ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
472
“BIRINCHI QALDIRG‘OCH ” SPEKTAKLIDA REJISSYOR VA AKTYORLARNING
INNOVATSION YONDАSHUVLARI
Qahhorov Muhammadali Xolbo‘ta o‘g‘li
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15050388
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbek Milliy Akademik drama teatrining 110 yillik
mavsumiga bag‘ishlanib sahnalashtirilgan, iste’dodli o‘zbek aktrisasi Ma’suma Qoriyevaning
hayoti haqida so‘zlovchi “Birinchi qaldirg‘och” dramasining ayrim muhim taraflari yoritilgan.
Shu bilan birga spektaklni sahnalashtiruvchi bosh rejissyor hamda unda bosh rollarni ijro
etgan aktyorlarning rejissyorlik va aktyorlik san’atidagi innovatsion yondashuvlari haqida fikrlar
yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
San’at, teatr, spektakl, rejissyor, aktyor, aktrisa, Ma’suma Qoriyeva,
“Birinchi qaldirg‘och”, 110 yillik.
INNOVATIVE APPROACHES OF THE DIRECTOR AND ACTORS IN THE PLAY
“THE FIRST SWALLOW”
Abstract.
This article highlights some important aspects of the drama “The First Swallow”,
which tells about the life of the talented Uzbek actress Masuma Qoriyeva, staged in honor of the
110th anniversary of the Uzbek National Academic Drama Theater. At the same time, the
innovative approaches of the director and the actors who played the main roles in directing and
acting are discussed.
Keywords:
Art, theater, play, director, actor, actress, Masuma Qoriyeva, “The First
Swallow”, 110 years.
НОВАТОРСКИЕ ПОДХОДЫ РЕЖИССЕРА И АКТЕРОВ В СПЕКТАКЛЕ
«ПЕРВАЯ ЛАСТОЧКА»
Аннотация.
В данной статье освещаются некоторые важные аспекты драмы
«Первая ласточка», повествующей о жизни талантливой узбекской актрисы Масумы
Кориевой, поставленной в честь 110-летия Узбекского национального академического
драматического театра. При этом обсуждались новаторские подходы к режиссуре и
актерской игре главного режиссера спектакля и актеров, сыгравших в нем главные роли.
Ключевые слова:
Искусство, театр, спектакль, режиссер, актер, актриса, Масума
Кориева, «Первая ласточка», 110-летие.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
473
U hayotga kelarkan, yolg‘iz edi. Ota-onasi yo‘q va bolalar uyida katta bo‘ldi. Alloh nasib
etib unga oqil turmush o‘rtoq, yaxshi farzandlar yoki qisqa qilib aytganda oila berdi. Ammo uning
taqdiriga yolg‘izlik yozilgan ekan, hayotdan ketar vaqtda ham hech kimsiz yolg‘iz qoldi. Bu
birinchi o‘zbek aktrisasi, “Birinchi qaldirg‘och”
–
Ma’suma Qoriyeva. 2024-yilning 15-noyabr
kuni poytaxtdagi O‘zbek Milliy Akademik drama teatrining 110 yillik mavsumiga bag‘ishlanib,
Isajon Sultonning “Ma’suma” romani motivlari asosida “Birinchi qaldirgʻoch" dramasining
premyerasi bo'lib o‘tdi. Spektakl o‘zbek teatrining birinchi aktrisasi Ma’suma Qoriyevaning
yorqin xotirasiga bag‘ishlandi.
O‘zbekiston xalq yozuvchisi Isajon Sulton qalamiga mansub bo‘lgan “Ma’suma” romani
2022-yilda chop etildi. Asarda birinchi o‘zbek aktrisasining jasoratli odimlari, sevgi baxtiga oshno
kunlari, fojiali taqdiri mahorat bilan tasvirlanadi. Hayotga uyg‘oq nazar bilan qaramoq, ilm-
ma’rifat sari dadil qadam tashlamoq ajri bu ma’suma ayolni ne-ne sinovlarga ro‘baro‘ qilmadi.
Uzoq yillik darbadarliklardan so‘ng o‘zbek teatrining tamal toshini qo‘ygan rejissyor
Mannon Uyg‘ur Ma’suma Qoriyevani teatrga jalb qiladi. Ma’suma – qalbi zilolday musaffo,
sahnada ruhi ko‘klarga oqqushday parvoz qiluvchi aktrisa. Qatag‘onga duchor bo‘lgan yuzlab
ma’rifatparvarlar, juvonmarg bo‘lgan minglab oilalar qatorida xalqqa teatr vositasida ma’rifat
ulashish qismatini bo‘yniga olgan va oxir-oqibat, avlod-ajdodi bilan kuli ko‘klarga sovurilganlar
qismati kishini seskantiradi. Ma’suma Qoriyeva – ana shunday fidoyi, o‘zbek teatrining ilk
qaldirg‘ochlaridan biri. Uning hayoti nafaqat roman, balki spektakl, badiiy film yoki serial uchun
ibratli mavzu ekani barcha ijodkorlar tomonidan e’tirof etiladi. “Ma’suma Qoriyeva o‘zining 27
yillik ijodiy faoliyati davrida o‘zbek, rus va jahon klassik dramaturgiyasi asarlari asosida
sahnalashtirilgan spektakllarda yetuk obrazlar yaratdi.
