ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
524
YAXUDIYLIK VA ISLOM DINSHUNOSLIK VA DINNING TARIXIY RIVOJI
Xujahonov Rustamxon
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Samarqand filiali DI24-09 guruh talabasi.
Samatov Xurshid
Ilmiy rahbar.
Teli: +998-90-655-19-39.
Gmail:
rustamxonx1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15376337
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ikki muhim monoteistik din – Yaxudiylik va Islom – ning
diniy, tarixiy va falsafiy asoslari tahlil qilinadi. Maqola dinshunoslik nuqtai nazaridan ularning
kelib chiqishi, asosiy aqidalari, muqaddas matnlari va tarixiy rivojlanishi hamda o‘zaro
o‘xshashlik va farqlari haqida ma’lumot beradi. Shuningdek, ushbu dinlarning insoniyat
tamadduniga ko‘rsatgan ta’siri va zamonaviy dunyodagi o‘rni ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Islom, aqidalar, muqaddas matnlar, monoteistik din, insoniyat madaniyati.
KIRISH
Yaxudiylik va Islom – insoniyat tarixidagi eng qadimiy va eng ko‘p izdoshlarga ega
bo‘lgan ikki monoteistik dindir. Har ikkisi ham bitta Tangriga ishonishni targ‘ib qiladi,
muqaddas kitoblarga ega va o‘ziga xos diniy qonun-qoidalarga amal qiladi. Dinshunoslik fanida
bu ikki din ko‘plab tadqiqotlarga mavzu bo‘lib, ularning tarixiy ildizlari, rivojlanish bosqichlari
va bugungi kunda jamiyatdagi roli dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada
Yaxudiylik va Islom dinlarining kelib chiqishi, asosiy e’tiqod va amallari, o‘xshashlik va farqlari,
shuningdek, ularning insoniyat madaniyatiga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
:
Yahudiylik dini: kelib chiqishi va asosiy e’tiqodlar
Yahudiylik (ivritcha “Yahadut”) – dunyodagi eng qadimiy monoteistik dinlardan biri
bo‘lib, u eramizdan avvalgi taxminan XIII–XII asrlarda qadimgi Isroil xalqi orasida shakllangan.
Uning asoschisi sifatida payg‘ambar Muso (Mo‘sa) e’tirof etiladi. Yahudiylikning asosiy
diniy kitobi
Tanaх
bo‘lib, u uchta qismdan iborat: Tavrot (Tora), Nabiylar (Nevi'im) va
Muqaddas yozuvlar (Ketuvim). Yahudiylar e’tiqodiga ko‘ra, Tangri yagona va u butun borliq
ustidan hukmrondir. U insoniyatga o‘z qonunlarini, ya’ni
Halaxani
– diniy va fuqarolik qonunlar
tizimini – yuborgan.
Yahudiylikda amaliyot markazida Tangriga ibodat qilish, tavrot qonunlariga amal qilish
va muqaddas bayramlarni ado etish turadi. Masalan,
Shabbat
– dam olish kuni, har hafta juma
quyoshi botgandan shanba quyoshi botguncha nishonlanadi. Yahudiylik dini milliy din bo‘lib, u
asosan yahudiy xalqi orasida saqlanib qolgan. Bu dinda najot tushunchasi Tangriga sadoqat va
qonunlarga itoat bilan bog‘liq.
Yahudiylik dinining kelib chiqishi va rivoji juda murakkab va uzoq tarixiy jarayonni o‘z
ichiga oladi. Diniy va madaniy nuqtai nazardan, yahudiylikning boshlanishi
Abraham
dan
(Ibrohim) boshlanadi. Yahudiylar o‘zlarini Ibrohimning avlodlari sifatida tan olishadi va ularning
diniy merosi, Ibrohimning Tangri bilan bo‘lgan kelishuvi (ahd) asosida shakllanadi. Ularning
e’tiqodiga ko‘ra, Ibrohim Tangri tomonidan tanlangan va unga sadoqatli bo‘lgan shaxsdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
525
Shuningdek, Yahudiylikda Ibrohimning o‘g‘li
Ishoq
va nabirasi
Ya’qub
(Isroil) ham
diniy qahramonlar sifatida muhim o‘rin tutadi.
Tavrot va Halaxaning o‘rni
Yahudiylikning eng muhim diniy matnlaridan biri bo‘lgan
Tavrot
(Tora) –
yahudiylarning muqaddas kitobi hisoblanadi. Tora Muso (Mo‘sa) tomonidan yozilgan deb
ishoniladi va unda yahudiylarning diniy qonunlari, axloqiy me’yorlari, ibodatlari va jamoat
hayoti haqida ma’lumotlar berilgan.
Tavrot
dagi qonunlar va qoidalar yahudiylarning kundalik
hayoti uchun asos bo‘lib, bu qonunlarni bajarish orqali yahudiylar Tangri bilan mustahkam
aloqada bo‘lishadi.
