2185
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
CHIKAGO MAKTABINING SOTSIOLOGIYA TARIXIDA TUTGAN O‘RNI
Ilxomov U.U.
O‘zbekiston Milliy universiteti o‘qituvchisi. Toshkent, O‘zbekiston.
Ismoilova Mohira Sherzod qizi
Sotsiologiya yo‘nalishi 1-bosqich talabasi.
O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent, O‘zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15312763
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Chikago maktabining sotsiologiya tarixidagi o‘rni va
uning zamonaviy sotsiologiya rivojlanishiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Chikago maktabi
XX asr boshlarida Amerikada shakllangan bo‘lib, urbanizatsiya, migratsiya va ijtimoiy
dezorganizatsiya jarayonlarini o‘rganishga alohida e’tibor qaratdi. Robert Park, Ernest Burgess
kabi olimlar empirik tadqiqot usullarini rivojlantirib, sotsiologiyada amaliy yondashuv
asoslarini yaratdilar. Ularning ishlari shaharlardagi ijtimoiy o‘zgarishlarni tahlil qilishda
yangicha metodologiyani taklif etdi. Shuningdek, Chikago maktabi ijtimoiy ekologiya va
jinoyatchilik sohasida ham muhim nazariy asoslar ishlab chiqdi. Maqolada ushbu maktabning
metodik innovatsiyalari va ularning keyingi avlod tadqiqotchilariga ta’siri batafsil ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Chikago maktabi, sotsiologiya, urbanizatsiya, migratsiya, empirik
tadqiqotlar, ijtimoiy dezorganizatsiya, shaharlashuv, ijtimoiy ekologiya, jinoyatchilik, nazariy
yondashuvlar, amaliy sotsiologiya, metodologik innovatsiyalar.
THE PLACE OF THE CHICAGO SCHOOL IN THE HISTORY OF SOCIOLOGY.
Abstract.
This article analyzes the role of the Chicago School in the history of sociology
and its contribution to the development of modern sociology. The Chicago School emerged in
early 20th century America and paid special attention to studying urbanization, migration, and
social disorganization processes. Scholars like Robert Park and Ernest Burgess advanced
empirical research methods and laid the foundations for applied sociology. Their work
introduced new methodologies for analyzing social changes in urban environments. Moreover,
the Chicago School developed important theoretical frameworks in social ecology and
criminology. The article examines the methodological innovations of the school and their impact
on subsequent generations of researchers.
Keywords:
Chicago School, sociology, urbanization, migration, empirical research,
social disorganization, urban studies, social ecology, crime studies, theoretical approaches,
applied sociology, methodological innovations.
МЕСТО ЧИКАГСКОЙ ШКОЛЫ В ИСТОРИИ СОЦИОЛОГИИ.
2186
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Аннотация.
В статье анализируется место Чикагской школы в истории
социологии и ее вклад в развитие современной социологии. Чикагская школа возникла в
Америке в начале XX века и сосредоточилась на изучении процессов урбанизации,
миграции и социальной дезорганизации. Такие ученые, как Роберт Парк и Эрнест
Берджесс, разработали эмпирические методы исследования и заложили основы
практического подхода в социологии. Их работа предложила новую методологию анализа
социальных изменений в городах. Чикагская школа также разработала важные
теоретические основы в области социальной экологии и криминологии. В статье
подробно рассматриваются методологические новации этой школы и их влияние на
следующее поколение исследователей.
Ключевые слова:
Чикагская школа, социология, урбанизация, миграция,
эмпирические исследования, социальная дезорганизация, урбанизация, социальная
экология,
преступность,
теоретические
подходы,
прикладная
социология,
методологические инновации.
Sotsiologiya fanining shakllanishi va rivojlanishida turli ilmiy maktablarning o‘rni
beqiyos bo‘lgan. Ular orasida alohida o‘rin egallagan Chikago maktabiga XX asr boshlarida
Amerikada asos solingan bo‘lib, zamonaviy sotsiologiyaning metodologik va nazariy asoslarini
rivojlantirishda sezilarli rol o‘ynagan. Chikago universiteti atrofida shakllangan ilmiy muhit
urbanizatsiya, migratsiya, ijtimoiy dezorganizatsiya kabi dolzarb ijtimoiy hodisalarni o‘rganishda
yangi metodologiyalarni joriy etdi.
Chikago sotsiologiya maktabi 1920-1930-yillarda paydo boʻldi, unga Robert E.Park,
Ernest Byorjess, Lui Virt kabi taniqli sotsiologlar rahbarlik qildilar. Bu olimlarga pragmatizm
g‘oyalari va o‘sha davrning ijtimoiy ekologiya nazariyasi ta’sir ko‘rsatdi. Ular shahar hayotining
ijtimoiy dinamikasini va shaharning odamlar va jamoalarga ta’sirini tushunishga o‘z e’tiborini
qaratishgan[1].
