2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
126
TALCOTT PARSONSNING AGIL SXEMASI
Muzaffarov Mahdiy Mamnun o’g’li
Sotsiologiya ta’lim yo`nalishi 1-bosqich talabasi O`zbekiston Milliy universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346674
Annotatsiya.
Ushbu maqola Talcott Parsons tomonidan ishlab chiqilgan AGIL modeli
asosida ijtimoiy tizimlarni tushunish va tahlil qilish masalasini ko‘rib chiqadi. AGIL modeli
har qanday tizimning barqaror ishlashi uchun zarur bo‘lgan to‘rtta asosiy funktsiyani –
moslashuv (Adaptation), maqsadga erishish (Goal Attainment), integratsiya (Integration), va
me'yoriy naqshlarning saqlanishi (Latency) – aniqlaydi. Maqolada ushbu funktsiyalar alohida
tahlil qilinib, ularning o‘zaro bog‘liqligi, zamonaviy jamiyatdagi ko‘rinishlari va modelga
nisbatan tanqidiy yondashuvlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
AGIL modeli, Talcott Parsons, ijtimoiy tizim, funksionalizm, strukturaviy
nazariya, integratsiya, ijtimoiy barqarorlik.
TALCOTT PARSONS' AGIL SCHEME
Abstract.
This article considers the issue of understanding and analyzing social systems
based on the AGIL model developed by Talcott Parsons. The AGIL model identifies four main
functions necessary for the stable functioning of any system - Adaptation, Goal Attainment,
Integration, and Latency. The article analyzes these functions separately, highlighting their
interrelationships, manifestations in modern society, and critical approaches to the model.
Keywords:
AGIL model, Talcott Parsons, social system, functionalism, structural
theory, integration, social stability.
СХЕМА AGIL ТАЛКОТТА ПАРСОНСА
Абстрактный.
В данной статье рассматривается вопрос понимания и анализа
социальных систем на основе модели AGIL, разработанной Талкоттом Парсонсом.
Модель AGIL определяет четыре ключевые функции, необходимые для устойчивого
функционирования любой системы: адаптация, достижение цели, интеграция и
задержка. В статье данные функции анализируются по отдельности, освещаются их
взаимосвязи, проявления в современном обществе и критические подходы к модели.
Ключевые слова:
модель AGIL, Талкотт Парсонс, социальная система,
функционализм, структурная теория, интеграция, социальная стабильность.
Talcott Parsons va strukturaviy funksionalizm
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
127
Talcott Parsons XX asr sotsiologiyasining eng ta’sirli nazariyotchilaridan biridir. Uning
sotsiologik qarashlari strukturaviy funksionalizm asosida shakllangan bo‘lib, u ijtimoiy
tizimlarni o‘zaro bog‘liq elementlardan iborat barqaror tuzilma sifatida tasvirlaydi. Parsons
o‘zining "The Social System" asarida (1951) ijtimoiy tizimni individual harakatlar, me’yor va
qadriyatlar asosida tahlil qilgan[1]. Strukturaviy funksionalizmga ko‘ra, jamiyatning har bir
elementi butun tizimga xizmat qiladi va o‘z funksiyasiga ega. Parsons bu nazariyani Emile
Durkheimning ijtimoiy birdamlik haqidagi g‘oyalari va Max Weberning harakatlar
nazariyasidan ilhomlanib rivojlantirgan[2]. U, ayniqsa, tizim ichidagi elementlarning
funksional muvozanatini ta’minlovchi asosiy kategoriyalarni aniqlab berdi.
AGIL sxemasi tushunchasi
Parsons AGIL modelini har qanday tizim – ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy yoki madaniy –
o‘z mavjudligini saqlab qolishi uchun bajarishi kerak bo‘lgan to‘rtta asosiy funktsiya sifatida
ta’riflaydi[3]. Ushbu to‘rtta element quyidagilar:
•
A – Adaptation (Moslashuv): Tizimning tashqi muhitga moslashuvi, resurslarni
boshqarish.
