ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1323
O'ZBEK ADABIYOTIDA JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING TA'SIRI
Qo`ldosheva Sevinch
Termiz lqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va gumanitar fanlar kafedrasi
Filologiya va tillarni o`qitish: özbek tili 3/24-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15279938
Annotatsiya.
Mazkur maqola XX asr boshlarida O'zbekistonda yuzaga kelgan jadidchilik
harakati va uning o'zbek adabiyotiga ta'siri haqida yozilgan. Jadidchilik harakati
mustamlakachilik siyosati va ijtimoiy islohotlar davrida milliy uyg'onishning muhim bosqichi
bo'lib, o'zbek adabiyotining rivojlanishiga yangi yo'nalishlar kiritgan. Maqolada jadidchilik
harakatining asosiy g'oyalari, uning adabiyotga ta'siri va asarlarida ilgari surilgan ma'rifat,
ilm-fan, milliy tafakkur va vatanparvarlik g'oyalari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek,
jadidchilik adabiyoti vakillari — Abdulla Avloniy, Mahmudxo'ja Behbudiy, Fitrat, Cho'lpon kabi
adiblar va ularning asarlarining ijtimoiy ahamiyati, jamiyatdagi o'zgarishlarga bo'lgan ta'siri
ko'rsatilgan. Jadidchilik harakati o'z davrida faqat o'zbek adabiyotining rivojiga emas, balki
butun
O'zbekistonning ma'rifiy uyg'onishiga katta hissa qo'shgan. Sovet davrida ta'qib qilinib,
yillar davomida unutilgan jadidchilik merosi mustaqillik yillarida qayta tiklandi va bugungi
kunda uning g'oyalari dolzarb ahamiyatga ega.
Kalit sõzlar:
Jadidchilik, o'zbek adabiyoti, ma'rifat, ilm-fan, milliy tafakkur,
vatanparvarlik, pedagogika, ijtimoiy islohotlar, Abdulla Avloniy, Mahmudxo'ja Behbudiy, Fitrat,
Cho'lpon, yangi g'oyalar, adolat, jamiyatdagi o'zgarishlar.
THE JADIDIST MOVEMENT AND ITS INFLUENCE IN UZBEKISTAN
LITERATURE
Abstract.
This article discusses the Jadidism movement that emerged in Uzbekistan in the
early 20th century and its influence on Uzbek literature. The Jadid movement, which arose
during the period of colonial policy and social reforms, was a crucial phase of national
awakening and introduced new directions in the development of Uzbek literature. The article
analyzes the main ideas of Jadidism and its impact on literature, particularly the promotion of
enlightenment, science, national consciousness, and patriotism in literary works. It also
highlights prominent representatives of Jadid literature — such as Abdulla Avloni,
Mahmudkhoja Behbudi, Fitrat, and Cholpon — and explores the social significance of their
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1324
works and their role in societal change. The movement not only contributed to the progress of
Uzbek literature but also played a major role in the cultural and educational revival of the entire
region. Although it was suppressed during the Soviet era and forgotten for many years, the
heritage of Jadidism was revived in the years of independence and remains highly relevant
today.
Keywords:
Jadidism, Uzbek literature, enlightenment, science, national consciousness,
patriotism, pedagogy, social reforms, Abdulla Avloni, Mahmudkhoja Behbudi, Fitrat, Cholpon,
new ideas, justice, social change.
ДЖАДИДСКОЕ ДВИЖЕНИЕ И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА ЛИТЕРАТУРУ
УЗБЕКИСТАНА
Аннотация.
Данная статья посвящена джадидистскому движению, возникшему в
начале ХХ века в Узбекистане, и его влиянию на узбекскую литературу. Джадидизм стал
важным этапом национального возрождения в период колониальной политики и
социальных реформ, принеся новые направления в развитие узбекской литературы. В
статье анализируются основные идеи джадидистского движения, его воздействие на
литературу, а также идеи просвещения, науки, национального мышления и
патриотизма, отражённые в произведениях. Особое внимание уделено представителям
джадидистской литературы — таким писателям, как Абдулла Авлоний, Махмудходжа
Бехбудий, Фитрат, Чулпон,
и социальному значению их произведений, влиянию на
происходящие в обществе изменения. Джадидизм внёс огромный вклад не только в
развитие узбекской литературы, но и в культурное пробуждение всего Узбекистана. В
советский период это движение подвергалось репрессиям и было забыто, однако в годы
независимости его наследие было восстановлено, и сегодня его идеи имеют актуальное
значение.
Ключевые слова:
джадидизм, узбекская литература, просвещение, наука,
национальное мышление, патриотизм, педагогика, социальные реформы, Абдулла
Авлоний, Махмудходжа Бехбудий, Фитрат, Чулпон, новые идеи, справедливость,
изменения в обществе.
ХХ asr boshlarida Turkiston hududida mustamlakachilik siyosati kuchayib, ijtimoiy-
siyosiy hayotda katta o'zgarishlar ro'y berdi. Ви davrda yangi g'oyalar, ilmiy va madaniy
islohotlar zaruriyatga aylandi. Shunday sharoitda jadidchilik harakati paydo bo'ldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1325
Jadidchilik harakati O'zbekistonda milliy uyg'onishning boshlanishi bo'lib, uning vakillari
xalqni ta'lim, ma'rifat, va zamonaviylikka chaqirdilar. Jadidchilik, o'z navbatida, o'zbek
adabiyotining yangi bosqichga o'tishini ta'minladi.
