirish;
ma’lumotlarni tahlil va sintez qila olish;
matn mazmuni, til xususiyatlari va matn tuzilishini tahlil qila olish.
PIRLS tadqiqotida o‘qish savodxonligining darajalari quyidagicha tavsiflanadi:
Eng yuqori daraja – 625 ball va undan yuqori;
Yuqori daraja – 550 ball;
O‘rta daraja – 475 ball;
Quyi daraja – 400 ball.
PIRLS matni va ular asosidagi topshiriqlar
Yaxshilik ketidan yaxshilik keladi
Xudoyberdi To‘xtaboyev
(Hikoya)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
223
Kunlardan bir kun Xorazm yurtining podshohi mamlakatda eng chiroyli so‘z aytish bahsini
o‘tkazmoqchi bo‘libdi. O‘sha kundan boshlab chiroyli so‘z, go‘zal so‘z degan gaplar odamlarning
og‘zidan tushmay qolibdi. Ana shu gaplar bahsga aylanib, katta bir kengash o‘tkazilibdi. Kengash
butun mamlakatga e’lon qilingan ekan. Bir dehqon yigit men ham qatnashay, sovringa ega
bo‘lsam, bir qo‘shho‘kiz olardim, deya niyat qilibdi. Shohona darvoza oldiga kelib, qo‘lidagi
o‘roq, yelkasidagi ketmonni yerga qo‘yib, “Bismilloh”, deb ichkari kirib, safga qo‘shilibdi. Bahs
avjiga chiqqan ekan. O‘z taxtida bahslarni kuzatib, tantana bilan o‘tirgan shohga qo‘lini ko‘ksiga
qo‘yib, ta’zim qilib salom yo‘llabdi. Bahsni saroy a’yonlari baholab o‘tirishar ekan. Shunda
baxsda qatnashayotgan bir kishi o‘rnidan turib:
–Yomonlik qilma! Yomonlik ketidan yomonlik keladi, – degan gaplarni aytibdi. Qilni qirq
yorradigan hakamlar qarsak chalib olqishlashibdi. Shoh ham qarsak chalibdi.
Navbat dehqon yigitga kelibdi.
–Yaxshilik qil! Yaxshilik ketidan yaxshilik keladi, – deb qo‘lini ko‘ksiga qo‘yibdi.
Atrofdagilar qarsak chalishibdi. Shoh esa o‘rnidan turib qarsak chalibdi.
–Shohanshohim, – deb so‘rabdi hakamlardan biri. – Birinchi ishtirokchi o‘z so‘zini
aytganida yengilgina qarsak chaldingiz, ikkinchi qatnashchi so‘zini aytganida esa o‘rningizdan
turib ketdingiz. Sabab ne? Buni biz – hakamlarga ayting, – debdi.
–Aslida ikkovlari ham foydali so‘zni aytishdi, birinchisi “yomonlik” deyishi bilan negadir
qalbim muzlab ketgandek boldi. Ikkinchisi yaxshilik degan so‘zni aytishi bilan qalbimdagi muz
erib ketgandek boldi. Shuning uchun o‘rnimda turib qarsak chaldim. To‘g‘ri so‘zni, chiroyli so‘zni
yoqimli qilib aytgani uchun sovrin shu dehqon yigitga berilsin, – deb farmon beribdi.
1-topshiriq: Shoh nima uchun bunday farmon berdi?
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
2-topshiriq:Mavzu yuzasidan quyidagi so‘zlarga “Sinkveyn” tuzing.
Shoh, dehqon, amaldor
Namuna:
1.
Shoh
2.
Farmon chiqaruvchi shaxs
3.
Adolatli inson.
3-topshiriq: “Tushunchalar tahlili” metodi orqali so‘zlarga izoh bering.
“Tushunchalar tahlili” metodi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
224
Tushuncha
Mazmuni
Shoh
Amaldor
Dehqon
Yaxshilik
Yomonlik
4-topshiriq: “Yaxshilik yerda qolmas” mavzusida kichik hikoya yozing.
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
5-topshiriq: Savolga yozma tarzda javob bering va javobingizni izohlang.
Adolat deganda nimani tushunasiz?
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
6-topshiriq: Yaxshilik va yomonlik haqida maqollardan, hikmatli so‘zlardan ayting.
1–…………………………………………………………………………………….
2–………………………………………………………………………………….....
3–…………………………………………………………………………………….
7-topshiriq: “Yaxshilik qil!” deb kim aytgan?
