2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
214
PSIXOLOGIYALIQ TRENIN’ TARIYXI HÁM KELIP SHIǴIWI HAQQINDA
ULIWMA MAǴLIWMATLAR
Turemuratova Aziza Begibaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Kapuova Nazimxan Sultangaliy qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.
Madiyorova Sevinch Ziyodboy qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15232089
Annotatsiya.
Bul izertlewde psixologiyalıq trenin’ tariyxı haqqında bolıp, izertlew
dawamında psixologiyalıq trenin’ kelip shıǵıwı hám qáliplesiwi haqqında maǵlıwmatlar berilgen.
Tariyxda psixologiyalıq izertlewlerdi alıp barǵan ilimpazlar hám olardıń iskerligi
haqqında maǵlıwmatlar bar. Psixologiyalıq trenin’ psixoterapiyasi gruppa formasında payda
bolıw tariyxı hám psixologiyalıq trenin’ maqseti, wazıypaları haqqında mısallar menen
maǵlıwmatlar berip ótiledi. Kóp jıllıq pedagogikalıq hám psixologiyalıq tájiriybege iye bolǵan
ilimpazlarimizning psixologiyaga tiyisli teoriyaleri izertlewler dawamında úyrenip shıǵılǵan.
Gilt sózler:
Psixologiyalıq izertlewler, psixologiyalıq trenin’ tariyxı, psixoterapiya,
psixologlar metodı, psixolog -trener, psixokorrekciya.
PSIXOLOGIK TRENING TARIXI VA KELIB CHIQISHI HAQIDA UMUMIY
MA'LUMOTLAR
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda psixologik trening tarixi haqida bo’lib, tadqiqot davomida
psixologik trening kelib chiqishi va shakllanishi haqida ma’lumotlar berilgan. Tarixda psixologik
tadqiqotlarni olib borgan olimlar va ularning faoliyati haqida ma’lumotlar mavjud. Psixologik
trening psixoterapiyasi guruh shaklida paydo bo’lish tarixi va psixologik trening maqsadi,
vazifalari haqida misollar bilan ma’lumotlar berib o’tiladi. Ko’p yillik pedagogik va psixologik
tajribaga ega bo’lgan olimlarimizning psixologiyaga oid nazariyalari tadqiqotlar davomida
o’rganib chiqilgan.
Kalit so’zlar:
Psixologik tadqiqotlar, psixologik trening tarixi, psixoterapiya, psixologlar
metodi, psixolog-trener, psixokorreksiya.
Toparlıq psixologiyalıq korrekciyanı tek ǵana medicina usılı sıpatında emes, al ámeliy
psixologiyanıń usılı sıpatında da qollanıw múmkin.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
215
Topar psixoterapiyası psixologiyalıq trenin’ten aldın payda bolǵan bolıp, 1904-1905-
jıllarǵa tuwrı keledi. Bul shıpakerlik jumısları menen tikkeley baylanıslı. "Toparlıq psixoterapiya"
ataması Dj.Moreno tárepinen usınıs etilgen (1932). Psixologiyalıq trenin’ 1950-jillarda payda
bolgan dep esaplanadı. M.Forverg jańa usil islep shiǵadı, bunda rolli oyınlar arqalı iskerlik alıp
barıladı. Bul sociallıq psixologiyalıq trenin’ dep ataladi. Sociallıq psixologiyalıq trenin’ shaxsqa
tásiri anıqlandı. Psixologiyalıq trenin’ti terapiya, korrekciya hám oqitiwdan parqi tómendegilerden
ibarat: Birinshiden, psixoterapiyadan parqı trenin’ xızmeti emlewden ibarat emes. Trenerdiń
wazıypası psixologiyalıq járdem kórsetiwden ibarat, biraq bunda emlew usıllarınan paydalanıw
múmkin. Trenin’te tek ǵana salamat adamlar emes, al, nevrotikler de qatnasıwı múmkin. Sońǵı
jaǵdayda psixolog medicinalıq maǵlıwmatqa iye bolıwı usınıs etiledi, yaki klinikalıq
psixoterapevttiń birge islesiwi bolıwı kerek.
