2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
254
MURATBAY NÍZANOV POVESTLERINDE DISKRETIK HÁM KONTINUAL WAQÍT
Qabılova Gózzal
QMU Magistratura bólimi
Ádebiyattanıw: qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi 2-kurs magistrantı.
ORCID iD: 0009-0001-8662-0950
https://doi.org/10.5281/zenodo.15232167
Annotaciya
. Bul maqalada M.Nızanov povestlerinde kórkem waqıt hám olardıń túrleri
haqqında maǵlıwmat beriledi. Diskretik waqıt hám kontinual waqıt túrlerine anıqlamalar berilip,
kórkem mısallar keltirilgen.
Gilt sóz:
Astronomik waqıt, kórkem waqıt, diskretik waqıt, kontinual waqıt.
DISCRETE AND CONTINUOUS TIME IN THE STORIES M.NIZANOV
Abstract.
This article provides information about artistic time and its types in the stories
of M.Nızanov. Explanations are given for the types of discrete time and continuous time, along
with literary examples.
Key words:
Astronomical time, artistic time, discrete time, continuous time.
ДИСКРЕТНОЕ И КОНТИНУАЛЬНОЕ ВРЕМЯ В ПОВЕСТЯХ М.НИЗАНОВА
Аннотация
. В данной статье представлена информация о художественном
времени и его видах в повестях М.Низанова. Даются обьяснения дискретного времени,
приводятся литературные примеры.
Ключевое слово:
Астрономическое время, художественное время, дискретное
время, континуальное время.
Ádebiy shıǵarmadaǵı waqıt hám astronomik waqıt bir-birinen parıq qıladı. Ádebiy
shıǵarma mine usı astronomik waqıttıń bir bólimin ǵana súwretleydi. Ádebiy waqıt penen
astronomik yamasa real waqıt heshqashan bir-biri menen teń bolmaydı. Sebebi, kórkem ónerdiń
basqa túrlerine salıstırǵanda ádebiyatta kórkem waqıt erkin boladı. Ol jazıwshı niyetine, maqsetine
qaray artqa qaytıwı, toqtap turıwı, keleshekke qaray baǵdarlanıwı múmkin. Ayırım shıǵarmalardıń
syujetinde bular qabatlasıp ta qollanıla beredi. “Eki qanxor”, “Aqıret uyqısı” povestlerinde syujet
baǵıtı tiykarǵı eki liniyada kózge túsedi. Bunnan basqa “Eki qanxor” povesti syujetinde qosımsha
liniyada bar. Bul liniya Olegtıń túsindegi Miyirbek ekewiniń patsha aldında jazalanıw ushın alıp
kelingen waqıt. Bul orında Miyirbek te, Oleg te ekewi bir waqıt hám keńislikte tús xronotopı arqalı
Olegtıń túsinde háreketlenedi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
255
Al, tiykarǵı eki liniyada Miyirbek hám Olegtiń waqıt hám keńisligi ayırıladı. Biri
Miyirbektiń basınan ótken waqıyaları menen, ekinshisi Olegtıń basınan ótken waqıyaları menen
óz aldına súwretlenedi. Bul úsh liniya bir-birinen ulıwma alıs waqıt hám keńisliklerde júz beredi.
Shıǵarmanıń waqıt hám keńisliginiń quramalılıǵı sonda bir-birine baylanıssız bolǵan syujet
liniyaları bir Olegtıń túsi arqalı baylanıstırıladı shıǵarma qaharmanları usı tús ishinde
háreketlenedi.
Joqarıda aytıp ótkenimizdey, shıǵarmadaǵı bul úsh liniyanıń waqıtı túrli waqıtlar aralıǵında
júz bergenligi ushın, olardıń hár biriniń waqıtıń óz aldına úyrenip shıǵıw durıs boladı. Shıǵarma
kompoziciyanıń bunday dúzilisi jazıwshını waqıttıń da túrli formalarınan paydalanıwǵa
iytermeleydi.
