Aprel, 2025-Yil
478
MUZÍKALÍQ BILIM BERIWDE BILIM HÁM TÁRBIYA BIRLIGINIŃ ÁHMIYETI
Berkinbaeva Gúljamal
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272560
Annotaciya. Bul maqalada mekteplerde muzıka pániniń ahmiyeti hámde baslawısh klass
oqıwshıların muzıka arqalı tárbiyalaw, olardıń ádep-ikramlıǵn asırıw, milliylikke degen
qızıǵıwshılıǵın asırıw haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi: Muzıka, mádeniyat, sana-sezimin, oy-óris, ádep-ikramlılıq, tárbiya, kórkem óner,
milliy qosıq.
Annotatsiya. Ushbu maqolada maktablarda musiqa fanining ahamiyati hamda
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini musiqa orqali tarbiyalash, ularning odob-axloqini oshirish,
milliylikka bo‘lgan qiziqishini oshirish haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zi: Musiqa, madaniyat, ong-shuuri, tafakkur, odob-axloq, tarbiya, san’at, milliy
qo‘shiq.
Аннотация. В данной статье рассматривается важность музыки в школах, а
также воспитание учащихся начальных классов посредством музыки, повышение их
нравственности и интереса к национальному самосознанию.
Ключевое слово: Музыка, культура, сознание, мышление, этика, воспитание,
искусство, национальная песня.
Abstract. This article discusses the importance of music in schools, as well as educating
primary school students through music, increasing their morality and interest in national
consciousness.
Key words: Music, culture, consciousness, thinking, ethics, upbringing, art, national song.
Xalqımızdıń milliylikke bolǵan sana-sezimin, oy-órisin rawajlandırıw maqsetinde
elimizde salt-dástúrler, tarıyxıy ózgerisler, ilim mádeniyat hám kórkem-óner tarawları boyınsha
úlken jetiskenliklerdıń kirgizilgenligi búgingi kúnde ayqın kózge taslanbaqta.
Milliy muzıka mádeniyatımizdaǵı usı jetiskenliklerdi sabaqta úyreniw bul eń aktual
máselelerdiń birinen esaplanadı.
“Bizdi bárqulla oylandırıp keletuǵın jáne bir áhmietli másele - bul jaslarımızdıń ádep-
ikramlılıǵı, júris-turısı, bir sóz benen aytqanda, dúnyaǵa kózqarası menen baylanıslı. Búgin zaman
jedellik penen ózgermekte.
Aprel, 2025-Yil
479
Bul ózgerislerdi hámmeden kóbirek sezetuǵınlar - jaslar. Meyli, jaslar óz dáwiriniń
talapları menen únles bolsın. Biraq sonıń menen birge ózligin de umıtpasın. Biz kimbiz, qanday
ullı insanlardıń áwladımız, degen shaqırıq olardıń qálbinde bárqulla jańlırıq berip, ózligine sadıq
qalıwǵa shaqırıp tursın. Buǵan neniń esabınan erisemiz? Tárbiya, tárbiya hám tek ǵana tárbiya
esabınan” - degen edi Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev. Shınında da Elimizde kiyingi jeti, segiz
jıldıń ishinde bir qansha ózgerisler bolıp, keleshek jaslarımızǵa kóplegen imkaniyatlar jaratılıp
úshinshi renosanstı jaslar menen quramız dep aytıwınıń ózi biz jaslarǵa bir qansha kúsh quwat
beredi.
Sonıń menen birge, jaslardı ádep-ikramlılıqqa tárbiyalawda ata-baba násiyatlarınan, bay
miyraslardan paydalanıwǵa jol ashıldı. Solardıń biri xalıqtıń kórkem óneri dóretpeleri jaslardı
ádep-ikramlı etip tárbiyalawda xalıq milliy qosıqlarınıń tutqan ornı oǵada ullı. Mısalı: balalardı
muzıkalıq jaqtan tárbiyalaǵanda olardı kompozitorlardıń dóretpeleri menen tanıstırıwdıń áhmiyeti
óz aldına.
Milliy dástúrler tarıyxıy dáwirlerde qálipleskeni sebepli muzıka sabaǵında milliy
qosıqlarımız, oyınlarımız xalıqtıń mádeniyatı menen tıǵız baylanısta.
Hár qanday muzıkalıq shıǵarma adamnıń ishki dúnyasına qozǵaw saladı, estetikalıq jaqtan
tásir etiw menen birge, adamlardıń kewil xoshın ortaqlastırıp, olardıń qarım-qatnas quralı bolıp
esaplanadı.
Qaraqalpaq milliy qosıqları, ayaq oyınları jas áwladlardı haqıyqıy insan etip tárbiyalawda
ayırıqsha orınǵa iye. Muzıka arqalı hár tárepleme tárbiyalawda tálim-tárbiya birligin támiyinlew,
kórgizbeli qurallardan paydalanıw awızeki dóretpeler hám milliy qosıqları, ayaq oyınlar arqalı
ádep-ikramlılıq, mehir - -muxabbat, watanǵa sadıqlıq siyaqlı páziyletler qáliplesip baradı.
Muzıka tárbiyası tarıyxıy xarakterge iye bolıp jámiyettiń rawajlanıwı menen tıǵız
baylanıslı boladı. Mısalı qosıq arqalı balanıń ata-anaǵa, óz jaqınlarına, tuwılǵan jerine watanǵa
mehir-muxabbat sezim tuyǵıların oyatıwshı qural sıpatında seziledi.
