Aprel, 2025-Yil
147
GENDER AYIRMASHILIQLARI (SEZIW, HÁREKET HÁM QABIL QILIW) HÁM
STEREOTIPLERDI ANIQLAW
Turemuratova Aziza Begibaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Tólepova Ziyada
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
Elmuratova Saiyda
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230753
Annotatsiya.
Gender - bu insonning biologik xarakteri emas, balki unga jamiyat tarafidan
yuklangan ijtimoiy rol, kutish va his-tuyg'ular tizimi bilan belgilanadi. Bu tushunchalar asosida
"Erkak" va "ayol" degan iboralar biologik emas, balki ijtimoiy va ma’daniy nuqtai nazardan tahlil
qilinadi. Gender psixologiyasi insonning shaxslik farqlari uning psixik jarayonlari, his-tuyg'ulari
va ijtimoiy rollariga ta'sirini o'rganadi. Insonning hissiyotlari, harakatlari va atrof-muhitdan
olingan ma'lumotni qabul qilish jarayonlari genderga bog'liq bo'lishi mumkin.
Kalit so’zlar:
Gender, gender farqlari, sezish, harakat, qabul qilish, streotip.
Annotaciya.
Gender - bul insannıń biologiyalıq jınsı menen emes, bálkim jámiyet tárepinen
oǵan júkletilgen social ról, kútiwler hám minez-qulqlar sisteması menen belgilenedi. Bul túsinik
sheńberinde " er adam" hám " áyel" degen túsinikler biologiyalıq emes, bálki social hám mádeniy
kóriniste analiz etiledi. Gender psixologiyası insanlardıń jınıslıq ayırmashılıqları tiykarında
olardıń psixik processleri, minez-qulqları jáne social rólge bolǵan qatnasın úyrenedi. Insanniń
sezim, háreket hám átirap-ortalıqtan informaciyanı qabıllaw processleri de genderge tán
ayrıqshalıqlarǵa iye bolıwı múmkin.
Gilt sózler
: Gender, gender ayırmashılıqlar, seziw, háreket, qabıl etiw, streotip.
Gender stereotipleri bolsa, insanlardıń jınsı tiykarında qanday bolıwı kerekligi haqqındaǵı
social pikirler, ulıwmalasqan hám kútilmeler bolıp tabıladı. Olar arqalı jámiyet er adam hám
áyellerge hár qıylı róldi júkleydi, bul bolsa olardıń múmkinshilikleri hám turmıslıq tańlawlarına
tikkeley tásir etedi. Bul maqalada gender ayırmashılıqları hám stereotipler mánisi, olardıń
qáliplesiw sebepleri hám de socialliq ómirdegi unamsız aqıbetleri analiz etiledi. Insannıń jınısı
biologiyalıq tárepten anıqlanadı, biraq gender social konstruktsiya retinde insannıń jámiyettegi
ornın belgileydi.
Aprel, 2025-Yil
148
Mısalı, kóp jámiyetlerde áyeller jumsaq, mehriban, boysınıwshı retinde aytılsa, er adamlar
kúshli, qatań, jetekshi retinde qaraladı. Bul ayırmashılıqlar tek ǵana jeke qatnaslarǵa, bálki kásip
tańlaw, tálim alıw, siyasiy aktivlik hám ekonomikalıq múmkinshiliklerge de tásir kórsetedi.
Gender stereotipleri - bul jınısǵa tiykarlanǵan jantasıwlar bolıp, jámiyette málim jınıs
wákilleri haqqında qáliplesken bekkem, kóbinese negizsiz pikirler bolıp tabıladı. Mısalı, “áyeller
texnikalıq bilimge iye bola almaydı” yamasa “er adamlar sezimge berilmeydi” sıyaqlı stereotipler
jámiyette keń tarqalǵan. Bul stereotipler burınnan sociallasıw processinde, shańaraq, mektep hám
mádeniyat arqalı balalarǵa sińiriledi. Gender stereotipleri kóbinese tariyxıy, mádeniy hám diniy
faktorlar tásirinde júzege keledi. Olar waqıt ótiwi menen jámiyette dástúriy normalar retinde qabıl
etiledi. Sol sebepli kópshilik insanlar stereotiplerge qarsı háreket etkenlerdi qaralaydı yamasa olardı
“nadurıs jolda” dep bahalaydı.
