2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
146
PITIRIM SOROKINNING “SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA” ASARI TAHLILI
Dusiyarov Asadulloh
O’zMU “sotsiologiya”kafedrasi
1-
bosqich bakalaviatura talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15368198
Annotatsiya.
Mazkur maqolada taniqli sotsiolog Pitirim Sorokinning “Sotsial va
madaniy dinamika” asaridagi asosiy g‘oyalar, madaniy tsikllar nazariyasi va ularning inson
ruhiy hayotiga ta’siri psixologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Sorokin tomonidan ilgari
surilgan ideatsion, sezgir va idealistik madaniyat shakllari hamda ularning jamiyatdagi o‘rni,
zamonaviy inson psixologiyasiga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Ushbu yondashuv zamonaviy
psixologik amaliyot uchun muhim nazariy manba sifatida qaraladi.
Kalit so‘zlar:
madaniy dinamika, tsiklik rivojlanish, ideatsion, sezgir, idealistik,
psixologik salomatlik, qadriyatlar inqirozi
Аннотация.
В данной статье рассматриваются основные идеи известного
социолога Питирима Сорокина, изложенные в труде «Социальная и культурная
динамика», а также теория культурных циклов и её влияние на психическую жизнь
человека с психологической точки зрения. Анализируются предложенные Сорокиным
культурные формы — идеационная, чувственная и идеалистическая, их роль в
обществе и влияние на психологию современного человека. Такой подход
рассматривается как важный теоретический источник для современной
психологической практики.
Ключевые
слова:
культурная
динамика,
циклическое
развитие,
идеационное,чувственное, идеалистическое, психологическое здоровье, кризис
ценностей
Abstract.
This article analyzes the main ideas of the prominent sociologist Pitirim Sorokin
presented in his work Social and Cultural Dynamics, focusing on the theory of cultural cycles
and its impact on human psychological life from a psychological perspective. The cultural
forms proposed by Sorokin — ideational, sensate, and idealistic — are examined in terms of
their role in society and influence on the psychology of modern individuals. This approach is
considered a valuable theoretical foundation for contemporary psychological practice.
Keywords:
cultural dynamics, cyclical development, ideational, sensate, idealistic,
psychological well-being, value crisis.
Kirish
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
147
Pitirim Sorokin XX asr sotsiologiya ilm-fanining yetakchi vakillaridan biri bo‘lib,
uning “Sotsial va madaniy dinamika” asari jamiyatning rivojlanish qonuniyatlarini chuqur
tahlil qilgan fundamental ishlardan biridir. Sorokin jamiyat va madaniyatning rivojlanishini
chiziqli evolyutsiya sifatida emas, balki tsiklik harakatda ko‘radi. U tarixiy tajribalarga
tayangan holda har bir tsiklda madaniyatning ma’lum bir dominant shaklini ajratib ko‘rsatadi.
Ushbu yondashuv zamonaviy insonning psixologik muammolarini madaniy omillar bilan
izohlashda muhim ilmiy vosita hisoblanadi.
MAQOLANING MAQSADI
Maqolada quyidagi asosiy maqsadlar ko‘zda tutilgan:
1.
Pitirim Sorokinning “Sotsial va madaniy dinamika” asarining asosiy nazariy jihatlarini
bayon qilish.
2.
Madaniyat turlarining (ideatsion, sezgir, idealistik) tahlili va ularning inson ruhiy
hayotiga ta’sirini tushuntirish.
3.
Madaniy tsikllarning zamonaviy jamiyatga, ayniqsa, psixologik muammolarga
ta’sirini yoritish.
4.
Sorokin g‘oyalarining bugungi kunda dolzarbligini ko‘rsatish.
Asosiy qism
Sorokin tomonidan ilgari surilgan madaniy tsikllar nazariyasiga ko‘ra, insoniyat
tarixida madaniyat shakllari ideatsion, sezgir va idealistik bosqichlar orqali harakat qiladi.
Ideatsion madaniyatda ruhiy va diniy qadriyatlar ustuvor bo‘lib, insonlar abadiylikka, ruhiy
mukammallikka intiladi. Sezgir madaniyatda esa, buning aksi tarzida, moddiy zavq-shavq,
texnologik yutuqlar va jismoniy hayot markaziy o‘rinni egallaydi. Idealistik madaniyat esa
ushbu ikki shaklni uyg‘unlashtiradi va ularning muvozanatini ta’minlaydi. Har bir madaniy
shakl inson psixikasiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Ideatsion davrda ruhiy barqarorlik, ma’naviy
maqsadlarga sodiqlik kuchli bo‘ladi; sezgir bosqichda esa, insonlar moddiylikka berilib,
stress, ma’naviy bo‘shliq, yolg‘izlik kabi psixik muammolarga duch keladilar. Idealistik davr
esa muvozanatli psixik holatni ta’minlashga xizmat qiladi. Sorokin bu holatni empirik
ma’lumotlar, tarixiy manbalar va sotsiologik tahlillar orqali asoslaydi.
