2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
188
BETTA TALASEMIYALI BOLALARDA TEMIR ORTIQCHASI NATIJASIDA
YUZAGA KELADIGAN OVQAT HAZM QILISH BUZILISHLARI VA ULARNING
OLDINI OLISH STRATEGIYALARI
Izzatullaev Sanjar Anvarovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali Pediatriya kafedrasi assistenti
Avazov Bekzod Xamro o’g’li
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali Pediatriya kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15368305
Annotatsiya.
Betta talasemiyali bolalarda doimiy eritrotsit transfuziyasi tufayli temir
moddasi organizmda ortiqcha miqdorda to‘planib, turli a’zolarga toksik ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, jigar, oshqozon osti bezi va ichak devorlarida patologik o‘zgarishlar kuzatiladi.
Ushbu tezisda temir ortiqchasining ovqat hazm qilish tizimi faoliyatiga ko‘rsatadigan salbiy
ta’siri, simptomlar va diagnostika yondashuvlari, shuningdek, oldini olishga qaratilgan
ovqatlanish va farmakologik strategiyalar chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, tizimli
monitoring va multidisiplinar yondashuvning ahamiyati ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Betta talasemiya, temir ortiqchasi, gepatotoksiklik, ferment
yetishmovchiligi, parhez terapiya, kelatorlar, bolalarda ovqat hazm qilish.
Betta talasemiya — bu gemoglobin sintezining buzilishi bilan kechadigan irsiy
gematologik kasallik bo‘lib, davolashning asosiy usuli sifatida eritrotsitlar transfuziyasi (qon
quyish) qo‘llaniladi. Biroq qon quyishlar davomida organizmga ko‘p miqdorda temir kiradi.
Temir cheklovchi mexanizmlar yo‘qligi sababli, ushbu element organizmda to‘planib, turli
a’zolar, ayniqsa ovqat hazm qilish tizimi faoliyatiga zarar yetkazadi. Ushbu patogenez betta
talasemiya bilan og‘rigan bolalarda birlamchi bo‘lmagan, ammo hayot sifati va rivojlanishiga
jiddiy ta’sir qiluvchi muammolarni yuzaga keltiradi.
Birinchi navbatda, jigar (gepatotsitlar) temir toksikligiga eng sezuvchan a’zodir. Temir
jigar hujayralarida peroksidatsiya jarayonlarini kuchaytiradi, bu esa gepatositlar nekroziga,
fibroz va hatto sirroz holatlarigacha olib kelishi mumkin. Jigar faoliyatining buzilishi ovqat
hazm qilishga bevosita ta’sir qiladi: safro ajralishi izdan chiqadi, yog‘lar, A, D, E, K
vitaminlarining so‘rilishi keskin kamayadi. Bu esa bolalarda dispeptik simptomlar: qorinda
og‘irlik, ishtaha pasayishi, ich ketishi, o‘sishdan orqada qolish, teri rangining o‘zgarishiga
olib keladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
189
Keyingi muhim nishon — oshqozon osti bezi (pankreas) bo‘lib, temir ortiqchasi bu
yerda ferment ishlab chiqaruvchi hujayralarga zarar yetkazadi. Bu esa ovqatdagi asosiy oziqa
moddalarining parchalanishida ishtirok etadigan fermentlar (amilaza, lipaza, tripsin)
yetishmovchiligiga olib keladi. Bu holatda bemor bolalarda yog‘li najas, qorinda dam bo‘lish,
ovqatdan so‘ng og‘riq, vazn yo‘qotish kabi belgilar namoyon bo‘ladi. Pankreatik fermentlar
yetishmovchiligi, ayniqsa erta yoshdagi bolalarda jiddiy o‘sish va rivojlanish kechikishiga
sabab bo‘ladi.
Ichak devorlarida ham morfologik o‘zgarishlar sodir bo‘ladi: ichak silliq epiteliyining
regeneratsiyasi sekinlashadi, enterotsitlar o‘z funksiyasini yo‘qota boshlaydi. Natijada, oziqa
moddalarining (ayniqsa minerallar va vitaminlar) so‘rilishi buziladi, bu esa bolalarda suyak
deformatsiyasi, anemiya, muskullar zaiflashuvi kabi klinik belgilarni kuchaytiradi.
Oldini olish va davolash strategiyalari quyidagilardan iborat:
1.
Kelator terapiya — temir ortiqchasini chiqarishga qaratilgan farmakologik
yondashuv. Deferoksamin, deferasiroks, deferipron kabi preparatlar bemorlarga og‘iz orqali
yoki parenteral ravishda buyuriladi.
2.
Parhez terapiyasi — temirga boy mahsulotlarni cheklash (qizil go‘sht, jigar,
yashil bargli sabzavotlar) va ularning o‘rniga temiri kam, lekin ozuqaviy qiymati yuqori
bo‘lgan mahsulotlar iste’molini oshirish (sut, yogurt, tuxum oqi, guruch, kartoshka, meva-
sabzavotlar).
3.
Ferment terapiyasi — pankreatin asosidagi fermentlar ovqatlanish vaqtida
buyuriladi.
4.
Vitamin-mineral qo‘shimchalar — ayniqsa B12, folat, A va D vitaminlari, rux,
kalsiy va magniy qo‘shimchalari bilan davolash.
5.
Multidisiplinar yondashuv — pediatr, gastroenterolog, dietolog va
gematologlarning muntazam hamkorligi bolaning umumiy sog‘lig‘ini barqarorlashtirishda
muhim o‘rin tutadi.
6.
Muntazam laborator monitoring — jigar fermentlari (ALT, AST), temir
zaxiralari (ferritin, transferrin), najas tahlili (steatoriya), va vitamin darajalari kuzatilib
borilishi lozim.
Umuman olganda, betta talasemiyali bolalarda ovqat hazm qilish tizimi buzilishlarini
erta aniqlash va kompleks yondashuv asosida davolash ularning yashash sifatini oshirish,
o‘sish va rivojlanishlarini qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
190
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rund, D., & Rachmilewitz, E. (2005). Beta-thalassemia. New England Journal of
Medicine, 353(11), 1135–1146.
2.
Taher, A. T., Musallam, K. M., & Cappellini, M. D. (2018). Optimal management of
β-thalassemia intermedia. Hematology/Oncology Clinics, 32(2), 207–221.
3.
Cappellini, M. D., et al. (2014). Guidelines for the Management of Transfusion
Dependent Thalassaemia (TDT). Thalassaemia International Federation.
4.
Nazarova, F. R. (2021). Talasemiyali bolalarda parhez-terapiyaning klinik
samaradorligi. Tibbiyot va zamon, №2, 19–23.
5.
Akhmedova, G. S. (2020). Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari va ularni pediatriyada
davolash yondashuvlari. O‘zbekiston pediatriya jurnali, №4, 35–38.
6.
Mahmudov, D. R. (2019). Bolalarda talasemiya va temir toksikligining
gastroenterologik asoratlari. Tibbiyot va hayot, №2, 43–46.