Al, “Aqıret uyqısı” povestinde syujettiń birinshi liniyası Ótemurattıń real ómiri hám
ekinshisi onıń galyucinaciyadaǵı yadındaǵı súwretlenip atırǵan ómiri. Mine, usı jerde kórkem
shıǵarmadaǵı waqıt eki baǵıtta háreketlenedi. Dáslepkisinde, Ótemurattıń real waqıtı óziniń baǵıtı
menen alǵa qaray háreketlene beredi, al, ekinshi baǵıttaǵı waqıt usı real waqıttıń ishinde júz berip,
ol ótmishten baslap búgingi kúnge shekem jetip keledi. Jazıwshı bunda Ótemurattıń 90 jıllıq
ómirin onıń aqıret uyqısında ótken 14 kúnińde súwretlep beredi. Degen menen, jazıwshı ómirdiń
bir bólimin súwretlep atırǵanda, biziń ómirimizdegi haqıyqıy astronomik waqıt toqtamaydı.
Shıǵarmadaǵı waqıyalar mine usı astronomik waqıt penen shártlilik principı arqalı
baylanısıp, onıń bir bólegin ǵana súwretleydi.
Usı sebeplerden kelip shıǵıp, dáslep, shıǵarmalardaǵı kórkem waqıttı diskretlik hám
kontinuallıq waqıtlar dep bólip úyrenip shıǵıw durıs boladı.
“Diskretik – (latınsha “discretus” sózinen alınıp qaraqalpaq tilinde “bólingen, úzilip-úzilip
turatuǵın” mánisin bildiredi) tezligi ózgeriwsheń, úzilip-úzilip háreket etetuǵın waqıtqa diskretik
waqıt delinedi.
Kontinual – (latınsha “continuum” sózinen alınıp, “úzliksiz, uzaq dawam etiwshi” mánisiń
ańlatadı) yaǵnıy tezligi ózgermes, uzaq dawamlı háreket etiwshi waqıtqa kontinual waqıt dep
ataladı.” [7]
Diskretik waqıt hám kontinual waqıt bir-birine baylanıslı háreket etedi. Kontinual waqıt
diskretik waqıttı óz ishine qamtıp ta ketiwi múmkin. B.Tórayeva zamanagóy romanlarda waqıttıń
eki túriniń de qatar qollanılıwın qosımsha etedi. Biziń úyrenip atırǵan povestlerimizde de bul eki
kórkem waqıt túri qatar qollanıladı.
Waqıttıń diskretik túri waqıyalardıń ótmishke yamasa keleshekke qaray ózgeriwinde kózge
túsetuǵın bolsa, demek ol kontinual waqıttıń bir bólegin aladı.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
256
Shıǵarmadaǵı waqıyalar waqıtı úzilip-úzilip, kontinual waqıttan ayırımlanıp súwretlenedi.
Diskretik waqıt “avtor maqsetine qaray, waqıtlar aralıq kórinislerdi beriwde hám tús,
galyucinaciya nátiyjesinde keńislikler almasıwına imkan jaratadı”,-dep jazadı B.Tórayeva. [7]
Shıǵarmalardaǵı diskretik waqıtqa mısal keltiretuǵın bolsaq, “Eki qanxor” povestinde
Miyirbek hám Olegtıń óz ómirlerin balalıq dáwirinen baslap sóz etip beriwi, jaslıq jıllarıńda bolǵan
waqıyalar hám jınayatqa qol uraman degenge shekemgi waqıyalardıń bárshesi shıǵarmanıń
diskretik waqıtı esaplanadı.
