ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1553
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARINI BOSHQARISHNING SAMARALI
USULLARINI MAMLAKATLARARO TAQQOSLASH
Kaliknazarova Gulayim Kaniyazovna
Berdaq nomidagi davlat universiteti “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi.
PhD v.v.b dotsenti.
Nazarov Sulaymon
Berdaq nomidagi davlat universiteti “Pedagogika va psixologiya”
fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15305541
Annotatsiya.
Maqolada maktabgacha ta'lim sifati haqida so'z boradi. Ushbu
tadqiqotning dolzarbligi maktabgacha ta'lim muassasasini tashkil etish va boshqarish
muammolarining bugungi kun tartibida ekanligi bilan asoslanadi, chunki boshlang'ich sinflarda
bolalarning ta'limi yaxshi yo'lga qo'yilganda yuqori sinflarda ijobiy natijalarga erishish
mumkinligi aniq. Maqolaning maqsadi o'quvchilarning o'qishga bo'lgan munosabatini tahlil
qilish va batafsil tavsiflashdan iborat bo'lib, ular har xil, ayniqsa, boshlang'ich sinf
o'quvchilarining o'ziga xos jihatlari bor, bu o'quv ishlarini tashkil etishda bir qator
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Mutaxassislar tayyorlash davlat dasturida ta’lim tizimi va uni
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilgani bilan maktabgacha ta’lim muassasasini tashkil etish
va boshqarish usullari belgilab berilgan. Maqolada ko'rsatilgan muammoni o'rganish natijasida
olingan amaliy natijalar maktabgacha ta'lim muassasasini tashkil etish va boshqarishda yordam
berishi mumkin. Maqolada maktabgacha ta’lim orqali bolalarni yetuk, ma’naviy barkamol,
estetik va jismonan barkamol etib tarbiyalash bugungi kunda davlat siyosati darajasidagi
masalalardan biri ekanligi qayd etilgan.
Kalit so'zlar:
boshqaruv, rejalashtirish, tashkil etish, faoliyat, imkoniyat, xususiy
toifalar, tashkilot, yetakchilik, nazorat, samaradorlik, ta’lim sifati, bilim, xabardorlik.
CROSS-COUNTRY COMPARISON OF EFFECTIVE METHODS OF MANAGING
PRESCHOOL EDUCATIONAL ORGANIZATIONS
Abstract.
The article discusses the quality of preschool education. The relevance of this
study is justified by the fact that the problems of organizing and managing preschool educational
institutions are on the current agenda, since it is clear that when children's education is well-
organized in primary grades, positive results can be achieved in higher grades. The purpose of
the article is to analyze and describe in detail the attitude of students to learning, which is
different, especially for primary school students, has its own specifics, which creates a number of
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1554
difficulties in organizing educational work. The state program for training specialists defines
methods of organizing and managing preschool educational institutions, with special attention to
the education system and its development. The practical results obtained as a result of studying
the problem specified in the article can help in organizing and managing preschool educational
institutions. The article notes that raising children to be mature, spiritually, aesthetically and
physically perfect through preschool education is one of the issues at the state policy level today.
Keywords:
management, planning, organization, activity, opportunity, private categories,
organization, leadership, control, efficiency, quality of education, knowledge, awareness.
МЕЖСТРАНОВОЕ СРАВНЕНИЕ ЭФФЕКТИВНЫХ МЕТОДОВ УПРАВЛЕНИЯ
ДОШКОЛЬНЫМИ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫМИ ОРГАНИЗАЦИЯМИ
Аннотация.
В статье рассматривается качество дошкольного образования.
Актуальность данного исследования обосновывается тем, что проблемы
организации и управления дошкольными образовательными учреждениями сегодня стоят
на повестке дня, поскольку очевидно, что при хорошей организации обучения детей в
начальных классах можно добиться положительных результатов и в старших классах.
Цель статьи – проанализировать и подробно описать отношение учащихся к
учебе, которое различно, особенно у учащихся младших классов, и имеет свою специфику,
что создает ряд трудностей при организации учебно-воспитательной работы.
Государственная программа подготовки специалистов определяет методы
организации и управления дошкольными образовательными учреждениями, особое
внимание в ней уделяется системе образования и ее развитию. Практические
результаты, полученные при изучении представленной в статье проблемы, могут помочь
в организации и управлении дошкольным образовательным учреждением. В статье
отмечается, что воспитание детей зрелыми, духовно, эстетически и физически
совершенными посредством дошкольного образования является сегодня одной из задач на
уровне государственной политики.
Ключевые слова:
управление, планирование, организация, деятельность,
возможность, частные категории, организация, лидерство, контроль, эффективность,
качество образования, знания, осведомленность.