A).Shoh
B).Dehqon
C).Amaldor
8-topshiriq: Ushbu hikoyaning asosiy g‘oyasi nima?
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
9-topshiriq: Tasavvur qiling siz o‘sha shohning o‘rnidasiz. Siz qanday yo‘l tutgan
bo‘lardingiz? Fikringizni yozma bayon eting.
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
10-topshiriq: Asar qahramonlari haqida yozing.
Shoh–………………………………………………………………………………
Dehqon–……………………………………………………………………………
11-topshiriq: Asar muallifi Xudoyberdi To‘xtaboyev ijodi haqida nimalarni bilasiz?
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
225
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
12-topshiriq: Insonga xos bo‘lgan ijobiy xislatlarni “Klaster”da ifodalang.
Endi savol berib ko‘raylik, PIRLS bizga nima berdi? PIRLS tizimi eng, avvalo,
o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashini oshiradi. Matnning tub maqsadi nima ekanligini tushunishga
zamin yaratadi. Bundan tashqari, kritik fikrlashga ham yordam beradi. Agar o‘quvchi tanqidiy
fikrlay olsa, demak u matnni to‘liq tushungan.
PIRLS xalqaro tizimi O‘zbekistonda ham ancha samara bermoqda. PIRLS testlari kirib
kelgandan beri o‘quvchilarda ham, o‘qituvchilarda ham fikrlay olish darajasi sezilarli ravishda
yuqoriladi.
PIRLS testlari 2001-yildan boshlab o‘tkazila boshladi va har 5 yilda bir marta
o‘tkaziladigan bo‘ldi. 2001-yilda o‘tkazilganda 35 ta davlat qatnashdi.
Reyting
Mamlakat
O‘rtacha bali
1
Shvetsiya
561
2
Niderlandiya
554
3
Angliya
553
4
Bolgariya
550
5
Latviya
545
Oxirgi 35-o‘rinda esa Beliz 327 ball bilan.
Ikkinchi marotaba 2006-yilda esa 215000 ga yaqin o‘quvchilar 40 davlatdan qatnashishdi.
Ijobiy
xislatlar
Yaxshilik
Mehrlilik
Odoblilik
Saxovat
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
226
Reyting
Mamlakat
O‘rtacha bali
1
Rossiya
565
2
Gon Kong
564
3
Kanada (Alberta)
560
Bundan ko‘rinib turibdiki, Rossiya 14-o‘rindan 1-o‘ringa chiqib oldi.
2006-yildagi tadqiqotda baholash testlari 4 jarayonda ko‘rib chiqildi.
1.
Aniq ma’lumot.
2.
To‘g‘ri xulosa.
3.
G‘oya va ma’lumotlarni to‘g‘ri talqin qilish va umumlashtirish.
4.
Til va matn elementlarini to‘g‘ri qo‘llay olish.
2011-yilga kelib, PIRLS testlarida ishtirok etuvchilar soni 45 mamlakatdan 325000 nafar
o‘quvchini tashkil etdi.
PIRLS-2011 tadqiqotida 571 ball bilan Gon Kong 1-o‘ringa chiqib oldi. Biz ta’lim
dasturidan foydalanayotgan Finlandiya esa 3-o‘rinni egalladi.
PIRLS-2016 tadqiqotida esa 581 ball bilan Rossiya davlati eng yuqori natijani ko‘rsatdi.
PIRLS-2021da esa O‘zbekiston ham ishtirok etib, 57 mamlakatdan 49-o‘rinni egalladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, PIRLS testlari o‘quvchilarimizda mantiqiy fikrlash,
tanqidiy fikrlash, nutqini mustaqil bayon qila olish imkonini beradi. Bu testlar nafaqat fikrlash
doirasini oshiradi, balki boshqa davlatlar bilan ham qiyoslab beradi. Sof raqobatni yuzaga ketiradi.
REFERENCES
1.
K.Qosimova. “Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi” Toshkent O‘qituvchi 2010-
yil
2.
M.Umarova. X.Xamrakulova. R. Tojiboyeva 3-sinf O‘qish kitobi 4-nashri “O‘qituvchi”
nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent 2019-yil
3.
A.Xoliqov. “Pedagogik mahorat” Toshkent. Iqtisod-moliya. 2010
4.
T.Ashrapova “Ona tili o‘qitish metodikasi” T “O‘qituvchi” 2001
5.
PIRLS- Wikipediya