“Eki qanxor” povesti eki qanxordıń ángimesine bólingenligi ushın povestte eki diskretik
waqıt bar. Olar bir-birinen pútkilley ǵárezsiz. Eki qaharmannıń ómir jolı mine usı bólek-bólek
diskretik waqıtta bayanlanadı. Olardıń waqıtı hám keńisligi tek ǵana shıǵarmanıń abstrakt
waqıtıńda birlesedi. Bayanlawshı obrazı da tek ǵana abstrakt waqıtta ǵana qatnastırıladı. Diskretik
waqıtta Miyirbek hám Oleg obrazları bayanlawshınıń xizmetiń óz moynıńa aladı hám gúrrińshi-
qaharman (hikayashı-qaharman) obrazıń atqaradı.
“Aqıret uyqısı” povestinde Ótemurat esinen ayrılıp, galyucinaciyaǵa túskennen soń,
aspanǵa ushıwınan baslap shıǵarmanıń tiykarǵı waqıyaları baslanadı. Bunda aspanǵa ushqan
Ótemurattı Embergen qotır jawırına tewip jerge túsirip jiberedi. Soń ekewi bir dalańlıqta payda
boladı. Bul waqıtta Ótemurat balalıq dáwirin eske túsirip baslaydı. Shıǵarmanıń ekinshi bóliminen
baslap 6-bólimine shekem Ótemurattıń balalıq dáwiri, 6-bólimdegi Ótemurat túsken jıs toǵaylıqtan
baslap, 10-bólimdegi suwda payda bolıwına shekem onıń jaslıq dáwirindegi urısqa qatnasqan
jılları, úyleniwi, kolxozda jumısshı bolıp júrip, oqıwǵa kelemen degenge shekemgi dáwiri, 10-
bólimnen baslap shıǵarmanıń aqırına shekem Ótemurattıń ilimge aralasıwı, ilim jolındaǵı
qıyınshılıq hám Turkiyaǵa saparı, awıldan qalaǵa kóshiwi, Ráwshannıń izsiz joq bolıwı htb
waqıyalar súwretleniwshi dáwir shıǵarmanıń diskretik waqıtıńda bayanlanadı. Bunda jazıwshı
diskretik waqıttı joqarıdaǵı sıyaqlı úsh bólimge úzip alǵan: balalıq, urıs jıllarıńdaǵı waqıtı,
studentlik waqıtınan baslap ómiriniń aqırına shekemgi waqıt dep ajıratqan.
Jazıwshı hárbir diskretik waqıtta Ótemurat obrazıń, onıń ómirindegi waqıyalardı,
qıyınshılıqlardı tolıǵıraq súwretlew ushın qosımsha obrazlardan paydalanadı. Bul obrazlardıń
bárshesi Ótemurattıń átirapına jámlesedi hám olarda Ótemurat penen birgelikte shıǵarmanıń
diskretik waqıtıńda háreket etedi. Tek ǵana Ótemurat, balası Ájimurat hám qızları Saǵıyda menen
Maxiydalar kontinual waqıtta da, diskretik waqıtta da háreket etedi.
“Aqıret uyqısı” povestinde kontinual waqıt sıpatında biz shıǵarma baslanıwındaǵı
Ótemurattıń balalıq jıllarıń súwretlew orınlarınan baslanıp, onıń miyine qan quyılaman degenge
shekemgi waqıyalardıń waqıtıń hám aqıret uyqısınan oyanǵan waqıtlarda súwretlengen
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
257
waqıyalardıń waqıtıń kirgizemiz. Yaǵnıy, povesttegi Ótemurattıń biologik waqıtı bolǵan 90 jaslıq
ómirińdegi waqıtta bolıp atırǵan waqıyalar kontinual waqıtqa kiredi. Kontinual waqıtta
bayanlawshı obrazı aktiv boladı. Ol Ótemurattıń jaǵdayı, háreketlerin, keńisligin ulıwma bárshesin
3- betten turıp súwretlep beredi. Mısalı: “Ya -aq! Ótemurat aqıldan adaspaydı. Aqılıń abaylap
asıraydı. Sonda -da toqsan jas az! Nege birotala jasay bermeydi? Óliw shártpe? Ya jer júzińe adam
sıymay kete me? Yaǵaw sıyadı-ǵo! Tek mángi jasawdıń jolıń oylap tabıw kerek! Ólmewdiń ilajin
tabıw kerek, qalay bolmasın! Sonda onı kim tabadı? Ótemurat ele kishkentay. Úlken adamlardıń
basınıń artı da aylanıp júrgeni joq. Sonda kim oylaydı bunı! Múǵallim be, ya mekteptiń direktorı
ma?
