2359
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
QONNING SHAKLLI ELEMENTLARINING POTOLOGIYASI
Faxriddinova Zumrad
Toyirov Abdulqodir
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332638
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qonning shaklli elementlari — eritrotsitlar, leykotsitlar va
trombotsitlarning patologik holatlari o‘rganiladi. Har bir shaklli elementning normadan og‘ish
holatlari, ularning kelib chiqish sabablari, klinik belgilari va organizm faoliyatiga ta’siri tahlil
qilinadi. Shuningdek, gematologik kasalliklar (masalan, anemiya, leykoz, trombotsitopeniya)
ning rivojlanish mexanizmlari va diagnostika usullari haqida ma’lumotlar beriladi. Mazkur
maqola tibbiyot sohasida tahsil olayotgan talabalar, shifokorlar hamda ilmiy tadqiqotchilar
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
qon, shaklli elementlar, eritrotsit, leykotsit, trombotsit, patologiya,
anemiya, leykoz, gematologiya, qon kasalliklari.
PATHOLOGY OF BLOOD FORMED ELEMENTS
Abstract.
This article studies the pathological conditions of blood formed elements -
erythrocytes, leukocytes and platelets. The cases of deviations from the norm of each formed
element, their causes, clinical symptoms and effects on the functioning of the div are analyzed.
Also, information is provided about the mechanisms of development and diagnostic methods of
hematological diseases (for example, anemia, leukemia, thrombocytopenia). This article may be
useful for students, doctors and researchers studying in the field of medicine.
Keywords:
blood, formed elements, erythrocyte, leukocyte, platelet, pathology, anemia,
leukemia, hematology, blood diseases.
ПАТОЛОГИЯ ФОРМЕННЫХ ЭЛЕМЕНТОВ КРОВИ
Аннотация.
В статье рассматриваются патологические состояния форменных
элементов крови — эритроцитов, лейкоцитов и тромбоцитов. Проанализированы случаи
отклонений от нормы каждого форменного элемента, их причины, клинические
симптомы и влияние на функционирование организма. Приведены также сведения о
механизмах развития и методах диагностики гематологических заболеваний (например,
анемии, лейкемии, тромбоцитопении). Эта статья может быть полезна студентам-
медикам, врачам и исследователям.
Ключевые слова:
кровь, форменные элементы, эритроцит, лейкоцит, тромбоцит,
патология, анемия, лейкоз, гематология, заболевания крови.
2360
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
KIRISH
Inson organizmida qon hayotiy muhim funksiyalarni bajaradi — u kislorod va oziq
moddalarni tashish, modda almashinuvi mahsulotlarini chiqarib yuborish, immun himoya va
gomeostazni saqlash kabi jarayonlarda ishtirok etadi. Qon tarkibi plazma va shaklli
elementlardan iborat bo‘lib, shaklli elementlar — eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar —
organizmning normal faoliyati uchun beqiyos ahamiyatga ega. Har birining o‘ziga xos tuzilishi,
funksiyasi va yashash davri mavjud. Ularning soni yoki funksiyasidagi o‘zgarishlar ko‘plab
patologik holatlarga sabab bo‘ladi. Masalan, eritrotsitlar sonining kamayishi anemiyaga,
leykotsitlar sonining keskin ko‘payishi esa leykoz kasalligiga olib kelishi mumkin. Ushbu
maqolada qonning shaklli elementlari bilan bog‘liq asosiy patologik holatlar, ularning
etiologiyasi, patogenezi va diagnostika usullari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Gematalogiya - qon to’g’risidagi fan bo’lib hisoblanadi.
Qon suyuq tuqima bo’lib, organizmda 5 l qon tomirlarda aylanadi.
Qon miqdorini kamayishi gepovanemiya deyiladi.
Bu sistemaga jigar, suyak kumigi, limfotik tuggunlar, taloq qon yaratish a’zolari
kiradi. Bu erda qonni shaklli elementlari eritrotsitlar - asosan qizil suyak kumigida, leykotsitlar
- taloqda va limfotik tugunlarda, trombotsitlar – qizil suyak kumigida ishlab chiqariladi.
Qon oziq moddalarni organizmning hammaa hujayralariga etkazib beradi va zararli
mahsulotlarni tashqariga chiqaradi.
Qon plazmadan qonning shaklli elementlar chiqarilgandan keyin keladdigan tiniq
suyuqlikdan iborat.
Qon plazmasi – suv bo’lib, unda oqsil moddalar, qand, juda mayda yog’ zarralari,
turli xil tuzlar, kislarod ( ozroq miqdorda ) erigan holatda bo’ladi.
Qonda eritrotsitlar qizil qqon tanachalari yadrosiz bo’lib 1mm
3
qonda o’rtacha
4,5 – 5 mln dona bo’ladi. Eritrotsitlarning o’rtacha umri 120 kun bo’lib, so’ngra jigar va
taloqda parchalanadi, uning o’rniga yangilari qizil ko’mikda har sekundda paydo
bo’laveradi.
