2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
282
4-SHU’BA.
MUHANDISLIK MASALALARINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
VA YECHISH USULLARI.
INSHOATLARNI QO'RIQLASH TIZIMINI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
YORDAMIDA TASHKIL ETISH
Xalmanov Ural Rasulovich
Jizzax davlat pedagogika universiteti
“Tabiiy va aniq fanlarda masofaviy ta’lim” kafedrasi o’qituvchisi
E-mail:
Mardonov Baxodir Axmadovich
Mirzo Ulug’bek nomidagi Samamrqand davlat arxitektura-qurilish universiteti
“Ijtimoiy va tabiiy fanlar” kafedrasi katta o’qituvchisi
E-mail:
mardonov.baxodir@samdaqu.edu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088932
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inshootlarni qo‘riqlash tizimini matematik modellashtirish
asosida tashkil etish usullari ko‘rib chiqiladi. Qo‘riqlash tizimlarining samaradorligini oshirish
maqsadida xavfsizlik tahdidlarini baholash va optimallashtirishga yo‘naltirilgan matematik
yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqolada turli inshootlar uchun qo‘riqlash tizimlarining optimal
ishlashini ta’minlash maqsadida taklif etilgan matematik model va algoritmlar misollar orqali
bayon etiladi. Ushbu yondashuv qo‘riqlash tizimlarining samaradorligini oshirish va
resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
Inshoatlarni qo‘riqlash, matematik modellashtirish, xavfsizlik tizimlari, IoT
(Internet of Things), kompyuter simulyatsiyasi.
Hozirgi kunda inshoatlarni qo‘riqlash va xavfsizligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Sanoat korxonalari, strategik obyektlar, ijtimoiy infratuzilma va boshqa muhim
inshoatlar xavfsizligi nafaqat moliyaviy yo‘qotishlarning oldini olish, balki inson hayoti va
ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun ham zarurdir. An’anaviy qo‘riqlash usullari ko‘pincha
inson omiliga bog‘liq bo‘lib, samaradorligi past bo‘lishi mumkin. Zamonaviy texnologiyalar esa
sun’iy intellekt, IoT (Internet of Things) va matematik modellashtirish orqali xavfsizlik tizimlarini
yanada rivojlantirish imkonini bermoqda.
Berilgan ob’ektni modellashtirishda, modellashtirish maqsadidan kelib chiqqan holda
avval uni tahlil etishdan boshlanadi. Bu bosqichda ob’ektning modellashtirish husuyatlarini
ifodalaovchi hamma ma’lum subyektlari belgilanadi. Belgilangan subyektlar obyekt modelini
imkoni boricha to’liq ifodalashi lozim. Modelni tasvirlash shakllari turlicha bo’lishi mumkin,
Bularga: modelni so’zlar orqali ifodalash; modelni turli chizmalar orqali ifodalash; modelni
jadvallar ko’rinishida ifodalash; modelni formulalar orqali ifodalash; modelni sxematik
ko’rinishda ifodalash; hisoblash algoritmni tuzish; kompyuterda dasturini tuzish; kompyuterda
hisoblash tajribasini o’tkazish va h.k.
Bugungi kunda inshoatlarni qo‘riqlash tizimlari yuqori samaradorlik va ishonchlilikni
ta’minlash maqsadida zamonaviy texnologiyalar bilan boyitilgan. Ular real vaqt rejimida kuzatuv
olib borish, xavflarni oldindan bashorat qilish va tezkor javob berish imkonini yaratadi. Quyida
eng ilg‘or qo‘riqlash texnologiyalari bilan tanishib chiqishimiz mumkin.
Zamonaviy qo‘riqlash texnologiyalari
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
283
Hozirgi kunda qo‘riqlash tizimlarida zamonaviy texnologiyalar keng qo‘llanilmoqda. Ular
quyidagilardan iborat:
Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish – yuzni aniqlash, harakatlarni tahlil qilish
va shubhali holatlarni avtomatik ravishda aniqlash.
IoT (Internet of Things) – aqlli sensorlar va qurilmalar orqali xavfsizlik tizimini
tarmoqqa ulangan holda boshqarish.
Biometrik tizimlar – barmoq izi, ko‘zning to‘r pardasi, ovoz orqali shaxsni aniqlash.
Dronlar va robotlashtirilgan kuzatuv tizimlari – xavfli hududlarni masofadan
monitoring qilish.
Inshoatlarni qo‘riqlash tizimlari yuqori samaradorlik va ishonchlilikni ta’minlash
maqsadida zamonaviy texnologiyalardan biri biometrik tizimlardir. Biometrik tizimlar shaxsni
aniqlash va autentifikatsiya qilish uchun insonning fiziologik yoki xulq-atvoriga oid noyob
xususiyatlaridan foydalanadigan xavfsizlik texnologiyalaridir. Bu tizimlar qo‘riqlash va kirish
nazorati jarayonlarini avtomatlashtirish orqali xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi.