Adabiy sharh. Ilmiy adabiyotlarda ta’limni boshqarishda menejmentning umumiy
xususiyatlari ko‘rsatilgan:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1555
1. Boshqaruv – har qanday muassasada odamlar mehnatining maqsadga muvofiqligi va
tashkil etilishini ta’minlovchi sub’ektlar faoliyati. 2. Har qanday ijtimoiy tashkilotni boshqarish
ushbu tashkilotni yaratish, tashkil etish, faoliyat yuritish va rivojlantirishga qaratilgan bo'lishi
mumkin. 3. Boshqaruv to‘rtta boshqaruv harakati orqali amalga oshiriladi: rejalashtirish, tashkil
etish, yo‘naltirish va nazorat qilish. 4. Har qanday sohada menejment maqsadga yo‘naltirilgan,
tizimli, bashorat qilinadigan, davriy bo‘lsa samarali bo‘lishi mumkin. 5. Menejment quyidagi
talablarga javob bersa, har qanday faoliyat sohasida samarali bo'lishi mumkin: a) boshqaruv
mexanizmi ob'ektning murakkabligi va sub'ekt imkoniyatlariga mos keladi; b) yetarli resurslar
(vaqt, boshqaruv yechimlari va h.k.) mavjudligi; v) mezonlar to'g'ri tanlangan; g) yaxshi
rivojlangan teskari aloqa tizimiga ega; d) inson omilini hisobga olish va hokazo 6. Har qanday
ijtimoiy tashkilotni boshqarish boshqaruv funktsiyalari, tashkiliy tuzilmalar va tashkiliy
mexanizmlar orqali to'liq loyihalashtirilishi, tavsiflanishi va amalga oshirilishi mumkin.
Asosiy qism. (Metodologiya, natijalar). Bugungi kunda maktabgacha ta’lim tizimini isloh
qilish bolalarni yetuk, ma’naviy barkamol, estetik va jismonan barkamol etib tarbiyalashda
davlat siyosati darajasidagi masalalardan biridir. Maktabgacha ta’limdagi pedagogik jarayon
pedagogik faoliyat ta’sirida maqsadga yo‘naltirilgan, tashkiliy jihatdan shakllangan va
mazmunga boy tizimdir. Bu tizimni boshqarishning yangi usullarini izlash va sifatini oshirish,
o‘quv jarayonini zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlash, uni ma’naviy yangilash, tarkibiy-
texnik va texnologik jihatdan qayta qurish kabi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Har tomonlama yetuk shaxsni shakllantirish muammosining ko‘p qirrali va murakkabligi
uning zamonaviy ta’lim nazariyasi va amaliyoti uchun ahamiyatini ko‘rsatadi. Chunki bu
vazifani o‘qituvchilarning mahorati, ularning yetukligi, chuqur kasbiy bilimi, ko‘nikma va
malakalari, maxsus bilimlarisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Shu munosabat bilan ta’lim
muassasalarida o‘qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish muhim ahamiyatga ega. Bu esa
maktabgacha ta’lim tizimida nazariy bilimlar bilan birga zamon talablariga javob beradigan,
xalqaro andozalar asosidagi mutaxassislarni tayyorlash zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Shu
bilan birga, maktabgacha ta’lim tizimini isloh qilishning asosiy shartlaridan biri – yuksak
ma’naviyatli, insoniy fazilatlarga ega bo‘lgan, yetuk kadr sifatida faoliyat yuritadigan yetuk
kadrlar avlodini tarbiyalashdan iborat. Zamonaviy dunyoning bu talabi maktabgacha ta'lim
muassasasidan o'quvchilarni axloqiy va ma'naviy yetuk insonlar qilib tarbiyalash vazifasini
bajarishni talab qiladi. Maktabgacha ta’lim muassasalari rahbarlari va o‘qituvchilari oldida
turgan eng muhim vazifalardan biri bu erkin fuqarolik ruhini, erkin shaxsni shakllantirishdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1556
Ya’ni, o‘z huquqini tan olgan, o‘z kuch va imkoniyatlarini anglagan, tevarak-atrofdagi
voqea va hodisalarga mustaqil munosabatda bo‘lgan, shu bilan birga o‘z shaxsiy manfaatlarini
mamlakat va xalq manfaatlaridan kelib chiqqan holda quruvchi erkin shaxs. barkamol insonlarni
tarbiyalash zarur. Shu ma’noda komil insonni tarbiyalash, eng avvalo, pedagoglardan katta
mahorat va mas’uliyat talab qiladi.
1
O‘qituvchilik va ustozlik san’ati uchun tayyor namuna yoki namuna yo‘q. Bu san’atni
egallash uchun katta kuch, ijodkorlik va ko‘p yillik tajriba talab etiladi. Maktabgacha taʼlim
tizimining pedagogik-psixologik asoslari, davlat va nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarini
tashkil etishning pedagogik shartlari va ularning muqobil turlari, maktabgacha taʼlim
tashkilotlarini tashkil etishning huquqiy va meʼyoriy asoslari, korrupsiyaga qarshi taʼlim
mazmuni, boshqaruv va jahon tajribasi va uni taʼlim jarayoniga tatbiq etish texnologiyalarini
ishlab chiqish jadallashib bormoqda.