Chikago maktabi (1892-1935) faoliyatida odatda kamida ikki bosqich - tayyorgarlik va
faol ishlash bosqichlari ajratiladi. Birinchi, tayyorgarlik bosqichi 1892-1915-yillarni, ya’ni
Chikago universitetining sotsiologiya fakultetini tashkil etish vaqtidan boshlab to maktab
yetakchilari R.Park va E.Byorjess tomonidan maktab faoliyatining asosiy bosqichida empirik
sotsiologiyaning markaziy g‘oyalarini shakllantirishgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Mazkur
bosqichda yagona tadqiqot dasturi yaratilmaganiga qaramay, uni shakllantirishning boshqa
muhim vazifalari hal etildi. Avvalambor, universitetning sotsiologiya kafedrasi va sotsiologiya
fakulteti atrofida nazariy va empirik tadqiqotlarni birlashtirishning ko‘plab tarafdorlarini
to‘plashga muvaffaq bo‘lindi.
2187
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Chikago maktabining ikkinchi (asosiy) rivojlanish bosqichida (1916-1935) R.Park va
E.Byorjess sotsiologiya va aniq empirik tadqiqotlar rivojlanishiga taalluqli markaziy, prinsipial
qoidalarni ifodalashga urindilar. Mazkur bosqich ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilishini, o‘nlab yirik
ishlar chop etilishini, AQSh va Yevropada sotsiologiya dunyosiga kengayib borayotgan ta’sirni
o‘z ichiga oladi[2].
1915-1940-yillar orasida, Chikago Universitetining Sotsiologiya kafedrasida faoliyat
yuritgan kichik bir professorlik tarkibi, o‘nlab iqtidorli aspirantlar bilan birgalikda, Chikago
shahrini chuqur o‘rganishdi. Ular ijtimoiy fanlar yondashuvlaridan foydalangan holda yangi bir
tadqiqot sohasi yaratishga intilishdi va shaharni o‘z laboratoriyalari sifatida qabul qilishdi.
Chikago bunday harakat uchun ideal joy edi: XIX asrning ikkinchi yarmida, 1850- yilda
30,000 kishidan iborat bo‘lgan aholi soni 1900-yilda 1,700,000 ga yetdi, ehtimol, tarixdagi eng
tez o‘sishlardan biri bo‘ldi. Aholining uchdan biri tashqarida, Germaniya, Polsha, Irlandiya,
Italiya va boshqa o‘nlab mamlakatlarda tug‘ilgan edi. Shaharda fohishalik, mastlik, uysiz
sayohatchilar va o‘g‘il bolalar janjallari kabi ijtimoiy muammolar ko‘pligicha mavjud edi.
Sotsiologiya kafedrasining professorlari talabalarni Chikagoning "haqiqiy dunyosi" ga
yuborib, ma’lumot to‘plashni topshirdilar. Ular turli tadqiqot metodlarini qo‘lladilar - mavjud
usullarni takomillashtirdilar[3]. Ayniqsa Park va uning hamkasblari, shahardagi ijtimoiy
tuzilmalarni o‘rganishda xaritalar, statistik ma’lumotlar va boshqa vizual asboblardan
foydalanishgan.
Parkning o‘zi shunday degan: “Men o‘qitgan har bir kursda, albatta, bir-ikki nafar talaba
xarita tuzishga qiziqardi. Eng avval jinoyatchi yoshlarning tarqalishini aks ettirgan xaritalar
yaratildi. Keyin esa shahardagi kinoteatrlarning joylashuvini ko‘rsatadigan xaritalar paydo
bo‘ldi. Ortidan jamoat raqs zallariga tashrif buyuruvchilarning taqsimotini tasvirlovchi xaritalar
tuzildi. Shaharning turli mahallalari o‘rtasidagi keskin farqlar bizni nihoyatda ta’sirlantirdi.
Dastlabki maqsadlarimizdan biri esa ushbu rang-barang parchalarni o‘zaro bog‘lab,
ulardan qandaydir umumiy bir naqsh, mantiqiy tizim yaratishga urinish edi”[4].
Bu yondashuv orqali, ular shaharning turli qismlaridagi ijtimoiy hayotni va o‘zaro
aloqalarni o‘rganib, har bir guruhning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunishga harakat qilishdi.
Shaharning ijtimoiy strukturasini tahlil qilish uchun, ular empirik ma’lumotlarni to‘plashga katta
ahamiyat berdilar va bu jarayonda xaritalardan faol foydalanishdi. Park va uning hamkasblari
shaharni faqat bir joy sifatida ko‘rmay, uni turli ijtimoiy guruhlarning o‘zaro aloqalarining
maydoni sifatida tasvirladilar. Ular shaharning har bir
qismi qanday qilib bir-biriga bog‘langanini va bu bog‘lanishlarning qanday mantiqiy
tizim yaratishini o‘rganishga intilishdi.