Biometrik tizimlarning asosiy turlari
Bu turdagi tizimlar inson tanasiga xos bo‘lgan o‘zgarmas xususiyatlarga asoslanadi:
Barmoq izi skaneri
Yuzni aniqlash tizimi
Ko‘z to‘r pardasi (retina) skaneri
Ko‘z qorachig‘ini skanerlash (Iris recognition)
Ovozni tanish tizimi Biometrik tizimlarning afzalliklari
✅
Yuqori xavfsizlik – Biometrik ma’lumotlarni nusxalash yoki o‘g‘irlash juda qiyin.
✅
Tez va qulay autentifikatsiya – Biometrik tizimlar parol yoki kartalarga qaraganda
ancha tez ishlaydi.
✅
Noyoblik va o‘zgarmaslik – Har bir insonning biometrik ma’lumotlari unikal
bo‘lib, umr bo‘yi deyarli o‘zgarmaydi.
✅
Kontakt bo‘lmagan autentifikatsiya – Masalan, yuzni tanib olish yoki ovoz orqali
autentifikatsiya qilish jismoniy kontakt talab qilmaydi.
Biometrik tizimlarning kamchiliklari
❌
Shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligi
❌
Qimmatbaho uskunalar
❌
Noto‘g‘ri natijalar ehtimoli
Biometrik tizimlarning qo‘llanilish sohasi
📌
Bank va moliya sektori
📌
Hukumat va davlat organlari
📌
Tibbiyot va sog‘liqni saqlash
📌
Korxonalar va ofislar
📌
Smartfon va gadjetlar
Biometrik tizimlar xavfsizlik sohasida inqilobiy yutuqlardan biri bo‘lib, ular tezkor va
ishonchli shaxsiy identifikatsiya imkonini beradi. Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish bilan
integratsiyalashgan biometrik tizimlar kelajakda yanada kengayib, qo‘riqlash tizimlarining
ajralmas qismiga aylanadi. Shu sababli, inshoatlarni qo‘riqlash va xavfsizlikni ta’minlash uchun
biometrik autentifikatsiyani joriy etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
284
Matematik modellashtirish tushunchasi va uning qo‘llanilishi
Matematik modellashtirish – real dunyodagi jarayon va tizimlarni matematik formulalar,
tenglamalar va algoritmlar yordamida tavsiflash va tahlil qilish usulidir. Bu yondashuv turli
sohalarda, jumladan, texnika, iqtisodiyot, ekologiya va xavfsizlik tizimlarini optimallashtirishda
keng qo‘llaniladi.
Qo‘llanilish sohalari:
✅
Xavfsizlik tizimlarini modellashtirish va optimallashtirish.
✅
Tizim samaradorligini baholash va tahdidlarni prognoz qilish.
✅
Resurslarni optimal taqsimlash va xarajatlarni kamaytirish.
Qo‘riqlash tizimlarini modellashtirishga oid yondashuvlar
Qo‘riqlash tizimlarini matematik modellashtirishda turli usullardan foydalaniladi:
Deterministik modellar
Stoxastik modellar
Dinamik va statik modellar
Optimizatsiya usullari va algoritmlari
Modellashtirishning afzalliklari va cheklovlari
✅
Afzalliklari:
✔️
Tizim samaradorligini oldindan baholash va optimallashtirish.
✔️
Xavfsizlikni mustahkamlash uchun ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish.
✔️
Resurslardan samarali foydalanish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish.
❌
Cheklovlari:
❗
Haqiqiy hayotdagi barcha omillarni modelga kiritish qiyin.
❗
Modellashtirish natijalari kiritilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligiga bog‘liq.
❗
Ba’zi modellar murakkab bo‘lib, ulardan foydalanish uchun maxsus dasturiy ta’minot va
malaka talab etiladi.
Matematik modellashtirish qo‘riqlash tizimlarini yanada samarali va xavfsiz qilish uchun
muhim vosita hisoblanadi. Turli modellashtirish yondashuvlari tahdidlarni bashorat qilish,
xavfsizlik strategiyalarini takomillashtirish va resurslarni optimal taqsimlash imkoniyatini beradi.
Kelgusida yanada rivojlangan texnologiyalar, jumladan sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish
bilan integratsiya qilinishi qo‘riqlash tizimlarini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Qo‘riqlash tizimini matematik modellashtirishning asosiy usullari
Inshoatlarni qo‘riqlash tizimlarini samarali tashkil etish va ularning ishlashini tahlil qilish
uchun matematik modellashtirishdan keng foydalaniladi. Matematik modellar yordamida
xavfsizlik tizimlarining samaradorligi baholanadi, tahdidlarni aniqlash strategiyalari ishlab
chiqiladi va resurslardan optimal foydalanish imkoniyatlari yaratiladi. Qo‘riqlash tizimlarini
modellashtirishda quyidagi asosiy usullar qo‘llaniladi:
1. Deterministik modellar
Deterministik modellar – aniq belgilangan qoidalar asosida ishlaydigan, tasodifiylik
ta’sirini inobatga olmagan modellar hisoblanadi. Ushbu modellar qo‘riqlash tizimining qat’iy
qonuniyatlar asosida ishlashini ta’minlashga yordam beradi.