Toshkentda yosh bolalarni tarbiyalash va tarbiyalash masalalariga bag‘ishlangan
Butunjahon konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. 15 noyabr kuni mazkur anjumanda O‘zbekiston
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Anjuman 2030-yilgacha maktabgacha ta’lim bo‘yicha dunyoda siyosatni belgilash va bu
borada xalqaro hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan. Unda YUNESKO Bosh direktori Odri
Azul, 150 ga yaqin davlatdan vazirlar va vakillar, xalqaro tashkilotlar mutasaddilari ishtirok
etmoqda.
Ilgari mamlakatimizda maktabgacha ta’lim bilan qamrab olish darajasi 27 foizga
kamaydi.
Bog‘chalarda zamonaviy qo‘llanmalar yo‘q edi, binolar ta’mirlandi.
Shu bois davlatimiz rahbari bu bo‘g‘inga alohida e’tibor qaratib, barkamol avlodni
voyaga yetkazish siyosatini aynan yoshlikdan belgilab berdi. O‘zbekiston Prezidentining 2017-
yil 30-sentabrdagi qaroriga muvofiq Maktabgacha ta’lim vazirligi tashkil etildi. Bog‘chalarni
qurish va ta’mirlash, ta’limning ilg‘or uslub va metodikasini joriy etish borasida katta ishlar
boshlandi.
Sanoatni rivojlantirish uchun xususiy sektorning kirib kelishi uchun ham imkoniyat bor
edi. Har bir tarbiyalanuvchi uchun davlat byudjeti hisobidan subsidiyalar belgilandi. Olis va
chekka hududlarda minglab oilaviy bolalar bog‘chalari tashkil etildi.
1
Bredekamp, S. (1986b). Erta bolalik dasturlarini akkreditatsiya qilish uchun maktabgacha yoshdagi bolalarni
kuzatish shkalasining ishonchliligi va asosliligi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1557
Natijada keyingi yillarda maktabgacha ta’lim muassasalari soni 6 barobarga ko‘paydi.
Pedagog va tarbiyachilar soni ham 3 barobarga oshib, 160 ming nafarga yetdi. Shunday
qilib, bog‘cha yoshidagi 2 million 800 ming nafar boladan 2 million nafari maktabgacha ta’lim
bilan qamrab olindi. Davlatimiz rahbari ta’lim tizimidagi uzluksizlik masalasiga ham to‘xtaldi.
Yurtimizdan yetishtirilgan
“Mamlakatimizda uchinchi uygʻonish davrini barpo etish, uni milliy gʻoya darajasiga
koʻtarish masalasini oʻz oldimizga strategik vazifa sifatida qoʻymoqdamiz. Bilamizki,
maktabgacha taʼlim va maktab taʼlimi, oliy taʼlim tizimi va ilmiy-madaniy muassasalar kelajak
Uygʻonish davrining toʻrtta uzluksiz halqasi. – dedi prezident
• Bu borada milliy tajriba va jahondagi ilg‘or yutuqlarni uyg‘unlashtirish ustida ish olib
borilmoqda. Buni izchil davom ettirgan holda, 2025-yilda bolalarni maktabgacha taʼlim
muassasalari bilan qamrab olish darajasini 80 foizga yetkazish rejalashtirilgan. Buni hisobga
olgan holda boshqa ilgʻor mamlakatlar bilan solishtirganda men
Maktabgacha ta'lim tashkilotini boshqarish, rejalashtirish va tashkil etish tufayli ta'lim
tashkiloti jamoasi a'zolarining sa'y-harakatlarini samarali birlashtirish uchun zarur, ammo etarli
bo'lmagan sharoitlar yaratiladi. Amaliyotdan ma'lumki, odamlarning haqiqatda qilayotgan
ishlari har doim ham ularga qo'yilgan rasmiy talablarga mos kelavermaydi. Ijtimoiy
tashkilotlarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ularning bir qismi bo'lgan odamlar o'z
sabablariga ega va o'z oldiga maqsad qo'ya oladilar.
2
Ular biror narsa qilishni va shunga muvofiq
harakat qilishni xohlashlari yoki xohlamasliklari mumkin. Odamlar tashkilotga kelganlarida,
ular o'z manfaatlarini amalga oshirishga imkon berishini xohlashadi. Agar bu sodir bo'lmasa,
ular tashkilotni tark etadilar yoki o'z salohiyatlari va iste'dodlarini to'liq safarbar etmaydilar.
Agar qo'shma faoliyat yaxshi rejalashtirilgan va tashkil etilgan bo'lsa, ijrochilar bu
jarayonga moslashishni talab qiladigan ichki va tashqi shartlar, agar ular buni o'zgartirmaguncha,
uni nima, qaerda va qanday qilishni bilganlaridagina muvaffaqiyatli bo'ladi. Ushbu o'zgarishlar
rejalashtirilgan harakatlarning amalga oshirilishiga tahdid solishi yoki aksincha, yangi
imkoniyatlarni ochishi mumkin.
3
Bo'layotgan o'zgarishlarga rahbariyatning o'z vaqtida munosabati va buning uchun u bu
haqda ma'lumotga ega bo'lishi kerak.
