ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
669
ISLOMGACHA BO'LGAN TURKIY ADABIYOT
Qo`ldosheva Sevinch Davron qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Pedagogika va ijtimoiy gumanitar fanlar kafedrasi
Filologiya va tillarni o`qitish: o`zbek tili yo`nalishi 3/24-guruh 1-kurs talabasi.
Norqulova Shahnoza
Ilmiy rahbar.
e-mail:
sevinchqoldosheva0612@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15390515
Annotatsiya. Ushbu maqola islomgacha bo'lgan davrda turkiy xalqlar orasida
shakllangan adabiy an'analar, ularning asosiy xususiyatlari, janrlari va namunalari haqida
ma'lumot beradi. Bu davr adabiyoti asosan og'zaki ijod shaklida rivojlangan bo'lib, qo'shiqlar,
afsonalar, rivoyatlar, dostonlar va marosim qo'shiqlaridan iborat. Mazkur maqola qadimgi
turkiy yodgorliklar, ularning madaniy va tarixiy ahamiyatini yoritishga qaratilgan.
Kalit so'zlar: Islomgacha adabiyot, turkiy xalqlar, qadimgi yozuvlar, Orxon-Enasoy
yodgorliklari, og'zaki ijod, qahramonlik dostonlari, milliy meros.
Аннотация. Данная статья посвящена литературным традициям тюркских
народов доисламского периода, их основным особенностям и примерам. Литература
того времени в основном развивалась в устной форме, включающей песни, легенды,
предания, эпосы и обрядовые песни. Статья также раскрывает культурное и
историческое значение древнетюркских памятников.
Ключевые: Доисламская литература, тюркские народы, древние письменные
памятники, Орхон-Енисейские надписи, устное творчество, героические эпосы,
национальное наследие.
Abstract. This article discusses the literary traditions of Turkic peoples before the Islamic
period, their main characteristics, and examples. The literature of that time primarily developed
in oral form, including songs, legends, tales, epics, and ceremonial songs. The article also
highlights the cultural and historical significance of ancient Turkic monuments.
Keywords: Pre-Islamic literature, Turkic peoples, ancient inscriptions, Orkhon-Enisei
monuments, oral creativity, heroic epics, national heritage.
Islomgacha bo'lgan turkiy adabiyot turkiy xalqlarning boy ma'naviy merosining asosini
tashkil etadi. Bu davr adabiyoti asosan og'zaki ijod shaklida rivojlangan bo'lib, qo'shiqlar,
afsonalar, rivoyatlar, dostonlar va marosim qo'shiqlaridan iborat bo'lgan.
Bu adabiyotning asosiy xususiyatlari xalqning tarixiy tajribasi, urf-odatlari, tabiatga
bo'lgan ehtiromi va qahramonlik ruhiyatini o'zida aks ettiradi.
Asosiy manbalar va yodgorliklar
Islomgacha bo'lgan turkiy adabiyotning eng muhim manbalari orasida quyidagilar ajralib
turadi:
Orxon-Enasoy yodgorliklari - Bu yodgorliklar turkiy xalqlar tarixidagi ilk yozma
yodgorliklardan bo'lib, ular Qirg'iziston va Mo'g'uliston hududlarida topilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
670
Ular o'z ichiga xoqonlar, xalqning jasorati va ularning kurashlari haqidagi ma'lumotlarni
oladi.
Ushbu bitiklar 8-asrga taalluqli bo'lib, turkiy xalqlarning davlat tuzumi, madaniyati va
urf-odatlari haqida qimmatli ma'lumotlar beradi.
Yusuf Balasag'uniy va uning 'Qutadg'u bilig' asari - Bu asar 11-asrda yozilgan bo'lib,
unda davlat boshqaruvi, adolat va dono rahbarlik haqida pand-nasihatlar berilgan.
Asar qadimgi turkiy falsafiy va axloqiy tushunchalarni aks ettiradi.
Dostonlar - 'Alpomish', 'Go'ro'g'li', 'Manas' kabi dostonlar islomgacha bo'lgan turkiy
adabiyotning eng yorqin namunalaridan hisoblanadi.
Ular qahramonlik, sevgi, vatanparvarlik va ajdodlarga sadoqat kabi mavzularni o'z ichiga
oladi.
“O`rxun-Enasoy “yodgorliklari
8-asrga taalluqli bo'lgan Orxon-Enasoy yodgorliklari turkiy xalqlarning ilk yozma
yodgorliklaridan biridir. Bu yodgorliklar Mo'g'uliston hududida topilgan bo'lib, ular turkiy
xalqlarning davlat tuzumi, madaniyati va urf-odatlari haqida qimmatli ma'lumotlar beradi.
“Qutadg`u Blig”
11-asrda Yusuf Balasag'uniy tomonidan yozilgan "Qutadg'u Bilig" asari davlat
boshqaruvi, adolat va dono rahbarlik haqida pand-nasihatlar beradi. Asar qadimgi turkiy falsafiy
va axloqiy tushunchalarni aks ettiradi.
“Devonu lug`otit turk”
Mahmud Koshg'ariy tomonidan yozilgan bu asar turkiy tillarning lug'atini tuzish va
ularning madaniyatini o'rganishga qaratilgan.
Bu asar turkiy xalqlarning til va madaniyatini o'rganishda muhim manba hisoblanadi.
“Dede Korkut” kitobi
O'g'uz turklarining og'zaki an'analariga asoslangan bu epik asar 14-15-asrlarda yozma
shaklga keltirilgan bo'lib, unda qahramonlik, vatanparvarlik va ajdodlarga sadoqat kabi mavzular
yoritilgan.
Janr va shakllar
Bu davr adabiyotida quyidagi janrlar keng tarqalgan edi:
1.Qo'shiqlar - Marosim, jang, sevgi va mehnat qo'shiqlari.
2.Afsonalar va rivoyatlar - Ajdodlar haqidagi afsonalar, tabiat hodisalari va urf-odatlarni
tushuntiruvchi hikoyalar.
3.Maqollar va topishmoqlar - Qisqa, lekin mazmunli iboralar orqali xalq donoligini ifoda
etgan.
Madaniy va tarixiy ahamiyati
:
Islomgacha bo'lgan turkiy adabiyot faqat badiiy ijodning emas, balki xalqning ma'naviy
va madaniy qadriyatlarining aksidir.
U milliy o'zlikni anglash, ajdodlarning jasorati va merosini tushunish, shuningdek, turkiy
xalqlar o'rtasidagi birdamlikni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
671
REFERENCES
1.
Yusuf Balasag'uniy. Qutadg'u Bilig.
2.
Orxon-Enasoy bitiklari.
3.
O'zbek adabiyoti tarixi (O'zbekiston milliy ensiklopediyasi).
4.
Bartold V.V. Turkiy xalqlar tarixi.
5.
H. Doniyorov. Qadimgi turkiy adabiyot.