2188
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ular ko‘rganlarini tasvirlab, tahlil qildilar. Chikago sotsiologiya fakulteti, The Polish
Peasant in Europe and America kabi kitoblar yozdi. Sotsiologiya bo‘yicha aspirantlar
dissertatsiyalar yozishdi, ularning ko‘plari Chikago Universiteti Nashriyoti tomonidan nashr
etilgan kitoblarga aylandi. Ulardan ajralib turadiganlar: The Ghetto, The Hobo, The Gang, va
The Gold Coast and the Slum kabi asarlar edi. Ko‘plab kitoblar sotsiologiyaning klassik
asarlariga aylandi. Bu ishlar oldidan, sotsiologiya asosan tarix va falsafaning kombinatsiyasi
bo‘lib, bir turdagi divan ilmiga aylanib qolgan edi. Chikago maktabi olimlari uni empirik, ya’ni
tajribaviy ilmga aylantirishdi.
Muhim jihati shundaki, Chikago Universitetining sotsiologlari o‘zlarini "maktab" deb
atamaganlar. Bu atama ularga keyinchalik qo‘llanildi, chunki boshqalar ularning yutuqlarining
umumiy ta’sirini tan oldilar[5].
Chikago maktabi metodologiyasi doirasida bajarilgan sotsiolog-empiriklarning ishlarida
odamlarning kundalik hayoti mazmunini tashkil etuvchi muammolarning ahamiyati ta’kidlab
o‘tilardi. Ularning tadqiqotlari umumiy, tizimli nazariyani yaratishda emas, balki odamlar
hayotida muhim o‘rin tutgan, ularni to‘lqinlantirgan va har kuni bo‘lmasa-da, tez-tez va
muntazam hal etish zarur bo‘lgan muammolar doirasini aniqlash va tahlil qilishga qaratilgan edi.
Shu orqali sotsiologiyaning insonning aniq ehtiyojlari, talablari va manfaatlarini o‘rganishga
tomon burilishi ta’minlandi. Shu bilan birga, sotsiologlarning Chikago maktabi doirasidagi
hamkorligi jamiyat (shahar) ning ijtimoiy ehtiyojlarini o‘rganishga va ularni amalga oshirish
uchun sharoitlar yaratishga qaratildi.
Chikago maktabining ahamiyati shunda ediki, empirik tadqiqotlarda nafaqat “sub’ektiv
omilga”, ya’ni odamlarning biror masala yuzasidan fikrlariga, balki shu fikrlarni uyg‘otgan
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tusdagi ob’ektiv vaziyatlarga asosiy e’tibor berildi. Shu tarzda,
obyektiv va subyektiv, umumiy va juz’iyning birikuvi ta’minlangan edi[6].
Xulosa qilib aytganda, Chikago maktabining yondashuvlari zamonaviy sotsiologiya,
ijtimoiy ekologiya va jinoyatchilik sotsiologiyasi kabi sohalarda mustahkam asos yaratdi.
Shaharlashuv, madaniy xilma-xillik va ijtimoiy integratsiya jarayonlarini tahlil qilishda bu
maktab ilgari surgan metodlar va nazariyalar bugungi kunda ham sotsiologiya fani va shahar
tadqiqotlarida muhim o‘rin tutadi, chunki uning ishlari ijtimoiy tuzilmalarni va shahar
ekologiyasini o‘rganishda asosiy metodologik yondashuvlarni taqdim etdi. Bugungi sotsiologlar
va shahar tadqiqotchilari, ayniqsa, shaharlarni ekologik tizimlar sifatida o‘rganishda va ijtimoiy
guruhlarning o‘zaro ta’sirini tahlil qilishda Parkning va uning hamkasblarining usullariga
asoslanadilar. Shuningdek, ularning empirik tadqiqotlari va vizual asboblardan foydalanish
metodlari hali ham amaliyotda keng qo‘llaniladi.
2189
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Chikago maktabining metodologik yondashuvi zamonaviy sotsiologiyada, ayniqsa
shahar, migratsiya va ijtimoiy tengsizlik kabi masalalar bo‘yicha tadqiqotlar olib borishda
muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
https://easysociology.com/sociological-perspectives/the-chicago-school-of-sociology-an-
2.
Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.
3.
https://www.lib.uchicago.edu/media/documents/exmym-Chicago-Sociology-T.pdf
4.
exmym-Chicago-Sociology-T.pdf
5.
https://www.lib.uchicago.edu/media/documents/exmym-Chicago-Sociology-T.pdf
6.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/20/NamDU-ARM-1229-
Sotsiologiya_tarixi.pdf