2
Erta bolalik tadqiqotlari choraklik, 1(2), 103-118
3
Bolalar //O'rta Evropa ilmiy byulleteni. – 2021. – T. 10
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1558
Bunday ma'lumotlarni oling va nazorat deb ataladigan ishlarni bajaring, bu jarayonga
tuzatishlar kiritish zarurligini aniqlash uchun maxsus boshqaruv harakatini amalga oshirish
kerak.
Menejment eng muhim komponent bo'lib, u holda u ishlay olmaydi, chunki boshqaruv
qismi qayta aloqaga ega bo'ladi. Nazorat menejmentning "aniq ko'zi" bo'lib, o'zgarishlar haqida
juda ta'sirli ko'rinadi. Rejalashtirish, tashkil etish va boshqarish orqali bu o'zgarishlarga
munosabat. Natijada, boshqaruv sxemasi yopiladi. Rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va
nazorat qilish murakkab tuzilishga ega va u boshqa ko'plab ishlardan iborat. Masalan, u
rejalashtirish, vaziyatni tahlil qilish, prognozlash, maqsadni belgilash, samaradorlikni baholash,
ish rejasining har qanday variantini tanlash to'g'risida qaror qabul qilish, etikani o'z ichiga olishi
mumkin. Boshqaruv ostidagi xodimlarga topshiriqlar berish, jamoaviy vaziyatni tahlil qilish,
bo'ysunuvchilarning ishini baholash, mukofotlash va jazolash to'g'risida qaror qabul qilish,
xodimlarni xabardor qilish, nizoli vaziyatlarni hal qilish va ko'zda tutish. Ta'lim tashkilotini
boshqarishda bitta emas, balki ko'plab boshqaruv toifalari mavjud. Bu toifalar ierarxik tuzilishga
ega - umumiy kiritilgan xususiy toifalarga nisbatan. Masalan, ta'lim tashkilotidagi o'quv jarayoni
boshlang'ich va umumiy o'rta ta'limni rejalashtirish umumiy toifadagi boshqaruv, tashkilot,
etakchilik va nazorat toifalari ajratiladi. Bu toifalar, o'z navbatida, murakkab tuzilishga ega.
Masalan, boshqaruv guruhidagi boshlang'ich ta'lim va ayrim sinflar, fanlar, tashkilot
toifalari, etakchilik va nazoratni o'rganishni rejalashtirish farqlanadi.
Boshqaruv jarayonida, shu bilan birga, turli boshqaruv guruhlari ishi ko'paytiriladi.
Kimdir mashg'ulot jadvaliga tuzatishlar kiritadi, kimdir ishni o'qituvchi nazorat qiladi,
kimdir pedagogik kengashning ish rejasini muhokama qilishi mumkin. Bu nafaqat hukmron
sinfning, balki ko'pgina boshqaruv sub'ektlari uchun ham xabardor bo'lmagan kuzatuvchidir.
Ammo ta'lim tashkilotining rahbari boshqaruvning yaxlitligi uchun javobgardir, bu
toifalarni yaratishi va ularning har birini nazorat qilishi kerak.
Masalan, agar ta'lim tashkilotining moddiy-texnik bazasi mukammal bo'lsa, boshqa ta'lim
tashkilotlaridagi o'qituvchilarni qo'shimcha mablag'lar hisobidan moliyalashda u ushbu
imtiyozlarning barchasidan mahrum bo'lgan, garchi u nisbatan yuqori ish haqi to'lashi mumkin
bo'lsa ham, ta'lim sifati oddiy ta'lim tashkilotiga qaraganda yuqori bo'lishini ta'minlaydi. Ammo
muammo shundaki, har bir ta'lim tashkilotining o'z imkoniyatlari mavjud, ulardan qanchalik
to'g'ri foydalaniladi.
Boshqaruv sifatini baholash ushbu savolga javobga bog'liq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1559
Menejment o'z missiyasiga muvofiq foydali natijalarga erishish uchun imkoniyatlarga
to'la, ulardan foydalanishni ta'minlashi kerak. U bu vazifani qanchalik yaxshi bajarsa, u
shunchalik samarali bo'ladi.
Boshqaruv samaradorligiga erishiladi va erishiladi, biz samaradorlik o'rtasidagi
munosabatni aks ettiruvchi xususiyatni tushunamiz.