Ekinshiden, psixologiyalıq trenin’niń psixokorrekciyadan parqı tek ishki dúnyadaǵı
jaǵdaylarǵa ǵana emes, al shaxstıń rawajlanıwına tiykarǵı itibar qaratadı. Bunnan tısqarı,
korrekciya psixikalıq rawajlanıwdıń normal jaǵdayı menen tikkeley baylanıslı, trenin’diń ayırım
túrlerinde norma túsinikleri uluwma joq. Úshinshiden, trenin’ jumısın tek ǵana oqıtıw jumısı
menen baylanıstırıw múmkin emes. Sebebi kognitiv komponent trenin’de tiykarǵı esaplanbaydı,
ayırım trenin’lerde ol ulıwma qollanılmaydı. Kópshilik qánigeler trenin’de emocional tájiriybeniń
ózi jeterli dep esaplaydı. Biraq psixologiyalıq trenin’ rawajlandırıwshı oqıtıw menen tikkeley
baylanıslı bolıp tabıladı. Soǵan qaramastan trenin’de psixoterapiyalıq, psixokorrekciyalıq hám
oqıtıw usılları qollanılıwı múmkin, bunda toparlıq jumıstıń bir forması tańlap alınbaydı. Sociallıq
psixologiyalıq trenin’niń tiykarǵı basqıshları. Ótken ásirdiń 50-jıllarına kelip trenin’ topar menen
islewde eń qolaylı, shólkemlestirilgen usıllardan biri bolip esaplanadı. Trenin’ ózinde arnawlı
psixoterapiyalıq hám psixokorrekciyalıq usıllardan tısqarı, ózinde rolli oyınlar, diskussiya usılları,
toparlıq qararlar qabıllawdı óz ishine aladı, basqasha aytqanda jańa kónlikpelerdi qollanıwda
qollanıladi. Áyne trenin’ basqa psixologiyalıq usıllar arasında kásiplik hám jeke adamlar sanasın
hám rezervlerin aktuallastiriwdiń psixologiyalıq shárt-sharayatların jaratadı. Adamlardıń is-
háreketlerin ózgertiw hám dúnyaǵa bolǵan múnásibetin anıqlaw imkaniyatın beredi. Trenin’niń
ózi bolsa belgisiz bolıp qala beredi. Illyustraciya sıpatında tómendegi waqıyanı mısal etip keltiriw
múmkin:
Bir ataqlı hám tájiriybeli psixologtan soradi:
- Siz toparıńız benen shuǵıllanıp atırǵanınızda olardı emleysiz be?
- Álbette, awa, - dep juwap berdi.
- Múmkin siz olardıń jeke rawajlanıwına járdem berersiz?
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
216
- Aua, - dep tastıyıqladı ol.
- Biraq siziń toparıńızdıń qatnasıwshıları sizdiń hesh nárse aytpaytuǵınıńız haqqında ayttı
ǵoy.
- Bul da durıs.
- Onda siziń nátiyjeli jumısıńızdıń tiykarı nede?
- Maǵan adamlar qızıq. Men olardıń ózgeriw qábiletlerine isenemen.
V.I.Slobodchikov hám E.I.Isaevlar ámeliy psixologiyada eki túsinikti ajıratadı: 1) ámeliy
psixologiya ámeliy tártip-intizam sıpatında, onıń tiykarı bolsa tábiyiy ilimiy tiptegi psixologiyanı
izertlew; 2) ámeliy psixologiya "uliwma psixologiyalıq tájiriybe sıpatında" bunda tiykarǵı izertlew
psixikanı izertlew emes, al psixika menen islew esaplanadı (V.I. Slobodchikov, E.I. Isaev, 1995,
113-115-betler). Trenin’ basqa túsinik penen de túsindiriliwi múmkin. Birinshi jaǵdayda trenin’
ózine tán izertlew usılı sıpatında tallanadı, olar shaxslar aralıq múnásibetlerdi yamasa sociallıq
fenomenlerdi úyrenedi. Ekinshi jaǵdayda bolsa trenin’ ámeliy jumıs sıpatında tallanadı, bunda
anıq adamlardıń psixologiyalıq xarakteristikası úyreniledi. Trenin’ túsinigi hám onıń sebepleri
psixolog trener ushın hám bul jerge jıynalǵan tıńlawshılar ushın túrlishe bolıwı múmkin.
