E.FROMMNING “EGALIK QILMOQ YOKI MAVJUD BO‘LMOQ” ASARI”

Aprel, 2025-Yil

733

E.FROMMNING “EGALIK QILMOQ YOKI MAVJUD BO‘LMOQ” ASARI”

Toshpulatova Sayyoraxon Sirojiddin qizi

Mirzo Ulug’bek nomidagi

Oʻzbekiston Milliy universiteti “Sotsiologiya yoʻnalishi” talabasi.

sayyoratoshpolatova27@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15316024

Annotatsiya.

Ushbu maqolada mashhur nemis sotsiolog va psixoanalitik olimi E.

Frommning “Egalik qilmoq yoki mavjud bo‘lmoq” asariga tahlil berilgan. Asarda muallif

insoniy hayotning ikki asosiy yo‘nalishini – egalik qilish va mavjud bo‘lish rejimlarini

taqqoslaydi. Frommning fikricha, zamonaviy jamiyatda insonlar tobora ko‘proq egalik qilishga

intilmoqda, bu esa ularning ruhiy, ma’naviy inqiroziga sabab bo‘lmoqda. Maqolada aynan shu

ikki rejim o‘rtasidagi farqlar, ularning shaxsiy rivojlanish va jamiyatdagi o‘rni, shuningdek,

Fromm taklif qilgan yechimlar yoritib berilgan. Asar bugungi kunda ham insonning ichki

dunyosini anglashda muhim nazariy manba sifatida qadrlanadi.

Kalit so‘zlar:

E.Fromm, egalik qilish, mavjud bo‘lish, psixoanaliz, zamonaviy jamiyat,

insoniy qadriyatlar, ma’naviy inqiroz, sotsiologik tahlil.

E. FROMM'S "TO HAVE OR TO BE"

Abstract.

This article provides an analytical approach to the work of the famous German

sociologist and psychoanalyst E. Fromm, “To Have or to Be.” In the work, the author compares

two main directions of human life - the regimes of having and being. According to Fromm, in

modern society, people are increasingly striving for ownership, which is causing their spiritual

and moral crisis. The article highlights the differences between these two regimes, their role in

personal development and society, as well as the solutions proposed by Fromm. The work is still

valued today as an important theoretical source for understanding

the inner world of a person.

Keywords:

E. Fromm, possession, existence, psychoanalysis, modern society, human

values, spiritual crisis, sociological analysis.

Э. ФРОММ «ИМЕТЬ ИЛИ БЫТЬ»

Аннотация.

В статье представлен аналитический подход к труду

известного немецкого социолога и психоаналитика Э. Фромма «Иметь или быть».

Aprel, 2025-Yil

734

В произведении автор сопоставляет два основных направления человеческой

жизни — модусы обладания и существования.

Фромм считает, что в современном обществе люди все больше стремятся к

обладанию, что становится причиной их духовного и нравственного кризиса.

В статье рассматриваются различия между этими двумя режимами, их роль в

развитии личности и общества, а также решения, предложенные Фроммом. Это

произведение и сегодня ценится как важный теоретический источник для понимания

внутреннего мира человека.

Ключевые слова:

Э. Фромм, одержимость, существование, психоанализ,

современное общество, человеческие ценности, духовный кризис, социологический

анализ.

FROMM (Fromm) Erix (1900.23.3, FrankfurtMayn — 1980.18.3, Muralto, Shveysariya)

— nemisamerikalik psixolog, sotsiolog, neofreydizm asoschisi. 1929—32 yillarda Frankfurt-

Mayndagi Ijgimoiy tadqiqotlar institutida ishlagan. 1933-yil AQShga muhojir boʻlib ketgan,

hayotining soʻshti oʻn yilida Shveysariyada yashagan. Falsafa, psixologiya, antropologiya, din

sotsiologiyasi rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻz taʼlimotini "gumanistik psixoanaliz" deb

atagan. Freyd biologizmidan chekinib, shaxs shakllanishida psixologik va ijtimoiy omillarning

oʻzaro aloqalarini ochib berishga intilgan. Gumanizm nuktai nazaridan psixoanalitik ijtimoiy

sogʻlomlashtirish usullari yordamida, xususan, AQSH da, har tomonlama uygʻun boʻlgan,

"sogʻlom jamiyat"ni vujudga keltirishni taklif etgan. Asosiy asarlari: "Erkinlikdan qochish"

(1941), "Psixoanaliz va din" (1950), "Unutilgan til" (1951), "Sevish sanʼati" (1956), "Inson

qalbi" (1964), "Inson vayronkorligining anatomiyasi" (1973), "Ega boʻlmoq yoki bor boʻlmoq"