Bunday ta'rif faoliyat va rivojlanishni boshqarish bilan bog'liq boshqaruvga nisbatan ham
foydalanish mumkin. Ammo bu holatlarning har biri boshqacha natijalar va turli xarajatlarni
hisobga olish kerak. Ta'lim tashkiloti - bu o'zi uchun ta'lim sifatini iloji boricha yuqori bo'lishini
ta'minlashi mumkin (bu yuqori samaradorlik va faoliyatni boshqarishni ko'rsatishi mumkin),
lekin shu bilan birga ob'ektiv ravishda yangiliklarni o'zlashtirish va o'z salohiyatini kuchaytirish
uchun ta'limning mavjud imkoniyatlaridan foydalanmasligi mumkin. Bu ta'lim tashkiloti
rivojlanishni boshqarishning past samaradorligini ko'rsatadi. Ta’lim faoliyatining turli jihatlari,
o‘qitish mazmuni, shakllari va usullari, moddiy-texnik bazasi, kadrlar tarkibi va tavsifi
ko‘rsatkichlar yig‘indisi bilan belgilanadigan ta’lim sifati to‘g‘risida yoshlar o‘rtasida
xabardorlikni rivojlantirish. Muxtasar qilib aytganda, ECEC ishlab chiqilgan siyosat va dastur
kontekstini muhokama qilishda, jamiyatda sodir bo'lgan keskin ijtimoiy va demografik
o'zgarishlarga hali to'liq javob bermaydigan juda tarqoq etkazib berish tizimining rivojlanishiga
ko'plab omillar yordam berdi.
Qolaversa, Qo'shma Shtatlar bolalar rivojlanishi bo'yicha keng qamrovli va qat'iy
tadqiqotlari bilan dunyoga mashhur. Shu nuqtai nazardan, bir tomondan, bola rivojlanishi va
bolaning farovonligiga oid bilimlar holati, ikkinchi tomondan, milliy ECEC siyosatida aks
ettirilgan davlat siyosati munosabati o'rtasida qanchalik katta tafovut mavjudligi yanada
hayratlanarli. Amerika jamiyati uzoq vaqtdan beri ayollarga va ularning to'g'ri rollariga,
hukumat va oilaga va ularning munosib rollariga bo'lgan munosabatida qarama-qarshi bo'lib
kelgan. Ushbu keskinlik ECEC siyosatiga oid munozaralarda qayta-qayta paydo bo'ladi.
Kambag'al yolg'iz onalar uydan tashqarida ishlashlari kutilmoqda va juda boshqacha haqiqatga
qaramay, o'rta sinf onalar uyda qolishi kerak deb hisoblaydiganlar ko'p. Oilaning o'zini-o'zi
ta'minlash maqsadi va ayollarning o'z farzandlari va oilasini tarbiyalashdagi mas'uliyati
o'rtasidagi ziddiyat hal qilinmagan va muntazam ravishda davlat siyosati muhokamasiga kirib
boradi. Hukumatning bolalar tarbiyasidagi ishtiroki hali ham ba'zilar tomonidan o'z
fuqarolarining shaxsiy hayotiga tajovuz sifatida qaralmoqda. Bolalarga g'amxo'rlik va erta ta'lim
alohida, tarixiy jihatdan rivojlangan va hali ham yaxshi birlashtirilmagan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1560
Yuqori sifatli erta bolalik davridagi parvarish va ta'lim bolalar uchun foydali bo'lishi
mumkinligini ko'rsatadigan tadqiqotlarga qaramasdan, tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, Qo'shma
Shtatlardagi bolalarning aksariyati past sifatli parvarishlarga joylashtirilgan, ularning ba'zilari
bolalarning uzoq muddatli rivojlanishiga zarar etkazishi mumkin (NICHD, 1998). Amerika
Qo'shma Shtatlari uchun ushbu mamlakat eslatmasi OECDning erta bolalik davridagi ta'lim va
parvarish siyosatining tematik sharhi mahsulotidir.
4
Ko'rib chiqish loyihasi OECD Ta'lim
qo'mitasi tomonidan 1998 yil mart oyida umrbod ta'limni hamma uchun haqiqatga aylantirish
bo'yicha 1996 yilgi vazirlar yig'ilishidan keyin boshlangan. Iqtisodiy hamkorlik va hamkorlik
tashkilotiga a'zo mamlakatlarning ta'lim vazirlari o'z bayonotlarida erta bolalar ta'limi va
g'amxo'rligidan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilash hamda erta bolalikni ta'minlash sifatini
oshirish maqsadlariga katta ustuvorlik berdilar (OECD, 1996). Oilalar bilan hamkorlikda har
ikkalasi ham umrbod ta'lim asoslarini mustahkamlashning markaziy jihatlari hisoblanadi.
5
Sharhning maqsadi OECDning barcha mamlakatlarida erta bolalar ta'limi va parvarishi bo'yicha
siyosatni ishlab chiqishni yaxshilash uchun xalqaro ma'lumotlarni taqdim etishdan iborat.
2. AQSH 1998-2000 yillar oraligʻida koʻrib chiqishda ishtirok etgan 12 ta davlatdan
biridir. Boshqa davlatlar: Avstraliya, Belgiya, Chexiya, Daniya, Finlyandiya, Italiya,
Niderlandiya, Norvegiya, Portugaliya, Shvetsiya va Buyuk Britaniya. Bu mamlakatlar turli xil
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy kontekstlarni, shuningdek, yosh bolalarni tarbiyalash va ularga
g'amxo'rlik qilish bo'yicha turli xil siyosat yondashuvlarini taqdim etadi.
