182
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILINING LEKSIK VA USLUBIY XUSUSIYATI
QO`LDOSHEVA SEVINCH DAVRON QIZI
Qo`ldosheva Sevinch Davron qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va gumanitar fanlar kafedrasi.
Filologiya va tillarni o’qitish:o’zbek tili yo’nalishi 3/24-guruh talabasi.
Bobomurodova Shoira
Ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15365902
Annotatsiya. Ushbu maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik va uslubiy
xususiyatlari yoritilgan. Til leksikasi neologizmlar, terminlar va o‘zlashma so‘zlar orqali boyib
borayotgani, uslubiy tizim esa zamonaviy kommunikatsiyaga mos ravishda shakllanayotgani
tahlil qilingan. Maqola filologiya yo‘nalishidagi talabalar, tilshunoslar hamda o‘zbek adabiy tili
bilan qiziqadigan o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: O‘zbek adabiy tili, leksik boylik, neologizm, uslubiy tizim, badiiy uslub,
ilmiy uslub, rasmiy uslub, jurnalistik uslub, so‘zlashuv uslubi, zamonaviy til, terminologiya, til
madaniyati.
ЛЕКСИКО-СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ СОВРЕМЕННОГО
УЗБЕКСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА
Аннотация. В данной статье освещаются лексические и стилистические
особенности современного узбекского литературного языка. Проанализированы процессы
обогащения лексики за счёт неологизмов, терминов и заимствованных слов, а также
развитие стилистической системы в соответствии с требованиями современной
коммуникации. Статья предназначена для студентов филологических направлений,
лингвистов и читателей, интересующихся узбекским литературным языком.
Ключевые словар: Узбекский литературный язык, лексическое богатство,
неологизм, стилистическая система, художественный стиль, научный стиль,
официально-деловой стиль, публицистический стиль, разговорный стиль, современный
язык, терминология, культура речи.
LEXICAL AND STYLISTIC FEATURES OF THE CURRENT UZBEK
LITERARY LANGUAGE
Abstract. This article explores the lexical and stylistic features of the modern Uzbek
literary language. It analyzes how the vocabulary is enriched through neologisms, terminology,
and borrowed words, as well as how the stylistic system is evolving to meet the needs of modern
communication. The article is intended for philology students, linguists, and readers interested
in the Uzbek literary language.
Keywords: Uzbek literary language, lexical richness, neologism, stylistic system, artistic
style, scientific style, official-business style, journalistic style, conversational style, modern
language, terminology, language culture.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili — milliy tilning me’yorlashtirilgan shakli bo‘lib, jamiyatning
barcha sohalarida, jumladan, ilmiy, rasmiy, badiiy va ommaviy axborot vositalarida faol
ishlatiladi. U xalqimizning madaniy merosini saqlash, ilm-fan yutuqlarini targ‘ib qilish va
zamonaviy fikrni ifodalashda asosiy vositaga aylangan. Bugungi kunda bu tilning leksik va
uslubiy qatlamida sezilarli o‘zgarishlar va boyish jarayonlari kuzatilmoqda.
183
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Leksik xususiyatlar
Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksikasi turli manbalardan boyib bormoqda. Xususan:
So‘z yaratuvchanlik (neologizm) kuchaydi: “raqamlashtirish”, “sun’iy intellekt”, “ijtimoiy
tarmoq” kabi yangi tushunchalar kirib keldi.
Terminologik qatlam kengaymoqda: texnologiya, tibbiyot, iqtisodiyot sohalaridan
ko‘plab atamalar o‘zbek leksikasiga singmoqda.
O‘zlashma so‘zlar (rus, ingliz, arab, fors tillaridan kirgan birliklar) ba’zan muqobillari
bilan almashib bormoqda (“kompyuter” — “hisoblash qurilmasi”, “onlayn” — “masofaviy”).
Sheva va lahjalardan kirib kelayotgan so‘zlar adabiy tilga boylik qo‘shmoqda, biroq
ularning me’yoriy shaklda qo‘llanishi muhim sanaladi.
Uslubiy xususiyatlar
Adabiy tilning uslubiy tizimi turli ijtimoiy va kommunikativ ehtiyojlarga moslashgan
holda rivojlanmoqda. Hozirda quyidagi uslublar faol ishlatiladi:
Badiiy uslub – adabiyotda, ayniqsa nasr va nazmda ishlatiladi. U obrazlilik, ifodaviylik,
emotsionallik bilan ajralib turadi.
Ilmiy uslub – ilmiy maqola, dissertatsiya, darsliklarda qo‘llaniladi. Aniqlik, mantiqiylik,
asoslanganlik talab etiladi.
Rasmiy-ish uslubi – hujjatlar, farmonlar, bayonotlarda qo‘llaniladi. Qisqalik, standart
iboralar va qat’iy tuzilishga ega.
Jurnalistik uslub – ommaviy axborot vositalarida qo‘llanilib, fakt va baho uyg‘unligini
ta’minlaydi.
So‘zlashuv uslubi – norasmiy muloqotda, kundalik hayotda ishlatiladi. Ozodlik va
soddalik bilan ajralib turadi.
Hozirgi adabiy til zamonaviy talablar asosida boyib, har bir uslub o‘z vazifasiga ko‘ra
takomillashib bormoqda. Ayniqsa, mustaqillikdan so‘ng tilga bo‘lgan erkin yondashuv, so‘z
erkinligi va internet kommunikatsiyasi leksik va uslubiy qatlamlarga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda.
REFERENCES
1.
Qilichev, Q., & Eshonqulov, M. (2020). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Jo‘raev, N. (2018). Tilshunoslik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Bobojonov, S. (2017). O‘zbek tilining uslubiy tizimi. Samarqand: Zarafshon nashriyoti.
4.
Rasulov, A., & Tursunov, B. (2019). O‘zbek tilining leksikologiyasi. Buxoro: Ilm ziyo.
5.
G‘anieva, G. (2021). "Zamonaviy o‘zbek adabiy tilining rivojlanish tendensiyalari", Til
va adabiyot jurnali, №1, 45–52-betlar.
6.
Normurodov, Z. (2022). Stilistika va matnshunoslik. Toshkent: Iqtisod-Moliya.