U drama va musiqali drama asarlaridagi rollarini mohirona ijro etgan ulkan iste’dod
sohibasi edi”
1
. Haqiqatdan ham Ma’suma Qoriyeva ijod davri mobaynida Hamza Hakimzoda
Niyoziy qalamiga mansub
“Boy ila xizmatchi”, “Holisxon”, “Zaharli hayot”, “Tuhmatchilar
jazosi” pyesalarida Jamila, Hojar, Maryamxon, Fotima kabi dramatik ayollar rolini ijro etgan
bo‘lsa, jahon dramaturgiyasidan Fridix Shillerning “Makr va muhabbat” va “Qaroqchilar”
pyesalarida Luiza hamda Amaliya rollarini mohirona ijro etdi. Ayniqsa Xurshidning “Layli va
Majnun” hamda “Farhod va Shirin” pyesalari orqali sahnaga qo‘yilgan spektakllarda ijro etgan
1
Abduqunduzov. M, Yuldoshev. M. O‘zbek Milliy Akademik drama teatrining ijodkorlari. T.: “Cho‘lpon nomidagi
NMIU”, 2020. – 284 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
474
Layli va Shirin rollari unga katta shuhrat keltirdi. Ko‘rish mumkinki, Ma’suma Qoriyeva ijodi
davomida xarakterli rollar ustasi sifatida tanilgan: G‘ulom Zafariyning “Halima” pyesasidagi
Halima, Karlo Gotssining “Malikai Turandot” pyesasidagi Adelma, Lope de Veganing
“Qoʻzibuloq” pyesasidagi Malika va Uilyam Shekspirning shoh asarlaridan biri “Otello” da esa
Emilya rollari shular jumlasidandir. Mana shunday yetuk aktrisa hayotini tasvirlash hamda uning
xotirasini abadiylashtirish maqsadida san’atsevar xalqimizga “Birinchi qaldirg‘och” spektakli
namoyish etildi.
Spektakl O‘zbek Milliy Akademik drama teatrining hozirgi kundagi bosh rejissyori Asqar
Xolmo‘minov tomonidan sahnalashtirildi. Spektakl ikki kun davomida namoyish etilgan bo‘lsa,
shu ikki namoyishda Ma’suma rolini “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist” Lola Eltoyeva
hamda “O‘zbekistonda va Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan artist” Dilnoza Kubayevalar
mahorat bilan ijro etdi. Shu bilan birga spektaklda “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist” lar
Tohir Saidov, Ra’no Yarasheva, Mehriddin Rahmatov va “Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan
artist” Tolib Mo‘minovlar o‘zlariga xos va mos rollarda ko‘rinish berdi. Bosh rol ya’ni Ma’suma,
ikki aktrisa ijrosida, albatta, boshqa-boshqa talqinda ijro etildi. Avvalo “O‘zbekistonda xizmat
ko‘rsatgan artist” Lola Eltoyeva ijrosiga to‘xtalinsa, aktrisa Ma’suma roliga yondashar ekan, og‘ir,
bosiq hamda vazmin ayol sifatida tasvirladi. Yosh jihatdan katta bo‘lishiga qaramay,
Ma’sumaning yoshlik davrini ham mahorati ila tomoshabinni ishontira oldi. Shu bilan birga “rol
ichidagi rollari” ya’ni Ma’sumaning Halima, Jamila, Emilya kabi rollarni ijro etishda Lola
Eltoyeva nafaqat Ma’suma rolini, shu bilan birga u o‘ynagan rollarni ham his qilib ijro etdi va
tomoshabinga to‘laqonli yetkazib bera oldi. Ayniqsa Jamila monalogini tomoshabin nafaqat
Ma’suma Qoriyeva hamda Lola Eltoyeva ijrosida ko‘rdi deyilsa mubolag‘a bo‘lmaydi.
“O‘zbekistonda va Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan artist” Dilnoza Kubayeva
ijrosida esa Ma’sumani avvalo shaddot, yosh va qiziqqon qiz ko‘rinishida gavdalantirdi.
Voqealarning o‘zgarishi hamda vaqtlar o‘tishi natijasida esa ushbu obraz Dilnoza Kubayeva
ijrosida yetuk, kuchli va jasoratli ayol sifatida namoyon bo‘ldi. Dilnoza Kubayeva ijrosida
Ma’suma kuchli ayol, Lola Eltoyeva mahorati ila u aqlli, vazmin, tadbirli ayol ekanligi yaqqol
namoyon bo‘ldi.