Gemoglabin – eritrotsitlar tarkibida bo’lib glabin oqsilli va tarkibida temir saqlaydigan
gemoglabindan iborat. Gemoglabin suyak iligi hujayrasida sintezlanadi. Agar gemoglabin
plazmada haddan tashqari oshib ketsa qonning qovushqoqligi oshadi. Natijada to’qima
suyuqligining ajralishi qiyinlashadi.
Eritrotsitlar sonining kamayishi yana bir kasallik animiyani kelib chiqishiga sabab
bo’ladi.
2361
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Qon yaratilishi organlari kasalliklari orasida animiya yoki kamqonlik eng ko’p
uchraydi. Bu potologik holatda qonda gemoglabin miqdori kamaygan, aksariyati ayni vaqtda
eritrotsitlar miqdori ham pasaygan bo’ladi.
MUHOKAMA
Animiya - ko’p qon yuqotishda (masalan shikastlanishda), qizil suyak kumigi
funktsiyasi pasayishi, organizmga qon yaratilish protsesslari uchin zarur moddalar, xususan
tsianokabalomin yoki temir etarlicha tushmasligi , shuningdek suyak kumigiga infektsion –
toksinli ta’sir bilan bog’liq bo’lishi mumkin.
Qonning rang ko’rsatkichi bo’yicha gepoxrom va geperxrom animiya farq qilinadi.
(geperxrom animiya qonning yuqori rang ko’rsatkichi bilan xarakterlanadi, gepoxrom
animiyani farqli ravishda qonda gemoglabin miqdori eritrotsitlar miqdoriga nisbatan kamroq
darajada kamayadi).
Bu qator animiyalarning rivojlanish mexanizmida qizil suyak kumigi regenerative
xususiyatining pasayishi umumiy zveno bo’lib hisoblanadi. Suyak kumigining eritrotsitlar
berish qobiliyatining uzil kesil yuqolishi animiyaning tez avj olib borishiga olib keladi.
Bemor shu sababli yoki unga qo’shilib kelgan infektsiyadan o’lib qolishi mumkin.
Hozirgi vaqtda klinik manzarasi o’ziga xos bo’lgan animiyalarning eng ko’p
uchraydigan qo’yidagi formalari farq qilinadi:
1. Pastgemorragik animiya, qon yuqotish natijasida paaydo bo’ladi.
2. Temir moddasi etishmaydigan animiya, organizmda temir tanqisligi sabali.
3. Pernitsioz animiya (tsionokabalamin) etishmasligiga bog’liq.
4. Ggemolotik animiya, eritrotsitlar parchalanishida paydo bo’ladi.
5. Gipoplastinka animiya, suyak kumigi funktsiyasi pasayib ketganda rivojlanadi.
Animiya sharoitida a’zolar (yurak, muskul, jigar, buyrak) oqimtir tusda bo’lib
keyinchalik ularni yog’ bosadi, gemoliz animiya ko’pincha odam zaharlanganda rivojlanadi.
A’zolar tarkibida biriktiruvchi to’qimaning rivojlanishi ularni qattiqlashtiradi.
Leykotsitlar - oq qon tanachalari bo’lib yadro va protoplazmadan iborat 1m
3
qonda
6000 – 8000 bo’ladi. Qonda 2 xil donali (granulasit) donasiz (agraanulatsit) tafovut etiladi.
Leykotsitlar buyoq bilan buyalishiga qarab neytrofil, eozinofil va bazofillarga ajratiladi.
Eozinofillar kislatali buyoq bilan bazafillar asosli buyoqlar bilan ajratiladi.
Turli shakldagi leykotsitlarning 1% hisobida bir - biriga qiyos qilib olingan nisbatiga
leykotsitar formula deyiladi.
Leykotsitlarning umumiy soniga olganda granulatsitlar taxminan 60 – 65 %, lisifatsitlar
– 19 – 37 % , monotsitlar 3 – 11 % gacha granulatsitlar – 2 %, bazafil granulatsitlar 0 – 1 %
ni tashkil qiladi.
2362
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Olimlarni aniqlashicha, leykatsitlar kasallikni turiga qarab o’zgaradi.
Jumladan: bezgak kasalidamanotsitlar, o’pka kasalliklarida, neytrofillar ko’paysa ich
terlama ( tif ) va ko’k yo’tal kasalliklarida limfotsitlar gijja, qizilcha va nafas siqishi
astma kasalliklarida esa eozinofillar soni oshadi.
Yurak qonni aylantirib uni inson a’zolari va to’qimalariga yetkazib berib turadigan
a’zodir.
Qon aylanish sistemasi 2 xil bo’ladi ya’ni katta va kichchik qon aylanish doiralari.
Bu qon aylaanish doirasi natijasida yurak qisqarib (sistola) bo’shashadi (diastola)
jarayonlari bo’ladi.