•
G – Goal Attainment (Maqsadga erishish): Tizim oldiga maqsadlar qo‘yadi va
ularga erishadi.
•
I – Integration (Integratsiya): Tizim ichidagi qismlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ta’minlaydi.
•
L – Latency (Me’yoriy naqshlarning saqlanishi): Tizimning qadriyatlar va
motivatsiyalarni saqlash funksiyasi.
Parsons ushbu modelni ishlab chiqishda tizim ichida harakat qiluvchi komponentlar
qanday qilib o‘zaro aloqada bo‘lishini va qanday qilib tizimni barqarorlashtirishini
tushuntirishga intilgan[4]. AGIL sxemasi nafaqat ijtimoiy tizimlarga, balki har qanday
murakkab tizimlarga ham tadbiq qilinishi mumkin.
AGIL modelining to‘rtta funksiyasi
A – Adaptation (Moslashuv)
Moslashuv funktsiyasi tizimning atrof-muhit bilan resurs almashinuvi va unga
moslashishini anglatadi. Iqtisodiy tizim bunga misol bo‘la oladi, chunki u jamiyatga moddiy
resurslar yetkazib beradi (Parsons, 1951). Agar tizim atrofdagi sharoitlarga moslasha olmasa,
uning barqarorligi xavf ostida qoladi.
G – Goal Attainment (Maqsadga erishish)
Bu funktsiya tizimning o‘z oldiga maqsad qo‘yish va unga erishish salohiyatini
bildiradi. Siyosiy tizimlar, hukumatlar va rahbarlik tuzilmalari bu vazifani bajaradi. Masalan,
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
128
davlat organlari ijtimoiy siyosat orqali jamiyatning muayyan maqsadlarini amalga oshiradi
(Alexander, 1983).
I – Integration (Integratsiya)
Integratsiya funktsiyasi tizimning turli qismlarini uyg‘unlashtirish, nizolarni boshqarish
va ijtimoiy tartibni ta’minlashni bildiradi. Bu, masalan, huquqiy institutlar va axloqiy
qadriyatlar orqali amalga oshiriladi (Wallace & Wolf, 2006).
L – Latency (Yashirin funktsiyalar yoki me’yoriy naqshlarni saqlash)
Bu funktsiya tizim ichidagi madaniy naqshlarni, qadriyatlarni, motivatsiyalarni
saqlashni o‘z ichiga oladi. Ta’lim va oilaviy tizimlar bu vazifani bajaradi, chunki ular
ijtimoiylashtirish jarayonida avloddan-avlodga qadriyatlarni uzatadi (Turner, 2001).
AGIL modelining amaliy qo‘llanilishi
AGIL modeli turli ijtimoiy tizimlarni tahlil qilishda samarali uslub hisoblanadi.
Quyidagi misollar bu modelning real hayotda qanday qo‘llanishini ko‘rsatadi:
1.
a) Tibbiyot tizimi:
A – Sog‘liqni saqlash tizimi atrof-muhitdan moliyaviy va inson resurslarini oladi.
G – Davolash, kasalliklarga chora ko‘rish orqali sog‘liqni saqlash maqsadlariga
erishadi.
I – Shifokor, bemor va boshqa xodimlar o‘rtasidagi integratsiya muhim rol o‘ynaydi.
L – Tibbiy etik me’yorlar va kasbiy qadriyatlar yashirin tarzda tizimni
barqarorlashtiradi.
2.
b) Ta’lim tizimi:
A – Ta’lim uchun zarur bo‘lgan resurslar (budjet, o‘qituvchilar) ta’minlanadi.
G – Bilim berish va kompetensiyalarni shakllantirish orqali maqsadlarga erishiladi.
I – Maktab jamoasi va ota-onalar o‘rtasida muvofiqlik mavjud bo‘lishi lozim.
L – Tarbiya, qadriyatlar va madaniyatning uzluksizligi ta’minlanadi.