(1976

"Egalik qilmoq yoki mavjud bo’lmoq" ( nemischa: "Haben oder Sein" ) - psixoanalitik

va freydo - marksist faylasuf Erich Frommning 1976 yilda nashr etilgan , insonning ma'naviy

sohasi muammolarini o'rganuvchi so'nggi asari. Fromm psixoanalitikning qiziqish sohasini

quyidagicha tavsiflaydi: "Tahlilchi ilohiyotchi yoki faylasuf emas va bu sohalarda o'zini malakali

deb da'vo qilmaydi; lekin ruhning davosi sifatida tahlilchi falsafa va ilohiyot bilan bir xil

muammolar bilan shug'ullanadi - inson ruhi va uni davolash"[1]

1

1

Fromm Erich. Psixoanaliz va din. Paragraf: "Freyd usuli - psixoanaliz ruhni eng nozik va samimiy o'rganishga imkon

berdi."

Aprel, 2025-Yil

735

1970–yillarning o‘rtalarida yozilgan asar sovuq urush, global iqtisodiy o‘sish hamda

iste’molchilik madaniyatining keskin avj olgani davrida paydo bo‘ldi. Fromm bu davrning «oltin

davri» iqtisodiy farovonlikni beradi, ammo shaxsiy va ijtimoiy ma’naviyatni vayron qiladi, deb

hisoblaydi. U asarda iqtisodiy yutuqlarni ruhiy rivojlanishdan ajratib bo‘lmasligini, aksincha,

moddiy taraqqiyot ichki bo‘shliqni yanada chuqurlashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Fromm

asarda insonning hayotga ikki xil munosabatini taqqoslagan. Egalik qilishga asoslangan yashash

tarzi – inson boylik, narsa, obro‘, kuchga ega bo‘lish orqali o‘zini baholaydi. Mavjud bo‘lishga

asoslangan yashash tarzi – inson o‘zligini anglash, sevgi, ijod, ruhiy o‘sish orqali yashaydi.

Fromm bu ikki yo‘ldan ikkinchisini – “mavjud bo‘lish”ni ma'naviy va insoniy jihatdan

ustun deb hisoblaydi. Asarda ko’rsatilgan asosiy muammolar:



Insonning ma'naviy bo‘shashuvi



Kapitalizm va iste’molchilikning zararli ta’siri



Haqiqiy baxt va erkinlik masalasi



Shaxsiy o‘sish va ijtimoiy mas’uliyat

“Egalik qilish” rejimining asosiy xususiyatlari

1. Obyekt sifatida inson

Frommning ta’kidlashicha, egalik qilish dunyoqarashida inson ham obyektga aylanadi:

«Men uni egallamoqchiman», «U mening mulkim». Bunday munosabat sevgi emas, balki

boshqarish va nazorat qilish istagidir.

2. Hasad va raqobat

Egalik qilish rejimi doimo «kim ko‘p ega bo‘lsa, u g‘olib» tamoyili atrofida aylanadi. Bu

esa ijtimoiy muhitda chuqur hasad, xavotir va bo‘shliqni yuzaga keltiradi.

3. Moddiy narsalarga bog‘liqlik

Inson baxtni ichki manbalaridan emas, tashqi narsalardan – pul, mol-mulk, mashina,

obro‘ – qidiradi. Natijada, u hech qachon yetarli emasligini his qiladi.

“Mavjud bo‘lish” rejimining psixologik-axloqiy asosi

1. Ichki o‘sish va o‘zlikni anglash

“Mavjud bo‘lish”ga asoslangan inson o‘z idrokini, hissiyotlarini va salohiyatini doimiy

ravishda o‘rganadi. Bu jarayon meditatsiya, o‘z-o‘zini tahlil qilish, san’at va ijod orqali amalga

oshadi.

2. Avtonomiya va ma’naviy erkinlik

Aprel, 2025-Yil

736

Frommga ko‘ra, haqiqiy erkinlik – bu ichki qarorlarimizga javobgarlikni olish va

tashqi bosimga bo‘ysunmaslikdir. U erkinlikni mustaqil fikrlash, axloqiy qadriyatlarga

sodiqlik bilan bog‘laydi.

3. Samimiy va hamdard munosabatlar

Haqiqiy aloqa – bu ikki tomonlama jarayon: ham berish, ham qabul qilish. Bu hayotiy

jarayon – tinglash, tushunish, hamdardlik ko‘rsatish orqali shakllanadi.