U yoshlarni ilm olishga, yangi fikrlarga ochiq bo'lishga undadi va jamiyatda ma'rifatli,
rivojlangan avlodni tarbiyalashni ko'zladi.
Jadidchilik Harakati va Uning O'ziga Xosligi
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida kuchaygan
mustamlakachilik davrida vujudga keldi. "Jadid" so'zi arab tilidan tarjima qilganda "yangi"
degan ma'noni anglatadi. Jadidchilik harakatining asosiy g'oyasi - jamiyatda o'zgarishlar yaratish,
xalqni ilm-fan, ma'rifat va taraqqiyot sari undash edi. Jadidchilik, o'zining barcha yangi g'oyalari
bilan, ta'lim va madaniyatda islohotlar o'tkazishni, xalqni savodli va ma'rifatli qilishni,
shuningdek, mustamlakachilik va an'anaviy to'ntarishlardan qutulishning yagona yo'li sifatida
taqdim etdi.
Jadidchilik harakati, shuningdek, yoshlarni tarbiyalashda milliy til va madaniyatni
avvalambor ulug'lashga asoslanar edi.
Jadid Adabiyoti va Uning Vakillari
Jadidchilik harakatining eng muhim vakillari, albatta, o'zbek adabiyotining rivojiga
beqiyos ta'sir ko'rsatgan adiblar bo'ldi. Ulardan ba'zilari o'z asarlarida faqatgina yangi g'oyalarni
ilgari surish bilan cheklanmay, balki ijtimoiy hayotni ham tahlil qilganlar. Jadid adabiyotining
asosiy vakillari — Abdulla Avloniy, Mahmudxo'ja Behbudiy, Fitrat, Munavvar Qori, Cho'lpon
kabi adiblar bo'lgan.
Abdulla Avloniyning "Turkiy Guliston" asari, ayniqsa, jadidchilikning ma'rifiy va
axloqiy asoslarini ifodalaydi. Bu asarda Avloniy, milliy o'zlikni anglash, ilm-fanga intilish va
axloqiy tarbiya masalalariga alohida e'tibor qaratgan. Avloniyning asari yangi ta'lim va
madaniyatni xalq orasida targ'ib qilishda muhim vosita bo'ldi.
Mahmudxo'ja Behbudiy, "Padarkush" dramasi orqali, o'z davrining eng dolzarb
muammolarini ko'rsatishga urindi. Behbudiy jamiyatdagi o'zgarishlarga qaratilgan yangiliklarni
o'zining adabiy asarlari orqali ommalashtirdi. Uning asarlarida milliy va ijtimoiy tafakkurning
uyg'onishi, adolat va inson huquqlari masalalari aks etdi.
Fitrat va Cho'lpon o'z asarlarida xalqni ma'rifatga chaqirdilar. Fitrat 'Sayyoh' ularning
taraqqiyot yo'llarini tasvirlash orqali o'zbek ziyolilarini uyg'otishni maqsad qilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1326
Cho'lpon esa o'zining she'rlari va romanlarida milliy ozodlik, inson erki, vatanparvarlik
kabi masalalarni o'rtaga tashidi.
Jadidchilikning Ijtimoiy Ta'siri
Jadidchilik harakati o'z davrining ijtimoiy-siyosiy sharoitiga katta ta'sir ko'rsatdi. Jadid
adabiyotining vakillari o'z asarlarida jamiyatni o'zgartirish, ilm-fan va ta'limni rivojlantirish,
milliy qadriyatlarni avvalambor hurmat qilish g'oyalarini ilgari surdilar. Jadidchilik harakatining
asosi bo'lgan g'oyalar bugungi kunda ham dolzarbdir. Yoshlarni ilm olishga va ma'rifatli
bo'lishga undovchi jadid adabiyoti hozirgi zamon ta'lim tizimida ham o'z izini qoldirgan.
Sovet davrida esa jadidchilik harakati va uning adiblari ta'qib qilindi. Ularning asarlari
taqiqlanib, ko'plab jadidlar qatag'on qilindi. Biroq, mustaqillik yillarida jadidchilik va uning
g'oyalari qayta tiklandi. Bu harakat o'zbek adabiyotining ajralmas qismiga aylandi.
Xulosa
Jadidchilik harakati o'zbek adabiyotining rivojiga katta hissa qo'shgan. Jadidchilik
vakillari xalqni ta'lim olishga, bilimga intilishga va ma'rifatga chaqirdilar. Ularning asarlari
ijtimoiy va axloqiy islohotlar, milliy tafakkur va vatanparvarlikni rivojlantirishga xizmat qildi.
Jadidchilik harakati o'zbek adabiyotida yangi davrning boshlanishiga olib keldi va hozirgi kunda
ham uning ta'siri sezilib kelmoqda.
REFERENCES
1.
Avloniy, A. “Turkiy Guliston”
2.
Behbudiy, M. “Padarkush”
3.
Fitrat, A.
“
Sayyoh
”
4.
Cho'lpon, A. “Recha va Kunduz”
5.
G'aniyev, l “XX asr o'zbek adabiyoti tarixi”
6.
Orinboyev, A.
“
Jadidchilik va o'zbek adabiyoti”