Taxikardiya bu - yurakning tez – tez qisqarishi, yurakning urishini tezlashisshi
deyiladi. Yurakning qattiq hayojonlanishi, tananing qizib ketishi natijasida sog’lom
odamda, ko’p ovqat yegandan keyin ham tez urishi mumkin. Yurak urishining tezlashuvi
tana harorati ko’tarilganda, yuqumli kasalliklarda yurak qapqoqlari shikastlanganda qon
aylanish izdan chiqqanda miakardit, buqoq kasalliklarida aniqlanadi. U birdan boshlanib
xuruj 1 daqiqada 140 taga yetadi. Buni paroksiz tera peya deyiladi.
Bradikardiya - yurak qisqarishining sekinlashivu. Yurak qisqarish sonining 1 daqiqada
40 tagacha tushib qolishi va bundan ko’ra ko’proq bo’lishi jiddiy kasalliklarni jumladan
yurak o’tkazuvchi sistemasidagi o’zgarishlarga olib kelishi mumkin .
Yurakda bo’lmachlar va qorinchalar o’rtasida hamda aorta va o’pka arteriyasida
qonni o’tkazishda darvoza vazifasini bajaruvchi klapanlar mavjuddir. Yurak klapanlarining
tuzilishida qon aylanishining izdan chiqishiga olib keladigan nuqson yurak parogi deyiladi.
Bu kasallik tug’ma yoki hayoti davomida orttirilgan bo’lishi mumkin. Chap qorincha va
bo’lmacha klapan yetishmovchiligi
Potogenezi - revmatik ggranulyolmalar endokardda paydo bo’lib sklerozlanish
bosqichida klapanning, masalan, chap bo’lmachadan chap qorinchaga o’tadigan yo’liga
joylashgan, chap bo’lmacha bilan qorincha o’rtasidagi teshikni bekitib turadigan bo’lmachada
qorincha klapanning bujmayib, kalta tortib qolishiga olib keladi. Bu klapandagi
yetishmovchilik aksariyat revmatik jarayondan 5 – 7 oy o’tgach paydo bo’ladi.
NATIJA
Klinik manzarasi - asosiy simptomlari yurak yetishmovchiligi bor yo’qliggiga ko’p
jihatdan bog’liq. Yurak yetishmovchiligi bo’lmaganda bemor hech qanday shikoyat qilmay
yuraveradi. Yurak sohasini ko’zdan kechirganda yurak uchi zarbi, ya’nigipertrofiyalangan chap
qorincha va uchining kuch bilan qisqarayotgani ko’zga tashlanadi. Yurak uchi ustida sistolik
shovqin qayd qilinadi, bunda qon chap qorincha sistolasidan faqat aorta emas, balki chap
bo’lmacha bilan qorincha o’rtasida shakli o’zgarib ketgan klapan tabaqalari bilan yaxshi
2363
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
bekilmay qolgan teshik orqali chap bo’lmachaga tushadi. Yurakning o’ng bo’lmacha va
qorincha klapani yetishmovchiligi asosan revmatizmni boshdan kechirishi oqibatida vujudga
keladi.
Yurak parochlari 2 xil nom pensatsiyalangan va dekompensatsiyalangan bo’ladi.
Kompensatsiya bosqichida bemor mutloqa shikoyatlar qilmasligi yoki shikoyatlar
arzimagan bo’ladi.
Jarayon dekompensatsiya bo’lganda qon aylanishi buziladi, bunda shu yurak parogi
uchin maxsus simptomlar bilan birga biror bosqichda yurak yetishmovchiligi bilan
bog’liq bo’lgan potologik o’zgarishlar paydo bo’ladi.
XULOSA
Qonning shaklli elementlari — eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar — inson
organizmining normal faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Ularning tuzilishi, soni va funksiyasidagi
har qanday og‘ish patologik holatlarni keltirib chiqaradi. Anemiya, leykoz, trombotsitopeniya
kabi kasalliklar ko‘plab omillar ta’sirida yuzaga keladi va o‘z vaqtida aniqlanmasa, jiddiy
asoratlarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada qon shaklli elementlari patologiyalarining
asosiy turlari, ularning kelib chiqish sabablari hamda diagnostika va davolash usullari yoritib
berildi. Shunday holatlar bilan samarali kurashish uchun erta tashxis va zamonaviy
yondashuvlarga asoslangan davolash muhim ahamiyatga ega. Ilmiy-tadqiqotlar asosida bu
boradagi bilimlarni yanada chuqurlashtirish tibbiyot amaliyotida yuqori natijalarga erishishga
xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
N., X., Abdullayev, X., E., Karimov «Pato-fiziologiya»T. : 2000 y.
2.
Sh.I. Rasulov «Pato-fiziologiya » Metodik qo’llanma., T. : 1998 y.
3.
Lobashev M.E. i dr. Genetika s osnovami seleksii. M.,»ProsveShenie». 1970.
4.
Maksudov Z.M. Umumiy genetika. Toshkent. «Ukituvchi», 1981.
5.
Xamidov JX. va boshk. Tibbiy biologiya va irsiyatdan kullanma. Toshkent. «Ibn Sino».
1992.
6.
Shensov Yu.S. ObShaya sitologiya. MGU. 1978.
7.
Alberts B. Molekulyarnaya biologiya kletki. Moskva. 1987
8.
