1213
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
ABU RAYHON BERUNIYNING DAVLAT BOSHQARUVI VA MA’RIFATLI JAMIYAT
HAQIDAGI FALSAFIY-TA’LIMIY QARASHLARI
Abduazimov Davronbek Baxtiyor o‘g‘li
Guliston davlat universiteti 2-bosqich doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15081554
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Abu Rayhon Beruniyning ma’rifatli jamiyat va davlat
boshqaruvi haqidagi falsafiy qarashlari yoritilgan.
Kalit sо‘zlar:
ma’rifatli jamiyat, yaxshi xulqlar, yomon illatlar, davlat, davlat
boshqaruvi, hukmdor fazilatlari.
ФИЛОСОФСКИЕ И ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ВЗГЛЯДЫ АБУ РАЙХАНА БЕРУНИ
НА ПРАВИТЕЛЬСТВО И ПРОСВЕЩЕННОЕ ОБЩЕСТВО
Аннотация.
В данной статье описываются философские взгляды Абу Райхана
Беруни на просвещенное общество и государственное управление.
Ключевые слова:
просвещенное общество, хорошие манеры, плохие пороки,
государство, государственное управление, качества правителя.
ABU RAYKHAN BERUNI'S PHILOSOPHICAL AND EDUCATIONAL VIEWS ON
GOVERNMENT AND ENLIGHTENED SOCIETY
Abstract.
This article describes Abu Rayhan Beruni's philosophical views on
enlightened society and state administration.
Keywords: statehood
, public administration, Turkish Kaganate, Ashin, Tuu,
Movarounnahr, Khorasa enlightened society, good manners, bad vices, state, state
administration, qualities of a leader.
Tarix sahifalaridan ma’lumki, o‘rta asr sharq allomalari davlat, jamiyat, uning vujudga
kelishi, shakllanishi va vazifalari to‘g‘risida salmoqli asarlar yozib qoldirgan.
Xususan, Abu Rayhon Beruniyning (973-1048) ilmiy asarlarida ham davlat va
jamiyatning vujudga kelishi va tadrijiy rivojlanish bosqichlari tahlil etilganining guvohi
bo‘lamiz.
Davlat deb, avvalam bor, jamiyatning yaxlitligi va yagonaligini ta’minlaydigan siyosiy
tashkilotga, maxsus boshqaruv apparatiga, mexanizmiga ega bo‘lgan, siyosiy hokimiyat sifatida
umum majburiy qonunlar qabul qiluvchi hamda ularga rioya etilishini nazorat qiluvchi, o‘z
fuqarolarining huquq va erkinliklarini kafolatlovchi institutga aytiladi
1
.
1
Sh.A.Saydullayev. Davlat va huquq nazariyasi. T. TDYU.2018
1214
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Hech qaysi bir davlat birdan tuzilib, o‘z faoliyatini yuritib ketolmagan. Davlatchilik
an’analari asrlar osha bir davlatdan boshqasiga o‘tib, sayqallanib yana ham takomillashtirilib
kelingan.
Qadimgi sharq va g‘arb olimlarini ham davlat va davlatchilik muammolari doim
qiziqtirib kelgan. Shu munosabat bilan ular o‘z asarlarida, falsafiy qarashlarida ushbu
masalalarga jiddiy e’tibor qaratgan. Ayniqsa, sharq mutafakkirlaridan Abu Ali Ibn Sino, Abu
Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Nizomulmulk, Alisher Navoiy kabi allomalarimiz bu
mavzuda nihoyatda qimmatli ma’lumotlar qoldirishgan.
Bugun mamlakatimiz hayotida oila, jamiyat va davlat degan tushunchalarning mazmun-
mohiyati o‘zgacha ahamiyat kasb etgan. Oila tinch bo‘lsa, jamiyat tinch, jamiyat tinch bo‘lsa,
davlat farovon bo‘ladi. Inson, avvalambor, oilada o‘z shaxsiyatini kamol toptiradi. Lekin u
jamiyat bilan aloqalarga kirishi bilan jamiyat tartib-qoidalari, undagi munosabatlarga doir xulq-
atvor, xarakterlarini shakllantiradi.
Marhum adib, yozuchi Tohir Malik aytganlaridek: “Hech kim hayotda jinoyatchi bo‘lib
tug‘ilmaydi, jamiyat uni u yoki bu yo‘ldan ketishga sababchi bo‘ladi”. Xuddi shunday fikrlarni
buyuk qozoq shoiri Abay ham o‘zining “Naqliya so‘zlar” (“Nasihatlar”) asarida ta’kidlab: “Bola
yomon bo‘lsa, ayb jamiyatda” degan fikrlarni ilgari suradi. Shulardan ko‘rinib turibdiki, jamiyat
inson hayotining ajralmas bo‘lagi, unga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi birlik hisoblanadi.
Chunonchi, Abu Rayhon Beruniy ma‘rifatli jamiyat haqida qator fikrlarni keltirib o‘tadi.
U kishilar hayotidagi yomonlikni qoralaydi. Alloma fikricha, bu illatni yo‘qotishning
muhim vositasi uning tag tomirini kesib tashlashdir. Yomonlikning turlari bisyor, ammo ularning
mohiyati uch sigmentdan iboratdir: ta’ma, g‘azab hamda ilmsizlik
2
.