Stereotipler tekǵana áyeller, bálki er adamlar ushın da sheklewler keltirip shıǵaradı.
Mısalı, er adamlar jılasa “azzi” dep esaplanadı, áyeller bolsa basshılıq lawazımında bolsa,
olardı "er adamlarǵa tán jumıstı istewge háreket etpekte" dep bahalaydı. Nátiyjede insanlardıń
haqıyqıy potencialı tolıq kórinetuǵın bola almaydı. Gender teńligin támiyinlew ushın bárinen burın
stereotiplerdi anıqlaw hám tán alıw kerek. Bul bolsa tálim, mádeniyat, jáne social siyasat dárejesinde
ózgerisler kirgiziwdi talap etedi. Oqıw programmalarında gender teńligi máselesin jaqtılandırıw,
social reklama hám kórkem óner arqalı stereotiplerge qarsı gúresiw, sonıń menen birge,
nızamshılıqta teńlikti kepilleytuǵın normalardı kúsheytiw zárúr. Sonıń menen birge, hár bir shaxs
óz sanasında ámeldegi bolǵan stereotiplerdi tán alıp, olardı qayta kórip shıǵıwı, óz perzentlerin
genderga tiykarlanǵan rólden erkin tárbiyalawı arqalı da unamlı ózgerislerge úles qosa aladı.
Seziw - bul sırtqı ortalıqtan signallardı qabıllaw hám olarǵa salıstırǵanda dáslepki
psixologiyalıq juwaptı qáliplestiriw procesi bolıp tabıladı. Izertlewler sonı kórsetedi, áyeller
kóbinese sezimtal dárejesi boyınsha er adamlardan joqarı turadı. Olar názik dawıslar, reńler
ayırmashılıqları, júz ańlatpaları hám sezimiy belgilerdi anıqlawda joqarı nátiyjelerge erisediler.
Mısalı: Áyeller júz ańlatpalarınan sezimiy jaǵdaydı tezirek túsinip jetedi. Olar balalar
jılawsın yamasa dawısdaǵı ózgeriwdi tezirek payqaydi. Er adamlar bolsa keńislikdegi sezim
(orientatsiya, aralıqtı bahalaw, háreketti baqlaw) de kúshlilew boladı. Bul ayırmashılıqlar
evolyutsion hám biologiyalıq faktorlar menen anıqlama bermedi: áyeller tariyxı bala kútimi jáne
social baylanıske, er adamlar bolsa ańshılıq hám fizikalıq háreketke kóbirek tartılǵan.
Háreket - bul adamdıń denelik aktivligi, muwapıqlastırıw, tezlik hám anıqlıqtı óz ishine
aladı. Psixomotor rawajlanıwda gender ayırmashılıqları erte balalıq dáwirinde bilinedi: Er adamlar
kóbirek qol kúshi, tezlik hám keńislikdegi koordinatsiyaǵa iye.
Aprel, 2025-Yil
149
Áyeller bolsa názik motorika (mayda háreketler) hám háreketdegi anıqlıqta ústinlew.
Psixologlar bunı tekǵana biologiyalıq ayırmashılıqlar, bálki social stereotipler menen de
anıqlama beredi: qız balalar kóbinese tınısh, álpayım, úyde otırıwǵa uyretiledi, oyınshıqları da
mayda háreketlerge baǵdarlanǵan (mısalı, quwırshaq kiyintiriw). Ul balalar bolsa aktiv háreket,
juwırıw, gúres oyınları arqalı háreketke qosıladı.
Informaciyanı qabıllaw hám qayta islew procesi de genderga tán ayırmashılıqlardı kórsetedi.
Áyeller ádetde informatsiyani sezimiy kontekstte qabıl etedi, yaǵnıy olar ushın
informaciyanıń social hám sezimiy áhmiyeti zárúrli. Er adamlar bolsa kóbirek logikalıq, analitik
jóneliste informaciyanı qayta isleydi.