Tanqidiy yondashuvlar
AGIL modeli har tomonlama funksional yondashuvga asoslangan bo‘lib, uning asosiy
kamchiligi ijtimoiy o‘zgarishlar va ixtiloflarni yetarlicha tahlil qilmasligidir[5]. Ba’zi
tadqiqotchilar bu model jamiyatdagi murakkabliklarni soddalashtirib yuborishini ta’kidlaydi.
Bundan tashqari, AGIL modeli abstrakt xarakterga ega bo‘lgani sababli, amaliy tahlillarda aniq
natijalarni ko‘rsatish doim ham oson emas[6]. Shunga qaramay, model ijtimoiy tizimlar
barqarorligini tushuntirishda foydali nazariy asos bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
129
1.
Parsons, T. (1951). The Social System. Free Press.
2.
Wallace, R. A., & Wolf, A. (2006). Contemporary Sociological Theory: Expanding the
Classical Tradition. Pearson.
3.
Parsons, T. (1961). “An Outline of the Social System.” In T. Parsons et al. (Eds.),
Theories of Society. Free Press.
4.
Alexander, J. C. (1983). Theoretical Logic in Sociology: The antinomies of classical
thought. University of California Press.
5.
Jiyanmuratova G. Sh. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar va maktablar: Darslik. –
Toshkent: "Oltin qalam" nashriyoti, 2024. – 340 b. Link
6.
Alexander, J. C. (1983). Theoretical Logic in Sociology: The antinomies of classical
thought. University of California Press.
7.
Turner, J. H. (2001). The Structure of Sociological Theory. Wadsworth.
8.
Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.
9.
Jiyanmuratova G. Sh. Huquq sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: "Oltin
qalam" nashriyoti, 2024. – 180 b. // Link
10.
Bekmurodov, M.B.; Raximova, N.X.; Jiyanmuratova, G.Sh.; Nurqulov, B.G'.
Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent, 2025. – 160 b. // Link
11.
Sh J. G. Gofurov O. Ul. Mehnat bozori. Bandlik va ishsizlik muammolari. Risola.–
Toshkent: O ‘zMU, 2023.–117 b.
12.
Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI ОSHIRISH–
USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY MANZARASI VA
JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
13.
Sherbutayevna
J.
G.
et
al.
YOSHLAR
HUQUQIY
MADANIYATINI
YUKSALTIRISH–DAVLAT
SIYOSATINING
USTUVOR
VAZIFASI
//ZAMONAVIY
DUNYONING
IJTIMOIY
MANZARASI
VA
JAMIYAT
TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
14.
Джиянмуратова Г. YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA NISBATAN
ISHONCHI MUAMMOSI: NAZARIY ASOSLAR //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ
ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №. SI-1.
15.
Sherbutayevna J. G. et al. ABSENTEIZM IJTIMOIY HODISA SIFATIDA //Tafakkur
manzili. – 2023. – Т. 2. – С. 4-10.
16.
Жиянмуратова Г. Ш. Ёш сайловчи электорал хулқ-атворига таъсир кўрсатувчи
омиллар/ЎзМУ хабарлари.–Тошкент, 2022. – № 1/11/1.–Б. 86-89./https://scholar.
google. com/citations.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
130
17.
Джиянмуратова Г. Ш. ELEKTORAL XULQ-ATVORGA RATSIONAL-
INSTRUMENTAL YONDASHUVNING PAYDO BO ‘LISHI VA RIVOJLANISHI
TARIXI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – Т. 5. – №. 3. //
Link
18.
Жиянмуратова Г. Ўзбекистон ёшларининг электорал маданияти. Монография.–
Тошкент, 2021.–122 б.
19.
Sh J. G. The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology //Sotsiologiya
va huquq/Sociology and law. – 2024. – Т. 2. – №. 3/1. – С. 1.
20.
Jiyanmuratova G. S. ZAMONAVIY YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA
ISHONCHI TADQIQOTLARI: XORIJ TAJRIBASI //Academic research in
educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 190-197.