3. Ko'rib chiqish doirasi tug'ilishdan boshlab majburiy maktab yoshigacha bo'lgan
bolalarni, shu jumladan boshlang'ich maktabga o'tishni qamrab oladi. Bolalarning hayotning
birinchi yillarida nimani boshdan kechirishlarini tahlil qilish uchun ko'rib chiqish keng, yaxlit
yondashuvni qabul qildi. Tadqiqotning diqqat markazida nafaqat erta bolalik siyosati va
ta'minoti, balki bolalarning erta ta'lim olishi va rivojlanishiga ta'sir qiluvchi oilalar, jamoalar va
boshqa kontekstual omillarning roli ham ko'rib chiqiladi. Xususan, sharh quyidagi sohalarda
siyosatni ishlab chiqishga e'tibor qaratgan holda sifat, foydalanish imkoniyati va tenglik bilan
bog'liq muammolarni o'rganadi:
tartibga solish; kadrlar bilan ta'minlash; dasturchi. tarkibi va amalga oshirish; oilani jalb
qilish va qo'llab-quvvatlash; moliyalashtirish va moliyalashtirish.
4
Troyan A.N. Maktabgacha ta'limni boshqarish: darslik. - M.: Sfera TC, 2005. (Qo'llanma)
5
Novikova G.P. Zamonaviy maktabgacha ta'limni boshqarish shartlar: Maktabgacha ta'limni boshqarish uchun
qo'llanma. - M.: Ventana-Graf, 2007 yil
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1561
4. Ko'rib chiqish jarayonining bir qismi sifatida har bir mamlakat intensiv amaliy tashrif
uchun ko'rib chiqish guruhiga mezbonlik qiladi. Har bir mamlakatga tashrif buyurgandan so'ng,
OECD qisqacha Davlat eslatmasini ishlab chiqadi, unda asosiy materiallar va ko'rib chiqish
guruhining kuzatishlari jamlangan. AQSh uchun ushbu hisobot Iqtisodiy hamkorlik va hamkorlik
tashkilotining yakuniy qiyosiy hisobotiga kiritiladigan qo'shimchalardan biri bo'lib, ko'rib
chiqishda ishtirok etayotgan barcha 12 mamlakatda ECEC (erta bolalik ta'limi va parvarishi)
siyosatini ko'rib chiqish va tahlil qilishni ta'minlaydi.
AQSh Ta'lim Departamenti, Ta'limni tadqiq qilish va takomillashtirish idorasi (OERI)
AQSh Sog'liqni saqlash va aholiga xizmat ko'rsatish departamenti, rejalashtirish va baholash
bo'yicha kotib yordamchisi idorasi (ASPE) va Bosh boshlash byurosi bilan hamkorlikda. Tashrif
davomida jamoa uch xil shtat - Kolorado, Shimoliy Karolina va Ogayo shtatlarida ECEC siyosati
va amaliyoti bilan shug'ullanadigan ko'plab asosiy aktyorlar va Vashingtondagi federal hukumat
departamentlari va milliy professional tashkilotlar vakillari bilan uchrashdi. Jamoa Kolorado,
Shimoliy Karolina va Ogayoda 0 dan 6 yoshgacha bo'lgan bolalar uchun erta bolalik
dasturchilari va xizmatlarining ko'plab misollarini kuzatish imkoniga ega bo'ldi.
1 Erta bolalik tashkilotlari yosh bolalar hayotini shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Tug'ilgandan 5 yoshgacha bo'lgan davr bolaning miya rivojlanishi, ijtimoiy-emotsional
o'sishi va kognitiv qobiliyatlari uchun juda muhimdir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yuqori
sifatli erta ta'lim va g'amxo'rlik olgan bolalar maktabda va hayotda yaxshi natijalarga erishadilar.
Erta bolalik tashkilotlari bolalarning umumiy rivojlanishini kuchaytiradigan, kashf
qilishlari va o'rganishlari mumkin bo'lgan tarbiyaviy muhitni ta'minlaydi.
2 Har bir bolaning qobiliyatidan qat'i nazar, muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo'lgan
yordamni olishda maxsus ta'lim tashkilotlari muhim rol o'ynaydi. Ushbu tashkilotlarda turli xil
ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar bilan ishlash uchun tayyorlangan maxsus o'qituvchilar va
terapevtlar ishlaydi. Ular har bir bolaning o'ziga xos kuchli va muammolariga javob beradigan
shaxsiy ta'lim rejalarini ishlab chiqadilar.
3 Yuqori sifatli erta bolalar tashkilotlari rivojlanishga mos keladigan ta'lim va
g'amxo'rlikni ta'minlashga ustuvor ahamiyat beradi. Ular dalillarga asoslangan amaliyotlarga
amal qiladilar va doimiy takomillashtirishga intilishadi. Sifatli ta'lim va g'amxo'rlik bolalarning
rivojlanish bosqichlariga erishish va ularni akademik muvaffaqiyatga tayyorlash uchun tegishli
yordam olishini ta'minlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1562
Ushbu tashkilotlar xavfsiz va oziqlantiruvchi muhitni ta'minlashdan tashqarida. Ular yosh
bolalarning o'ziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun o'zlarining o'quv dasturlarini puxta ishlab
chiqadilar. O'quv dasturi bola rivojlanishi bo'yicha so'nggi tadqiqotlarga asoslangan bo'lib, turli
qiziqarli va yoshga mos tadbirlarni o'z ichiga oladi. O'quv dasturi sensorli o'yinlardan
boshlang'ich savodxonlik va hisoblash qobiliyatlarigacha bo'lgan yaxlit rivojlanishni qo'llab-
quvvatlash uchun ko'plab sohalarni qamrab oladi.