Ushbu spektakl haqiqatan teatr sahnasida yangilik bo‘ldi. Rejissyorning innovatsion
yondashuvlari va topilmalari spektaklning muvaffaqiyatli bo‘lishini hamda kelgusida yuqori
mavqega ega bo‘lishidan dalolatdir. Asqar Xolmo‘minov teatrdagi yangicha qarashlari, yangicha
uslubi orqali xalqimiz va san’atimizga xush kelmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
475
Uning ushbu spektakldagi topilmalaridan biri shu bo‘ldi-ki, u bir xillikdan qochish
maqsadida, aktyorlarda odat yoki an’anaga aylanib qolgan sahnaning ikki chetidan chiqishni
kamaytirdi. Uning o‘rniga rejissyor tomosha zalidan va sahnaga qo‘yilgan dekoratsiyadan
foydalandi. Bu esa tomoshabin uchun ancha qiziqarli va ta’surotlarga boy bo‘ldi. Shu bilan birga
spektaklda voqealarning ketma-ketligi ipga tizilgan marjon kabi shunday mahorat bilan tuzilganki,
rejissyor ushbu voqealarda har bir sahnada mavjud bo‘lgan bosh roldagilar Ma’suma hamda
Mannon Uyg‘urlarning kirish-chiqishlarini kamaytirgan.
Yuqorida ta’kidlaganidek, u bu ishda tomosha zalidan hamda dekoratsiyadan unumli va
doimiy foydalandi. Shu sababdan spektaklda voqeadan boshqa bir voqeaga o‘tish xuddi kinodagi
kabi “kadrdan kadrga” o‘tishdek ko‘rinadi. Bu rejissyorning fantaziyasi hamda mahoratiga
bog‘liq, albatta. Spektaklning g‘oyasi, haqiqatdan ham o‘sha davrda “Ayol bugungi turmushning
qurboni” deya bejizga ta’riflanmagan. Ayollarning turmush tarzi juda yomon ahvolda, ularning
haq-huquqlari har qadamda poy-mol bo‘ladi. Ularning erki o‘zida emas va shu bilan birga ular
uchun har qanday eshiklar yopiq. Buni spektaklning kichik bir sahnasida ham ko‘rish mumkin.
“Bir ayolning advokatning oldiga kelishi va bu tarixda o‘zbek ayolining ilk bora advokat
oldiga arz qilib kelishi hech qachon bo‘lmagan. Buni ko‘rgan advokat esa olam shumul voqeaga
guvoh bo‘lgandek hayratda”. Shunday tomoshalar orqali xalq ko‘zini ochishga harakatlar jadidlar
tomonidan amalga oshirildi. Ammo “Bu xalqning mehri ham, qahri ham daryodek” bo‘lganligi
sababli, xalq ko‘zining ochilishi uchun ancha qiyinchiliklar va qurbonlar bo‘ldi.
Bu qiyinchiliklar ortidan afsus Ma’suma Qoriyeva o‘zi aytganidek: “Alangaday yonib
tugadi”. Shuni ta’kidlash lozimki, Ma’suma Qoriyevaning fojiali taqdiri, qiyinchiliklarda o‘tgan
hayoti va serqirra ijodi hozirgi kundagi yosh ijodkorlarga, nafaqat ularga har bir insonga ibrat,
namuna hamda o‘rnak bo‘la oladi. Inson hayotida qanday qiyinchiliklar kelishiga qaramay, xuddi
“Sharq qizidek o‘rnidan tura olishi” hayotda yana dadil qadamlar ila davom etishi lozim.
Shu o‘tkazgan umri mobaynida xalqiga, Vataniga, oilasiga, hech bo‘lmasa boshqa bir
insonga, yoki nari borsa, o‘ziga foydasi, yaxshiligi va manfaati tegishi lozimdir. U dunyoga inson
bo‘lib keldi, lekin kim bo‘lib qaytyabdi? Shuning uchun har bir inson o‘ziga o‘zi xuddi
Ma’sumadek savol berishi lozim: “Ey Xudoyim, bugun huzuringga kim bo‘lib boryabman o‘zi?”.
REFERENCES
1.
Abduqunduzov. M, Yuldoshev. M. O‘zbek Milliy Akademik drama teatrining ijodkorlari.
T.: “Cho‘lpon nomidagi NMIU”, 2020. – 284 b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
476
2.
Tulyaxodjayeva M. Rejissura uzbekskogo dramaticheskogo teatra. – T.: G‘. G‘ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1995.
3.
Rahmonov M., Tо‘laxо‘jayeva M. T., Muxtorov I. A. О‘zbek milliy akademik drama teatri
tarixi. – T., 2003.
4.
Мухторова, М. (2022). ИСАМАТ ЭРГАШЕВ КИНОКОМЕДИЯЛАРИ. Science and
innovation in the education system, 1(5), 20-26.
5.
Mukhtorova, M. (2021). National Flavour in Contemporary Uzbek Cinema Comedy.
American Journal of Social and Humanitarian Research, 2(5), 99-106.
6.
Muxtorova, M. (2023). УЗБЕКСКОЙ КИНОКОМЕДИИ–80 ЛЕТ! Жанровий
тематический обзор узбекской кинокомедии. Modern Science and Research, 2(10), 190-
197.
7.
Мухторова, М. (2022). “ЧИНОР ТАГИДАГИ ДУЭЛ” ФИЛЬМИДА ХАРАКТЕР
МАСАЛАСИ. Oriental Journal of Social Sciences, 2(1), 84-90.