Bugungi zamonning ijtimoiy va madaniy muhitiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Sorokin
tomonidan tavsiflangan sezgir madaniyatning so‘nggi bosqichiga yaqinlashayotganini ko‘rish
mumkin. Axborot haddan tashqari ko‘p, ma’naviy qadriyatlar fon da qolib ketmoqda,
individualizm kuchaymoqda. Bularning barchasi inson ruhiyatida xavotir, beqarorlik,
depressiya kabi holatlarni yuzaga keltiradi. Shu nuqtayi nazardan, Sorokinning madaniy
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
148
dinamika haqidagi g‘oyalari nafaqat tarixiy, balki psixologik jihatdan ham dolzarbdir.
Zamonaviy psixologik amaliyotda ushbu yondashuvdan foydalanish, mijozning qadriyat
tizimini aniqlash va unga muvofiq strategiyalar ishlab chiqish orqali chuqurroq natijalarga
erishish mumkin. Shuningdek, psixologik maslahat berish jarayonida jamiyatdagi umumiy
madaniy fonni inobatga olish zarur.
Pitirim Sorokin o‘zining “Sotsial va madaniy dinamika” asarida jamiyatlar rivojini
tsiklik jarayon sifatida talqin qiladi. U madaniyatni uch asosiy shaklga ajratadi: ideatsion,
sezgir va idealistik. Ideatsion madaniyat shaklida insonlar hayot ma’nosini ruhiy va ma’naviy
qadriyatlarda izlaydi. Bunday jamiyatlarda axloqiy me’yorlar, diniy e’tiqod va ruhiy
barqarorlik ustun turadi. Sezgir madaniyat shaklida esa inson e’tibori moddiy dunyoga, hissiy
qoniqish va texnologik taraqqiyotga qaratiladi. Bu turdagi jamiyatlarda ruhiy beqarorlik,
stress va ma’naviy bo‘shliq kuchayadi. Idealistik madaniyat esa ushbu ikki shakl o‘rtasida
muvozanatni saqlab turadi, ya’ni inson bir vaqtning o‘zida ham ruhiy, ham moddiy
ehtiyojlarini inobatga oladi. Sorokinning fikricha, har bir jamiyat ushbu madaniy shakllar
o‘rtasida tsiklik tarzda harakatlanadi. Bu tsikllar jamiyat a’zolarining psixologik holatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ideatsion davrlarda odamlar ko‘proq ichki tinchlik va
ruhiy osoyishtalikni his qiladi, sezgir bosqichda esa insonlar ko‘proq xavotir, ma’naviy iztirob
va beqarorlikka duchor bo‘ladi. Sorokin zamonaviy jamiyat, ayniqsa G‘arb madaniyatini
sezgir bosqichga kirgan deb baholaydi. Bu bosqichda qadriyatlar inqirozi yuzaga keladi: inson
hayotining ma’nosi yo‘qoladi, psixologik tushkunlik kuchayadi, ichki bo‘shliq paydo bo‘ladi.
Bu esa psixologlar uchun dolzarb muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun
Sorokinning nazariyasi zamonaviy psixologik amaliyotda inson ruhiyatidagi muammolarni
chuqur tahlil qilish va davolashda nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning yondashuvi
qadriyatlar bilan ishlash, ruhiy barqarorlikni tiklash va ichki ma’naviy hayotni rivojlantirishga
qaratilgan ilg‘or strategiyalarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Xulosa
Pitirim Sorokinning “Sotsial va madaniy dinamika” asari madaniyat va psixika
o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil qilgan fundamental ilmiy manba hisoblanadi. Uning
nazariyasi zamonaviy insonning psixik holatini tushunishda, shuningdek, jamiyatda
kechayotgan o‘zgarishlarni tahlil qilishda muhim vositadir. Sorokin ta’kidlaganidek, inson
ruhiy sog‘lig‘i va jamiyatdagi madaniy rivojlanish o‘zaro chambarchas bog‘liq. Psixologiya
fanida ushbu yondashuvdan foydalanish, psixoterapiya, ijtimoiy psixologik diagnostika va
reabilitatsiya sohalarida dolzarb yechimlarni taklif etish imkonini beradi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
149
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Sorokin, P. A. (1937–1941).