Bundan tashqari, samarali erta bolalik tashkilotlari individual ta'limning muhimligini
tushunishadi. Ular har bir bolaning o'ziga xosligini va turli kuchli tomonlari va rivojlanish
sohalariga ega ekanligini tan olishadi. Shuning uchun ular har bir bolaning ehtiyojlarini
qondirish uchun o'zlarining o'qitish strategiyalarini moslashtiradilar va ularning rivojlanishi
uchun zarur yordamni olishlarini ta'minlaydilar.
4 Yuqori sifatli dasturlarni amalga oshirish uchun erta yoshdagi o'qituvchilarning
malakasi va tayyorgarligi juda muhimdir. Samarali tashkilotlar o'z xodimlarining yosh
bolalarning noyob ehtiyojlarini qondirish uchun malaka, bilim va ko'nikmalarga ega bo'lishini
ta'minlaydi. Ular o'qituvchilarning malakasini oshirish uchun doimiy ravishda malaka oshirish
imkoniyatlarini taqdim etadi.
Ushbu tashkilotlar o'z xodimlari uchun uzluksiz o'rganish va o'sish muhimligini
qadrlashadi. Ular eng so'nggi tadqiqotlar va erta bolalik ta'limining ilg'or tajribalariga qaratilgan
kasbiy rivojlanish dasturlariga sarmoya kiritadilar. Pedagoglar seminarlar, konferentsiyalar va
treninglar orqali o'z bilimlarini kengaytirishlari va o'qitish usullarini takomillashtirishlari
mumkin.
6
5 Yuzlab tadqiqotlar bo'yicha to'plangan tadqiqotlar erta bolalik davrida sifatli parvarish
va ta'limning bolalarning keyingi o'qishi, maktabdagi muvaffaqiyati va ijtimoiy rivojlanishi
uchun afzalliklarini ko'rsatadi. Erta ta'lim imkoniyatlarini taqdim etish qiymatini e'tirof etgan
holda, so'nggi yillarda ko'plab davlatlar erta bolalarga g'amxo'rlik va ta'limni kengaytirdilar.
Meksikada so'nggi 5 yil ichida maktabgacha yoshdagi bolalarPortugaliya maktabgacha
ta'limda o'quv dasturlarini ishlab chiqishni monetarlashtirish va nazoratini o'z zimmasiga oldi
(2006). Innovatsiyalar va oʻquv dasturlarini ishlab chiqish boʻyicha Bosh direktorat Oporto
universitetini 20 ta bolalar bogʻchalari bilan oʻquv dasturlari koʻrsatmalaridan qanday
foydalanilganligi boʻyicha amaliy amaliyot sifati toʻgʻrisida maʼlumot toʻplash uchun amaliy
6
Kamilova G. Maktabgacha talimda ekologik tarbiyani tashkil etishda integrativ tashkil etish //TsENTR
NAUCHNYX PUBLIKATSIY (buxdu. uz). – 2020. – T. 1. – №. 1.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1563
tadqiqot oʻtkazish uchun yolladi. Tadqiqot natijalari amaliydir: ular ko'proq yordamchi
materiallarni, bolalar va ularning o'quv muhitini baholash usullari bo'yicha o'qituvchilar uchun
trening mashg'ulotlarini, ko'proq hujjatlashtirishni va boshlang'ich ta'limning birinchi bosqichiga
o'tishni osonlashtiradigan strategiyalarni talab qiladi; va ular maqsadli sohalarni eksperimental
fan, yozish qobiliyatlari va matematika sifatida aniqlaydilar.
So'nggi o'n yilliklarda maktabgacha ta'lim tizimida tub o'zgarishlar ro'y berdi, ta'lim
jarayonining ushbu bosqichida o'qitish, tarbiyalash va ta'lim sifatini oshirish va maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun milliy o'quv dasturini qayta ko'rib chiqish tashabbuslari amalga
oshirilganligi haqida qiziqarli misol keltirilgan. Meksikada 2000 va 2006 yillar oralig'ida -
maktabgacha ta'limni kengaytirish, sifatni yaxshilash va o'quv dasturlarini isloh qilish.