Egalik Qilmoq (To Have) va Uning Jamiyatdagi Ta'siri

Erich Frommning To Have or To Be? asarida "egalik qilish" tushunchasi, insonning

hayotida materialistik qadriyatlarning hukmronligi va tashqi buyumlar, mulk, va boshqa narsalar

orqali o‘zini tasdiqlashni anglatadi. Fromm, kapitalistik jamiyatda yashovchi odamlarning

ko‘plari o‘zlarini va boshqalarni faqat egallagan buyumlari yoki mulklari orqali baholashlarini

ta’kidlaydi. Ularning hayoti, asosan, materialistik qadriyatlar, narsalar va iste’mol qilishga

asoslanadi. Bu, Frommning fikriga ko‘ra, odamlarni doimiy ravishda yangi narsalar orttirishga

va tashqi buyumlarga nisbatan ehtiyojlarni qondirishga undaydi. Biroq, bu nafaqat odamlarni

baxtli qilmaydi, balki ularni ichki bo‘shliq va norozilikka olib keladi.[2]

2

Frommning "egalik qilish" tushunchasi bizning har birimizni materialistik qadriyatlar va

tashqi buyumlarga bog‘lab qo‘yadi. Kapitalistik jamiyatda yashayotgan insonlar ko‘pincha

o‘zlarini va boshqalarni faqat ularga tegishli bo‘lgan narsalar orqali baholaydilar. Bu, albatta,

odamlarni vaqtincha baxtli qilishi mumkin, chunki yangi narsalar va mol-mulk insonlarga

vaqtinchalik xursandchilik keltiradi. Ammo bu, Frommning fikriga ko‘ra, hech qachon haqiqiy

baxtga olib kelmaydi. Aksincha, ular o‘z hayotlarini butunlay tashqi omillar asosida baholay

boshlaydilar, bu esa ichki bo‘shliqqa, norozilikka va ruhiy inqirozlarga olib keladi. Bugungi

kunda, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar va reklama dunyosida odamlar ko‘p vaqtini "nima bor"ligini

taqqoslashga sarflaydilar. Bu esa, o‘z navbatida, insonlarning o‘zini doimiy ravishda boshqa

odamlar bilan solishtirishiga va o‘zlarini tasdiqlash uchun ko‘proq mol-mulk va materialistik

narsalar orzulashiga olib keladi. Frommning bu fikrlari juda o‘rganishga arziydi, chunki u

jamiyatni bu materialistik qadriyatlar va "egalik qilish"ga bo‘lgan e’tiboridan qaytarishga

chaqiradi.

Fromm, haqiqiy erkinlikni tashqi erkinlikdan farqli ravishda, ichki erkinlikda ko‘radi.

Ularning fikriga ko‘ra, faqat tashqi erkinlikka ega bo‘lish — ya’ni, iqtisodiy erkinlik

yoki mol-mulkka egalik — insonni haqiqiy baxt va tinchlikka olib kelmaydi. Haqiqiy erkinlik va

2

Fromm,R (1976). To have or to be? New York: Harper& Row pp.20-21

Aprel, 2025-Yil

737

baxt o‘z ehtiyojlarini anglash, boshqalar bilan samimiy aloqalar o‘rnatish va o‘z hayotini

ma’naviy qadriyatlar bilan boyitish orqali erishiladi.[3]

3

Frommning fikriga ko‘ra, haqiqiy erkinlik va baxtni "mavjud bo‘lish" orqali

topish mumkin, chunki bu rejimda inson o‘zini faqat narsalar yoki tashqi dunyo orqali

tasdiqlamaydi, balki o‘z ichki rivojlanishiga e’tibor qaratadi.[4]

4

Frommning asaridagi yana bir muhim jihat - kapitalistik jamiyatni tanqid qilishdir. U

kapitalizmni insonlarni faqat materialistik narsalarga ega bo‘lish orqali baxtga erishishga

undaydigan tizim sifatida ko‘radi. Bu tizimda yashovchi odamlar ko‘pincha mol-mulk va

narsalarni orttirishga intilishadi, ammo bu insonlarni haqiqiy baxtdan uzoqlashtiradi. Fromm

kapitalizmning inson ruhiga zarar yetkazayotganini va jamiyatning bu yo‘ldan qaytish zarurligini

ta’kidlaydi.