Mısalı: Áyeller baylanısda ıma-ishara belgi, sesler uyǵınlıǵı, kóz qarawı sıyaqlı sezimiy
elementlerge kóbirek itibar beredi. Er adamlar bolsa xabardıń mánisine, mazmunına dıqqat qaratadı.
Bunday ayırmashılıqlar mektepte tálim alıwdan tartıp, jumıs jayındaǵı kommunikatsiya hám
qarar qabıllawģa shekem bolǵan kóplegen tarawlarda óz hákisin tabadı.
Seziw, háreket hám qabıllawdaǵı gender ayırmashılıqları insan psixikasiniń biologiyalıq,
social hám mádeniy faktorlarǵa tiykarlanǵan quramalı mexanizmlerin sáwlelendiredi. Bul
ayırmashılıqlar insan rawajlanıwı hám iskerliginde zárúrli áhmiyetke iye bolıp, olardı tuwrı túsiniw
hám bahalaw arqalı tálim, psixologiyalıq járdem jáne social baylanıslarda jáne de nátiyjeli
jantasıwlar islep shıǵıw múmkin. Eń tiykarǵısı, bul ayırmashılıqlar ústinlik yamasa hálsizlik emes,
bálki jeke ayrıqshalıqlar retinde qabıl etiliwi kerek.
Gender ayırmashılıqları hám stereotipler insannıń ómiriniń túrli iskerlik tarawlarında tereń
orın tapqan. Olar jámiyettegi teńlik, ádalat hám insan potencialınıń tolıq ámelge asıwına tosqınlıq
etedi. Stereotiplerdi anıqlaw, olarǵa qarsı sanalı gúres aparıw jámiyette saw hám inklyuziv ortalıqtı
qáliplestiriw ushın zárúr bolıp tabıladı. Sonday eken, gender teńligi hár bir puqaranıń huqıqı hám
jámiyet rawajlanıwınıń zárúrli faktorı bolıp tabıladı.
Ulıwmalastırıp aytqanda seziw, háreket hám qabıllaw processlerinde genderge tán
ayırmashılıqlar insan psixikasınıń quramalı hám kóp qatlamlı tábiyatı menen baylanıslı. Áyeller
hám er adamlar arasındaǵı bul ayırmashılıqlar biologiyalıq, psixologiyalıq jáne social faktorlar
tásirinde qáliplesedi.
REFERENCES
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
Aprel, 2025-Yil
150
2.
Sagindikova, N. J. "RESEARCHING THE ESSENCE OF GENDER IN PSYCHOLOGY."
Modern Science and Research 3.1 (2024): 999-1003.
3.
Sagindikova, N. J. "FACTOR ANALYSIS OF GENDER CHARACTERISTICS OF
STUDENTS'RESPONSIBILITY FOR LEARNING ACTIVITIES." Journal of Positive
School Psychology 6.2 (2022): 3388-3395.
4.
Сагиндикова, Наргиза. "РАЗРАБОТКА СТРУКТУРНОЙ СТРУКТУРЫ ГЕНДЕРНОЙ
ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЛИЧНОСТИ ПЕДАГОГА." Академические исследования в
современной науке 2.24 (2023): 169-174.
5.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE
OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research
4.4 (2025): 50-55.
6.
Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR
ASOSIDA
TALABALARNING
KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 252-261.
7.
Turemuratova, A., and B. Temirbekov. "Mustahkam oilani shakllantirishda yoshlarda naql-
maqollardan foydalanishning tarbiyaviy-psixologik ahamiyati." (2022).
8.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva.
"MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH."
Inter education & global study 9 (2024): 114-121.
9.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
10.
Turemuratova, A., and I. Ostonakulov. "USING PROVERBS AS A WAY OF FOLK
PEDAGOGY TO IMPROVE THE KNOWLEDGE OF YOUTH." International Journal of
Intellectual Cultural Heritage 2.6 (2022): 60-63.