Maktabgacha ta'limni kengaytirish Meksikadagi barcha ota-onalarga maktabgacha
yoshdagi bolalarini (3, 4 va 5 yosh) maktabgacha ta'lim muassasalariga yuborish majburiyatini
o'z ichiga oladi, maqsadli sanalar 2004, 2005 va 2008 yillarga mo'ljallangan 5 yoshli, 4 va 3
yoshli bolalarni 100 foiz qamrab oladi. Sifatni yaxshilash tashabbusi Meksika xalq ta'limi
tizimidagi maktabgacha ta'lim muassasalari va maktablarni tanlash uchun qo'shimcha mablag'lar
taqdim etuvchi yirik dasturchining bir qismi edi. Nihoyat, o'quv dasturi islohoti 3 yoshdan 5
yoshgacha bo'lgan barcha dasturchilar uchun butun mamlakat bo'ylab amalga oshiriladigan yangi
maktabgacha ta'lim dasturini joriy qildi.
tarbiya va muammolarga jiddiy ta'sir qiladimi? Tom ma'noda 5-6 yil oldin maktabgacha
ta'lim omon qolish yoqasida edi, ammo maktabgacha ta'limning barcha bo'g'inlarini tartibga
solish, ma'muriy, iqtisodiy sharoitlarda sezilarli o'zgarishlarni modernizatsiya qilish
maktabgacha ta'limga o'z qiyofasini, ishida mazmunli yo'nalishlarni topish imkonini berdi, bu
esa ta'lim usullarini izlashga o'ziga xos tendentsiya va ishtiyoqni topishga imkon beradi. Yaqin
vaqtgacha odat bo'lib kelgan maktabgacha ta'lim muassasasining hayoti yangi texnologiyalarni
joriy etish bilan bog'liq bo'lgan bino turlari, o'quv rejalari va dasturlari xilma-xilligini
uyg'unlashtirgan. Rossiya ta'limning hozirgi modernizatsiyasi - mavjudligi, sifati, sifati,
maktabgacha ta'limga yoki samaradorligiga bo'lgan talablarni belgilaydi. Maktabgacha ta'limni
faqat sifat va sifatni yangi bosqichga - boshqaruv rejimiga qo'shib, maktabgacha ta'limni amalga
oshirish jarayonida sifat o'zgarishlariga qadar rivojlantirishni tashkil etish. O'tish davrida
ifodalangan innovatsiyalarni ishlab chiqarish bilan mumkin.
Erta yoshdagi bolalar tashkilotlari nafaqat bolalarga g'amxo'rlik qiladigan joylar; ular
o'rganish va o'sish markazlari.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1564
Ushbu tashkilotlarda yosh bolalarning o'ziga xos ehtiyojlarini tushunadigan va rivojlanish
uchun mos dasturlarni yaratadigan o'qitilgan mutaxassislar ishlaydi. Erta yoshdagi bolalar
tashkilotlari tomonidan taklif qilinadigan tadbirlar va tajribalar jismoniy, kognitiv, ijtimoiy va
hissiy o'sishni rag'batlantirish uchun mo'ljallangan. Bolalar o'yin, izlanish va tengdoshlar va
tarbiyachilar bilan muloqot qilish orqali muhim ko'nikmalar va bilimlarni rivojlantiradilar.
Erta yoshdagi bolalar tashkilotlarining asosiy afzalliklaridan biri ularning har tomonlama
rivojlanishga qaratilganligidir. Ushbu tashkilotlar bolalar bilim bilan to'ldirilishini kutayotgan
bo'sh idishlar emasligini tushunishadi. Buning o'rniga ular bolaning rivojlanishiga g'amxo'rlik
qilish muhimligini tan olishadi. Strukturaviy va rag'batlantiruvchi muhitni ta'minlash orqali erta
bolalik tashkilotlari yosh bolalarda ijodkorlik, qiziquvchanlik va o'rganishga bo'lgan muhabbatni
rivojlantiradi.
REFERENCES
1.
Qalmuratova
Xurlixa
Rustamxodjaevna.
“Maktabgacha
ta’lim
muassasalari
direktorlarining boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish” 2023.14.02.151
2.
Xamidovna R. I. O'yin maktabgacha yoshdagi ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish vositasi
sifatida
3.
Bolalar //O'rta Evropa ilmiy byulleteni. – 2021. – T. 10
4.
Bredekamp, S. (1986b). Erta bolalik dasturlarini akkreditatsiya qilish uchun maktabgacha
yoshdagi bolalarni kuzatish shkalasining ishonchliligi va asosliligi.
5.
Erta bolalik tadqiqotlari choraklik, 1(2), 103-118
6.
S., H. Bjar, L. R. Fosner, H. D. Xogsnes, T. T. Jansen, S. Nordtomme va K. R. Tholin
(2009), Alle Teller Mer, Vestfold universiteti, Tønsberg.
7.
Kamilova G. Maktabgacha talimda ekologik tarbiyani tashkil etishda integrativ tashkil
etish //TsENTR NAUCHNYX PUBLIKATSIY (buxdu. uz). – 2020. – T. 1. – №. 1.
8.
Troyan A.N. Maktabgacha ta'limni boshqarish: darslik. - M.: Sfera TC, 2005. (Qo'llanma)
9.
Novikova G.P. Zamonaviy maktabgacha ta'limni boshqarish shartlar: Maktabgacha ta'limni
boshqarish uchun qo'llanma. - M.: Ventana-Graf, 2007 yil