Social and Cultural Dynamics
. New York: American
Book Company.
2. Ковалев, А. Г. (2015).
История социологии
. Москва: Юрайт.
3. Shoumarov, U. (2020).
Zamonaviy psixologiya asoslari
. Toshkent: O‘zR FA
nashriyoti.
4. Vygotskiy, L. S. (2019).
Psixologik tadqiqot metodlari
. Moskva: Pedagogika.
5. Rubinshteyn, S. L. (2021).
Psixologiyaning umumiy asoslari
. Toshkent: Fan va
texnologiya.
6. Parsons, T. (1951).
The Social System
. New York: Free Press.
7.Gulnoz J. Sotsiologiya tarixi.–T.: Innovatsiya-Ziyo, 2020.–466 b.
8. Jiyanmuratova G. Sh. Huquq sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent: "Oltin
qalam"
nashriyoti,
2024.
–
180
b.
//
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYA
AAAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:QD3KBmkZPeQC
9. Jiyanmuratova G. Sh. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar va maktablar: Darslik. –
Toshkent:
"Oltin
qalam"
nashriyoti,
2024.
–
340
b.
//
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYA
AAAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:jL-93Qbq4QoC
10. Bekmurodov, M.B.; Raximova, N.X.; Jiyanmuratova, G.Sh.; Nurqulov, B.G'.
Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi: O'quv qo'llanma. – Toshkent, 2025. – 160 b. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYA
AAAJ&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAAAJ:48xauSegjOkC
11. Sh J. G. Gofurov O. Ul. Mehnat bozori. Bandlik va ishsizlik muammolari. Risola.–
Toshkent: O ‘zMU, 2023.–117 b.
12. Gulnоz J., Bunyоd N. YОSHLАR IJTIMОIY-SIYОSIY FАОLLIGINI
ОSHIRISH–USTUVОR VАZIFА //ZAMONAVIY DUNYONING IJTIMOIY
MANZARASI VA JAMIYAT TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. –
Т. 1. – №. 1.
13 Sherbutayevna J. G. et al. YOSHLAR HUQUQIY MADANIYATINI
YUKSALTIRISH–DAVLAT
SIYOSATINING
USTUVOR
VAZIFASI
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
150
//ZAMONAVIY
DUNYONING
IJTIMOIY
MANZARASI
VA
JAMIYAT
TUZILMALARI TRANSFORMATSIYASI. – 2024. – Т. 1. – №.
14. Джиянмуратова Г. YOSHLARNING SIYOSIY INSTITUTLARGA NISBATAN
ISHONCHI MUAMMOSI: NAZARIY ASOSLAR //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ
ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2024. – №. SI-1.
15. Sherbutayevna J. G. et al. ABSENTEIZM IJTIMOIY HODISA SIFATIDA
//Tafakkur manzili. – 2023. – Т. 2. – С. 4-10.
16. Жиянмуратова Г. Ш. Ёш сайловчи электорал хулқ-атворига таъсир
кўрсатувчи омиллар/ЎзМУ хабарлари.–Тошкент, 2022. – № 1/11/1.–Б. 86-
89./https://scholar. google. com/citations.
17. Джиянмуратова Г. Ш. ELEKTORAL XULQ-ATVORGA RATSIONAL-
INSTRUMENTAL YONDASHUVNING PAYDO BO ‘LISHI VA RIVOJLANISHI
TARIXI //ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. – 2022. – Т. 5. – №. 3. //
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=fdboTmYA
AAAJ&cstart=20&pagesize=80&sortby=pubdate&citation_for_view=fdboTmYAAA
AJ:HtEfBTGE9r8C
18. Жиянмуратова Г. Ўзбекистон ёшларининг электорал маданияти.
Монография.–Тошкент, 2021.–122 б.
19. Sh J. G. The Issue Of Youth Trust In Political Institutions In Sociology
//Sotsiologiya va huquq/Sociology and law. – 2024. – Т. 2. – №. 3/1. – С. 1.
20.
Jiyanmuratova
G.
S.
ZAMONAVIY
YOSHLARNING
SIYOSIY
INSTITUTLARGA ISHONCHI TADQIQOTLARI: XORIJ TAJRIBASI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – №. 3. – С. 190-197.