Muzıka baslawısh klass oqıwshılarınıń tárbiyasında úlken áhmiyetke iye. Sebebi bul
waqıtta úyreniletuǵın qosıqlardıń tematıkası belgili bir maqsetke qaratılǵan boladı. olar: Watan
haqqında, ana haqqında, jıl máwsimleri, bayramlar, úy háywanları hám taǵı basqalar haqqında
bolıwı múmkin.
Házirgi kúnde bilimlendiriw xizmetkerleri aldında jas áwladta joqarı ilimiy kóz-qarastı
qáliplestiriw zaman talapları menen teń qádem qoyatuǵın erkin pikirleytuǵın jas áwladtı
tárbiyalaw wazıypaları tur. Prezidentimiz aytıp ótkenindey “Bilimlendiriw hám tárbiyanıń tiykarı,
tırnaǵı bul - mektep. Mektepti mektep etetuǵın kúsh bolsa muǵallimler bolıp esaplanadı”.
Aprel, 2025-Yil
480
Oqıtıwshınıń bas wazıypası oqıwshılarda erkin pikir júritiw kónlikpelerın payda etiwden
ibarat. Ǵárezsiz pikirlew tiykarında insan dúńyanıń jańa kórinisin kóz aldına keltiredi, jańalıqlar
dóretedi, dóretiwshilik qıladı, jámiyetimizde bolıp atırǵan processlerdi óz oy-pikirinen ótkizedi.
Jaslardı erkin ǵárezsiz pikirlewge úyreter ekenbiz, olardı óz aqılı, pikiri menen ǵárezsiz
turmıs keshiriwge tayarlaymız. Jaslardı bunday ruwxta tárbiyalaw bilimlendiriwdiń tiykarǵı
maqseti bolıp esaplanadı. “Jasında berilgen bilim-tasqa oyılǵan naǵıs” deydi dana xalqımız.
Sonlıqtan birinshi gezekte baslawısh klass oqıwshılarınıń qızıǵıwshılıǵın, intasın arttırıw
lazım. Bul orında mekteptiń tutqan ornı girewli. Sebebi mekteptiń tiykarǵı wazıypası keń
maǵlıwmatlı, hár tárepleme rawajlanǵan insanlardı tárbiyalawdan, oqıwshılardı oqıw jobasındaǵı
hár bir pánge baylanıslı tereń hám puxta bilimler menen qurallandırıwdan ibarat.
Baslawısh klassta oqıwshılardıń oqıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın oyatıwda oqıtıwshınıń
kásiplik sheberligi, yaǵnıy sabaqtı qızıǵarlı etip óte alıwı, balanı ózine tarta biliwi úlken áhmiyetke
iye. Belgili bolǵanınday muzıka óziniń sezımtallıǵı arqalı balalardıń ıqlasın ózine tartip, aqıl-oy
pikirlew seziminiń qáliplesiwine bir qansha tásirin tiygizedi. Muzıka sabaǵı tárbiya sabaǵı
delinedi. Sonlıqtanda “Muzıkalıq tárbiyasız balanıń sana-sezimin, aqıl-oyın rawajlandırıwǵa erise
almaymız” degen edi ataqlı pedagog V.A.Suxomlinskiy. Demek muzıka sabaǵı baslawısh klass
oqıwshılarınıń hár tárepleme rawajlanımında tiykar boladı desek qátelespeymiz. Muzıka biziń
ómirimizde keń orındi ielegen, insan shaxsın hár tárepleme rawajlandırıwda hám kamal taptırıwda
áhmiyetli orındı tutatuǵın kórkem óner túrleriniń birinen bolıp esaplanadı. Al muzıka tárbiyası
bolsa, gózzallıq tárbiyasınıń tiykarǵı hám quramalı sıpatlarınan biri, ol átirapimizdaǵı barlıq
gózzallıqlardı tuwrı qabıl etiwge hám onı qádirlewge úyretedi. Sonlıqtan da jas áwladqa gózzallıq
haqqında tárbiya beriwde uliwma bilim beretuǵın mekteplerdegi muzıka sabaqlarınıń ótiliwı úlken
áhmiyetke iye. Sebebi jas óspirimler, jaslar gózzallıqtı seziniwdi, kórkem ónerdiń álwan túrli
sırların túsiniwdı hám qádirlewdi, hám onnan ilhám alıwdı dáslep mektepten úyrenedi.
Qaraqalpaq muzıka mádeniyatı eski hám bay tarıyxqa iye. Onıń mazmunında xalqımızdıń
milliy ruwxiyatı, joqarı insaniy páziyletleri ǵárezsizlik ushın gúresi hámde arzıw úmitleri bayan
etiledi. Bul ullı mánawiyatımız jas áwladtıń mádeniyatı hám milliy ańınıń payda bolıwına jaqsı
qural bolıp esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında 23-avgust kúni
xalıq bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw, pedagoglardıń mamanlıǵın hám jámiettegi
abırayın arttırıw, jas áwladtıń mánawiyatın joqarılatıw máselelerine baǵıshlanǵan
Aprel, 2025-Yil
481
videoselektor májilisi bolıp ótti. Mámleketimiz basshısınıń usı májiliste atap ótken
pikirlinen.
2.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
3.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
4.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
5.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
6.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали,«халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
7.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