Ótemurat oylanıp-oylanıp, aqırı bir juwapker adamdı tapqanday boldı. Ol – húkimet! Biraq,
sol húkimet qayaqta otıradı, qalay xabarlasıwǵa boladı. Qaraqalpaqsha túsine me – oyaǵına qıl
juwırta almay- aq qoydı. Bunıń qıyalınsha húkimet jaydıń ishine sıymaytuǵın, túri aybatlı dásden
de úlken birew bolıwı kerek.” [2.9]
Bul mısaldaǵı bayanlawshı bayanlap turǵan waqıt shıǵarmanıń tiykarǵı syujetiniń
waqıtınan tısqarıda. Bul jerde Ótemurattıń obrazı da aktiv emes. Bayanlawshı obrazı arqalı onıń
balalıq ómiri, hátte oyları da súwretlenbekte. Mine usı súwretlewlerdiń bárshesiniń waqıtı
kontinual waqıtta ótpekte.
“Eki qanxor” povestinde kontinual waqıt aktiv jumsalmaydı. Kontinual waqıt shártli
ráwishte real waqıttıń kórkem shıǵarmadaǵı sáwlesi bolǵanı ushın ol barqulla aldınǵa háreket etip
turıwı kerek. Povestte tek ǵana bul waqıt bir orında –shıǵarmanıń sonıńda qollanıladı. Bul orında
eki qaharman Miyirbek hám Olegtıń qısqa dialogı berilip, olardıń real ómirdegi taǵdiriniń
juwmaǵın shıǵarıw oqıwshınıń ózińe qaldırıladı.
Ulıwma aytqanda jazıwshı óziniń aytajaq ideyası, sóz etejaq dáwiri, kóterip shıqqan
problemasına qaray shıǵarmalarında kórkem waqıttıń túrlerin sheber qollana alǵan. Ásirese
jazıwshınıń atı aytılǵan povestlerinde diskretik waqıt túriniń aktiv jumsalǵanlıǵın kóriwge boladı.
Al, házirgi zamanda dónip turǵan hár qıylı apatshılıqlardı sóz etiw ushın jazıwshı úzliksiz
waqıt bolǵan kontinual waqıttı orınlı paydalanǵan.
REFERENCES
1.
Бахтин М. М. Формы времени и хронотопа в романе. // Вопросы литературы и эстетики.
Исследования разных лет. Москва, «Художественнаялитература», 1975.
2.
Нызанов М. Ақырет уйқысы. Нөкис, “Қарақалпақстан” , 2009.
3.
Нызанов М. Таңламалы шығармалары IV том. Нөкис, «Билим», 2015
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
258
4.
Сагидуллаева Ж. Қарақалпақ повестьлеринде стиллик изленислер (1980-жыллар
повестьлери мысалында). Фил. илим. кан. дисс. Нөкис, 2010.
5.
Тemirbolat A.B. Kategorii xronotopa i temporalnogo ritma v literature. Monografiya.
– Kazaxstan: Almati, 2009.
6.
Tórayeva B. Xronotop shakllari olam tasvirini qayta yaratish vositasi sifatida // O’zbekistonda
xorijiy tillar. –2022. –№1(42). –B. 146-168.
7.
Tórayeva B. Xronotop poetikasining o’ziga xos xususiyatlari // FarDU. ILMIY XABARLAR.
– 2022. –№3. –B. 127-133.