🔹
Afzalliklari:
✅
Oddiy va aniq hisob-kitob qilish imkonini beradi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
285
✅
Xavfsizlik tizimlarini loyihalashda muhim rol o‘ynaydi.
🔹
Kamchiliklari:
❌
Haqiqiy hayotda tasodifiy omillar (masalan, hujum ehtimollari) inobatga olinmaydi.
❌
Noaniq vaziyatlarni tahlil qilishda samarasiz bo‘lishi mumkin.
Qo‘riqlash tizimlarini matematik modellashtirish xavfsizlikni ta’minlash va tahdidlarni
oldindan bashorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Deterministik modellar qat’iy qoidalarga
asoslangan holda tahlil yuritadi, stoxastik modellar esa tasodifiy hodisalarni hisobga oladi.
Dinamik va statik modellar tizimning vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini tahlil qiladi.
Optimizatsiya algoritmlari esa mavjud resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Bu
usullarni kompleks qo‘llash orqali qo‘riqlash tizimlarining samaradorligini oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Axmedov A., Yoqubov Sh. Matematik modellashtirish asoslari. – Toshkent: Fan, 2018.
2.
Karimov U., Saidov A. Texnik tizimlarni modellashtirish va tahlil qilish. – Toshkent: Texnika,
2020.
3.
Raximov B. Axborot xavfsizligi va monitoring tizimlari. – Toshkent: Innovatsiya, 2019.
4.
Mamatqulov I., To‘rayev N. Differensial tenglamalar va ularning amaliy qo‘llanilishi. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
5.
G‘ulomov S., Abduqodirov A. Axborot tizimlari va texnologiyalari. – Toshkent: O‘zbekiston,
2016.
6.
Jabborov O. Inshoatlarni qo‘riqlashda sun’iy intellekt imkoniyatlari // Axborot xavfsizligi
jurnali, 2023, №2.
7.
Mardonov, B., & Zikiryayev, S. (2024). BA’ZI GEOMETRIYA MASALALARINI
YECHISH USULLARI.
Theoretical aspects in the
formation of pedagogical sciences, 3(7),
183-186.
8.
Axmadovich, M. B. (2020). Sfera sirtida joylashgan uchburchaklarni yechishning ba'zi
usullari. Science and Education, 1(2), 23-27.
9.
Usarov, S., Zikiryaev, S., Mardonov, B., & Namazov, G. (2024, May). Numerical analysis of
the process of heat transfer in inhomogeneous media. In AIP Conference Proceedings (Vol.
3147, No. 1). AIP Publishing.
10.
Aхмадович М. Б. . (2024). Интерактивные Веб-Технологии Для Развития Логического
Мышления Инженеров Будущего В Условиях Цифровой Трансформации
Образования. Miasto
Przyszłości, 52,
755–761.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4713
11.
Mardonov Baxodir Axmadovich. (2024). KELAJAKDAGI MUHANDISLARNI RAQAMLI
TA’LIM
ASOSIDA
O‘QITISH,
SAMARALI
VEB-KONTENT
YARATISH
METODOLOGIYASI. IJTIMOIY FANLARDA INNOVATSIYA ONLAYN ILMIY
JURNALI, 4(9),
42–45.
Retrieved
from
https://sciencebox.uz/index.php/jis/article/view/11916
12.
Shodiev , K., & Jumanazarov, R. (2025). MATHEMATICS AND SCIENCEAT A HIGH
LEVEL FEATURES OF THE PROBLEM THE DEVELOPMENT OF THINKING
ABILITIES. Modern
Science
and
Research, 4(2),
316–322.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/65793
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
286
13. Shodiev, K., & Jumanazarov, R. (2025). EXCEPTIONAL DIRECTIONS OF A
HOMOGENEOUS POLYNOMIAL. Modern Science and Research, 4(2), 164–171. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/65685
14.
Kamolidin Shodiev; Predicting prospects for providing sustainable development of tourism in
the
innovative
economy.
AIP
Conf.
Proc.
27
November
2024;
3244
(1):
https://doi.org/10.1063/5.0241472
15.
Bozorboy Khusanov, Kamoliddin Shodiev, Mehroj Vahobov; On exceptional directions of a
homogeneous polynomial system of the second degree.
AIP Conf. Proc.
27 November 2024;
https://doi.org/10.1063/5.0241696
16.
INNOVATSION
IQTISODIYOTDA
TURIZM
SOHASINI
BARQAROR
RIVOJLANISHINI TA'MINLASH ISTIQBOLLARINI BASHORATLASH. (2024). Aktuar
moliya
va
buxgalteriya
hisobi
ilmiy
jurnali , 4 (02),
123-
135.
https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/100
17.
Shodiev , K. . (2024). Econometric Models of Forecasting the Sustainable Development of the
Tourism Network in the Innovation Economy.
Miasto Przyszłości
,
46
, 549–558. Retrieved
from
http://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/2900
18.
Shodiyev, K., & Abduraxmonovich, Q. A. (2023). The Model of Optimization of Enterprise
Production and Increase the Profitability of the Enterprise in a Market Economy.