Shu nuqtai nazardan, Frommning asari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan

emas. Kapitalistik jamiyatda yashayotgan insonlar ko‘pincha o‘zlarini va boshqalarni faqat mol-

mulk va tashqi narsalar orqali baholashadi, ammo haqiqiy baxtni topish uchun o‘z ichki

dunyosini rivojlantirishga e’tibor berish zarur. Bu o‘zgarish, ijtimoiy tuzumda ham muhim

o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Frommning "mavjud bo‘lish" tushunchasi hozirgi kunda bizning

jamiyatda juda dolzarb. Ko‘plab odamlar materialistik qadriyatlarni ulug‘laydilar va baxtni

tashqi omillar orqali izlaydilar. Biroq, Frommning nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, haqiqiy baxt va

tinchlik faqat ichki rivojlanish va haqiqiy aloqalar orqali topiladi. Bu, albatta, nafaqat individual,

balki jamiyat sifatida ham o‘zgarishlarni talab etadi. Agar jamiyat insonlarning o‘z ichki

dunyosiga e’tibor qaratishiga yordam bera olsa, bu jamiyatda yanada baxtli va tinch insonlar

tug‘ilishi mumkin. Shu bilan birga, Frommning asari nafaqat individning o‘zgarishi, balki

jamiyatning o‘zgarishi haqida ham gapiradi. Agar jamiyat o‘zgarishga tayyor bo‘lsa va "egalik

qilish"dan "mavjud bo‘lish"ga o‘tsa, bu o‘zgarish insonlar orasidagi haqiqiy mehr-oqibatni

kuchaytiradi va jamiyatda tinchlik o‘rnatish imkoniyatini yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, pp. 20–21.

3

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 110.

4

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 125.

Aprel, 2025-Yil

738

2.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 50.

3.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 63.

4.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 70.

5.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 85.

6.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, pp. 90

7.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 110.

8.

Fromm, E. (1976). To Have or To Be? New York: Harper & Row, p. 125.

9.

Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.

10.

Jiyanmuratova G. Sh. Huquq sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: "Oltin qalam"

nashriyoti,

2024.

–

180

b.

//

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAA

AAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:QD3KBmkZPeQC

11.

Jiyanmuratova G. Sh. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar va maktablar: Darslik. –

Toshkent:

"Oltin

qalam"

nashriyoti,

2024.

–

340

b.

//

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAA

AAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:jL-93Qbq4QoC

12.

Bekmurodov, M.B.; Raximova, N.X.; Jiyanmuratova, G.Sh.; Nurqulov, B.G'.

Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent, 2025. – 160 b. //

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAA

AAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:48xauSegjOkC

13.

Sh J. G. Gofurov O. Ul. Mehnat bozori. Bandlik va ishsizlik muammolari. Risola.–

Toshkent: O ‘zMU, 2023.–117 b.

14.

Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI ОSHIRISH–

USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY MANZARASI VA

JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.

15.

Sherbutayevna J. G. et al. YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI YUKSALTIRISH–

DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR VAZIFASI //ZAMONAVIY DUNYONING

IJTIMOIY MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. –

2024. – Т. 1. – №. 1.

16.

Джиянмуратова Г. YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA NISBATAN

ISHONCHI MUAMMOSI: NAZARIY ASOSLAR //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ

ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №. SI-1.

Aprel, 2025-Yil

739

17.

Sherbutayevna J. G. et al. ABSENTEIZM IJTIMOIY HODISA SIFATIDA //Tafakkur

manzili. – 2023. – Т. 2. – С. 4-10.

18.

Жиянмуратова Г. Ш. Ёш сайловчи электорал хулқ-атворига таъсир кўрсатувчи

омиллар/ЎзМУ хабарлари.–Тошкент, 2022. – № 1/11/1.–Б. 86-89./https://scholar.

google. com/citations.

19.

Джиянмуратова

Г.

Ш.

ELEKTORAL

XULQ-ATVORGA

RATSIONAL-

INSTRUMENTAL YONDASHUVNING PAYDO BO ‘LISHI VA RIVOJLANISHI

TARIXI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – Т. 5. – №. 3. //

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYAA

AAJ&cstart=20&pagesize=80&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:H

tEfBTGE9r8C

20.

Жиянмуратова Г. Ўзбекистон ёшларининг электорал маданияти. Монография.–

Тошкент, 2021.–122 б.

21.

Sh J. G. The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology //Sotsiologiya va

huquq/Sociology and law. – 2024. – Т. 2. – №. 3/1. – С. 1.

22.

Jiyanmuratova G. S. ZAMONAVIY YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA

ISHONCHI TADQIQOTLARI: XORIJ TAJRIBASI //Academic research in educational

sciences. – 2024. – №. 3. – С. 190-197.