Abu Rayhon Beruniy o‘zining falsafiy asarlarida , xususan, “Qadimgi avlodlar obidalari”
insonga xos xususiyatlar va ularning jamiyat hayotiga ta’sirini bayon qiladi. Bular inson
shaxsining shakllanishi, ahloqiy kamoloti, aql-idroki, tafakkuri haqidagi fikrlardir.
Beruniyning asarida ba’zi odamlar shaxsining shakllanishida ularning xulq-atvorida
mavjud bo‘lgan ziqnalik, yolg‘onchilik, munofiqlik, xushomadgo‘ylik, ikkiyuzlamachilik kabi
illatlarning shaxs taraqqiyotiga salbiy ta’siri haqida to‘xtalib o‘tadi. Bu illatlarga qarama-qarshi
oqil odamlar haqida o‘z fikrini bayon qiladi. Oqil odamlarning taraqqiyoti va ular ruhiyatining
rivojlanishi hech bir to‘siqlarsiz ijobiy rivojlanishga ega bo‘ladi deb tushuniladi
3
.
Yana bir o‘rinda, mehnat haqida so‘z yuritib, mehnat insonning xulq-atvorini
tarbiyalovchi vosita sifatida qaraydi.
2
Z.Turaqulov, S.Rahimov. Abu Rayhon Beruniy ta’lim va tarbiya haqida. T. “O‘qituvchi”.1992
3
X.Qodirov. Al-Beruniy va uning asarlari. T. “Ilm-Ziyo”. 2010
1215
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
U insonning sabrini, matonatini, bardoshini kamol toptiradi, chiniqtiradi. Mehnat bilan
band bo‘lmagan inson bekorchilikdan keladigan turli illatlar bilan chalg‘ib qoladi, hayotidagi
muhim vazifalaridan, yo‘lidan chalg‘itadi
4
.
Beruniyning mazkur fikrlari o‘tmishdagi va hozirgi jamiyatdagi jinoyatchilikka qarshi
kurashish, uning oldini olish va kelib chiqish omillarini bartaraf qilish g‘oyalarining qanchalik
dolzarbligini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ham yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olish, uyushmagan yoshlar,
xotin-qizlarning bandligini ta’minlashga doir sa’y-harakatlar davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilgan. Mutafakkir tarbiya va tartib-intizom bilan jamiyatni ma’rifatli qilish mumkinligini
bot-bot takrorlaydi.
Shuningdek, Abu Rayhon Beruniy davlat o‘z tuzilishi, boshqaruv shakli g‘oyatda puxta
va mustahkam asoslarga qurilishi kerakligini, aks holda, unda istiqomat qiluvchi fuqarolarning
farovonligiga putur yetishi mumkinligidan ogohlantiradi.
Davlatni idora qiluvchi rahbarga quyidagicha ta’rif beradi: “Podshoh misoli
karvonboshidur. Karvonboshi kunduzi karvondagilar bilan yo‘l yuradi, kechalari karvon uxlasa,
u ertangi manzillarga karvondagilarni omon-eson yetib borishni, karvonga talafot yetmasligini
o‘ylaydi, reja qiladi, shu uchun mijja qoqmaydi”
5
.
Yana bir o‘rinda u rahbardan yaratuvchan bo‘lishini, doimo yangiliklarga intiluvchi, qo‘l
ostidagilarni har lahza tinglay olish qobiliyatini o‘zida mujassam qilishi kerakligini uqtirib
keladi.
Hozirgi kundagi boshqaruv asoslarini o‘rgatish xizmatini yo‘lga qo‘ygan trenerlar ham
o‘z ma’ruzalarida xodimlar bilan ishlashda ularga erkinlik berish, ularning tashabbuslarini
qo‘llab-quvvatlash, ilg‘or g‘oyalarini rag‘batlantirish samarali boshqaruv uslubi ekanligini
ta’kidlab kelishadi.
Xulosa o‘rnida, Abu Rayhon Beruniyning falsafiy, ta’limiy qarashlari dolzarbligini XXI
asrda ham yo‘qolmaganini ko‘ramiz. Qo‘lyozmalariga qayta-qayta murojaat qilishimizning
nechog‘lik muhimligini anglaymiz. Asarlarining mag‘zini, mohiyatini kelajak avlodga yetkazish
ahamiyatli ekanligini maqsad va vazifamizga aylantiramiz.
REFERENCES
1.
Sh.A.Saydullayev. Davlat va huquq nazariyasi. T. TDYU.2018
4
T.R.Bekmirov. Abu Rayhon Beruniy falsafiy psixologik qarashlari. TMA Conference.2022
5
Sh.Axmedov. Beruniy. Hayoti va faoliyati. T. “Fan”. 1998
1216
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
2.
Z.Turaqulov, S.Rahimov. Abu Rayhon Beruniy ta’lim va tarbiya haqida. T.
“O‘qituvchi”.1992
3.
T.R.Bekmirov. Abu Rayhon Beruniy falsafiy psixologik qarashlari. TMA Conference.2022
4.
Sh.Axmedov. Beruniy. Hayoti va faoliyati. T. “Fan”. 1998
5.
X.Qodirov. Al-Beruniy va uning asarlari. T. “Ilm-Ziyo”. 2010.