Mashqalalı boladı, qashan trener hám tıńlawshılardıń dúnya qarasları hár qıylı bolǵan
jaǵdaylarda. Trenin’te tiykarǵı wazıypa ne degen sorawǵa juwap beriw ushın "trenin’" túsinigi
neni ańlatatuǵının tallap alıw maqsetke muwapıq bolar edi. Trenin’ sózi inglis tilinen alınǵan
bolıp, shınıǵıw islew túsinigin ańlatadı. Shınıǵıwdıń tiykarı nede? Shınıǵıw waqtında insan
shınıǵıwı múmkin bolǵan háreketlerdi ámelge asıradı. Mısalı, insan júziwdi úyreniwi ushın ol
aldın suwda tura alıwdı úyreniwi kerek, olardı qurǵaq basseynde shınıǵıwı júdá qızıq. Sonnan
kelip shıqqan halda ayırımlardıń sózlerine qarsılıq bildiriw orınlı, olardıń pikirinshe: "trenin’ bul
turmıstıń qanday da bir modeli, reallıqtı shınıqtırıw usılı, ol haqıyqıy turmısqa uqsaydı." Bul
naduris kózqaras. Jasawdı úyreniw ushın insan jasawı kerek. Demek trenin’ qatnasıwshılar
turmısınıń bir bólegi bolıp qalıwı kerek. Trenin’niń quramı neden ibarat? Bul sorawǵa juwap
beriwden aldın ámeliy psixologtiń maqset wazıypaların anıqlastırıw hám analizlew kerek boladı.
Álbette bul haqqında kóplegen jaǵdaylar keltirilgen. Psixologtıń bilimlendiriwdegi
wazıypası: psixologiyalıq járdem kórsetiw, psixologiyalıq járdem beriw, bala rawajlanıwınıń
optimal varianttı jaratıw hám basqalar. Barlıq baǵdarlarda tiykarǵı maqsetler bar desek asıra
aytqan bolmaymız. Barlıq psixologiyalıq xızmetlerde bala rawajlanıwı hám onıń ómirindegi
unamlı ózgerislerdiń analizi bar. Bunda psixolog baladan uzaǵıraq iskerlikte turǵanday kórinedi,
oǵan uzaǵınan járdem berip turǵanday seziledi. Áyne úlkenler hám balalar psixologtıń qatnasına
onnan keńes sorawǵa baradı.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
217
Olar mashqalalarǵa dus kelse, psixologtan onıń sheshimin sheship beriwin soraydı. Olar
psixologtan nelerdi kútedi? Birinshiden, kliyent psixologtan óziniń qarar qabıl etiwi ushın
áhmiyetli bolǵan psixologiyalıq maǵlıwmatlardı sorawı múmkin, onda usı jaǵdaylardı ámelge
asırıw ushın erkinlik jetispewi múmkin. Pedagoglar hám joqarı klass oqıwshılarınıń tiykarǵı
sorawı: "Psixologlar bul haqqında qanday pikir biledi?" Mısalı, firma jumısshısı psixologtan:
"Men sońǵı waqıtları kásipleslerim menen jánjellerge aralasıp qalıp atırman. Jánjelge aralaspaw
ushın ne islewim kerek?" Bul jaǵdaylarda psixologtıń tiykarǵı usıllarınan biri bul kliyentke
maǵlıwmat beriwden ibarat boladi. Ekinshiden, kliyent psixologtıń tek maǵlıwmat beriwine emes,
al onıń belgili bir jaǵdayda jaǵdaylardı anıqlastırıwǵa járdem beriwin, psixologiyalıq diagnoz
qoyıw, kliyent penen birgelikte ózgeriwi kerek bolǵan joybarlardı islep shıǵıwın kútiwi múmkin.
Máselen, biziń kliyentti tómendegiler qızıqtırıwı múmkin. Máselen, "Men qalayınsha biziń
bólimimizdegi kásipleslerim menen shaxslar aralıq múnásibetlerdi jaqsılawım múmkin. Bul
jaǵdayda psixologtıń tiykarǵı usıllarınan biri bul másláhát beriw esaplanadı. Úshinshiden, kliyent
psixologtan óziniń joybarına ózgerisler kirgiziwde járdem beriwin sorawi múmkin, hám olardı
tómendegishe anlatıwı múmkin: "Maǵan jaqsı bolsın, maǵan járdem beriń!" Aytayıq, psixolog ata
hám onıń kishi perzenti ortasında dáldalshı bolıwı talap etiledi. Hátteki bwl iske sociallıq qorǵaw
uyımların da tartıw talan etiledi, máselen, shańaraqta balaǵa qarata zorlıq jaǵdayları baqlansa. Bul
jaǵdayda psixologtıń xızmeti kliyenttiń turmısına tikkeley aralasıw esaplanadı. Hám tórtinshiden,
kliyent ol yaki bul mashqaladan qutiliwdi emes, al bul mashqalanı ózi sheshiwin qálewi múmkin.
Kútilip atırǵan nátiyje bolsa tómendegiden ibarat: "Házir ámelge asıra almay atırǵan
jumısımdı, ózim isley alatuǵın imkaniyat beriwińizdi hám úyretiwińizdi qáleymen. Meyli, biziń
qarıydarımız bizge mınanı aytıp atır: "Siz maǵan qalay tuwrı múnásibette bolıwdı úyrettińiz, biraq
men bunı házir isley almayman, siz maǵan usını úyretiń!" Bunday jaǵdayda psixologtiń metodi
sıpatında shınıǵıw usılı qáliplesedi. Sonda ǵana kliyent ol yamasa bul iskerlikke shınıǵıwlar arqalı
úyreniwi múmkin boladı.
Joqarıdaǵı jaǵdaylardan kelip shıǵıp, kliyentlerdiń talaplarına qaray tórt tiykarǵı jaǵdaydı
meta usıl sıpatında kórsetiw múmkin, bul usıllar psixologıń tiykarǵı usıllarınan biri esaplanadı,
bular tómendegilerden ibarat: 1) maǵlıwmat beriw, 2) keńes beriw, 3) intervenciya (tuwrı
aralasıw); 4) trenin’. Birinshi úsh meta usıllar áhmiyetli mashqalalardı sheshiwde qolaylı boladı
hám bunnan artıq háreket etpeydi. Tórtinshi meta usıldı trenin’ge keletuģın bolsaq, olardıń tiykarģı
ayırmashılıǵı tómendegilerde kórinedi, ol qatnasıwshılardıń mashqalaların sheshiwge emes, al
keleshekte usınday waqıyalardıń júz beriwiniń aldın alıwģa da qaratılgan. Bunda kliyentler
mashqalanı sheshiwdi úyrenedi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
218
Trenin’ ishinde maǵlıwmat beriw, másláhát beriw, intervenciya usılların da qollanıwı
múmkin. Biraq bul usıllar jetekshi bolmawı kerek. Eger bul jaǵday júz berse, trenin’ metod
sıpatında óziniń ózgesheligin joǵaltadı.
REFERENCES
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 262-269.
3.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE OF
MULTI-VECTOR
APPROACHES
ON
PEDAGOGICAL
METHODS
AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research
4.4 (2025): 50-55.
4.
Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR
ASOSIDA
TALABALARNING
KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 252-261.
5.
Turemuratova, Aziza, Umida Uzakbaeva, and Dilafroʻz Nuriyeva. "BASIC CONCEPTS OF
FAMILY PSYCHOLOGY AND OVERCOMING PSYCHOLOGICAL PROBLEMS."
Modern Science and Research 4.4 (2025): 104-109.
6.
Begibaevna,
Turemuratova
Aziza.
"RESEARCH
ON
IMPROVING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PSYCHOLOGICAL TRAINING APPROACHES."
7.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kushbaeva Indira Tursinbaevna, and Dawletmuratova
Raxila
Genjemuratovna.
"THE
MAIN
ESSENCE
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL APPROACHES IN MODERN EDUCATION."
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
219
8.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
9.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON THE
MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS OF
EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
10.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
11.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva.
"MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH."
Inter education & global study 9 (2024): 114-121.
12.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
13.
Asamatdinova, J., and B. Saidboeva. "Diagnosis and Correction of the Development of
Value Orientation in Students in the Process of Moral and Aesthetic Education." JournalNX
9.6 (2023): 274-277.
14.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna. "BOLANING
RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1 (2022): 33-35.
15.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA
SHAXS MUAMMOSI." (2024).