Halaxa
(diniy qonunlar) Yahudiylikda juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, ularning
bajarilishi orqali yahudiylar o‘zlarini “toza” va “muqaddas” deb bilishadi. Halaxa nafaqat diniy
ibodatlarni, balki har bir odamning harakatlari, ijtimoiy munosabatlari, ovqatlanish odatlari, va
hatto kiyim kiyish qoidalarini ham belgilaydi.
Messiya va najot tushunchasi
Yahudiylikda eng muhim e’tiqodlardan biri bu
Messiya (Masih)
tushunchasidir.
Yahudiylarning ishonishicha, hali kelmagan
Messiya
kelib, yahudiy xalqini qutqaradi va
Ularning erkinligini tiklaydi. Messiya yahudiylar uchun o‘ta muhim shaxsdir, chunki uning
kelishi orqali Yahudiya mamlakati yana mustahkamlanadi, va yahudiylar o‘zlarining diniy va
madaniy o‘zligini qayta tiklaydilar.
Islom dini: kelib chiqishi va asosiy e’tiqodlar
Islom dini VII asrda Arabiston yarimorolidagi Makka shahrida Muhammad
payg‘ambarga vahiy yo‘li bilan nozil qilingan Qur’oni Karim asosida vujudga kelgan. Islom ham
monoteistik din bo‘lib, yagona Allohga e’tiqod qilish uning markaziy g‘oyasidir. Qur’on
musulmonlarning muqaddas kitobi bo‘lib, u Allohning Muhammad payg‘ambarga yuborgan
so‘zidir. Hadislar esa payg‘ambarning amaliyotlari va hikmatlarini o‘z ichiga oladi.
Islomning besh asosiy ustuni mavjud:
shahodat
(e’tiqod),
namoz
,
ro‘za
,
zakot
, va
haj
.
Ular musulmonlar hayotining markazida turadi. Islom dini universal xususiyatga ega
bo‘lib, istalgan millat va elat vakillari uchun ochiqdir. Islom shariat qonunlari orqali shaxsiy,
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotni tartibga soladi.
Islom dini VII asrda Arabiston yarimorolida Muhammad (s.a.v) payg‘ambarga vahiy yo‘li
bilan nozil bo‘lgan Qur’oni Karim asosida vujudga kelgan. Islom, arab tilida “tinchlik” yoki
“taslim bo‘lish” degan ma’noni anglatadi va uning markazida yagona Allohga, ya’ni
Tanngri
ga
bo‘lgan ishonch turadi. Islom dini insonni faqat Allohga ibodat qilishga chaqiradi va barcha
jinoyatlar, nohaqliklar va zulmga qarshi kurashadi. Islomning rivojlanishi juda qisqa vaqt ichida
keng hududlarga yoyilib, hozirgi kunda dunyodagi eng katta dinlardan biriga aylandi.
Islomning kelib chiqishi
Islom dini
Arabiston yarimorolida
Muhammad (s.a.v) payg‘ambariga vahiy nozil
bo‘lishi orqali shakllana boshladi. Muhammad payg‘ambar, 610-yilda Makka shahrida birinchi
marta
Jabroil (Gabriel) arxangeli
orqali Allohning so‘zlarini olgan. Vahiylar davomida ular
Qur’oni Karimni tashkil etdi. Islomning asosiy e’tiqodi — Allohning yagona ekanligiga ishonch,
Muhammadning oxirgi payg‘ambar ekanligi, va Qur’onning haqiqiy va oxirgi ilohiy kitob
ekanligiga e’tiqod qilishdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
526
Hijrat
(622-yil) Islom tarixidagi muhim voqea hisoblanadi, chunki bu yili Muhammad va
uning sahobalari Makkadan Madinaga (yoki Yasrib) hijrat qilib, islom jamiyatini barpo etdilar.
Hijrat, Islom taqvimi bo‘yicha yangi yilning boshlanishi sifatida belgilangan va islom
tarixining muhim bosqichi hisoblanadi.
O‘xshashliklar va farqlar
Yahudiylik va Islom dinlari o‘rtasida bir qator o‘xshashliklar mavjud. Har ikkala din ham
monoteistik bo‘lib, yagona Xudoga ishonadi. Ikkalasi ham vahiy asosida tushgan muqaddas
kitoblarga tayanadi. Muso (Mo‘sa) har ikki dinda payg‘ambar sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek,
ikkala din ham ro‘za, zakot, ibodat va diniy qonunlarga amal qilishni talab qiladi. Oziq-ovqat va
muomala qoidalari, xususan, halal (islom) va kosher (yahudiylik) me’yorlari o‘rtasida
o‘xshashliklar bor.
Farqli jihatlar esa asosan diniy mafkura va amaliyotda namoyon bo‘ladi.
Islom Muhammad payg‘ambarni oxirgi rasul sifatida tan oladi, yahudiylik esa uni tan
olmaydi.
Yahudiylikda milliylik asosiy o‘rinda bo‘lsa, Islom universallikni targ‘ib qiladi.
Yahudiylikda najot yahudiy xalqiga xos marhamat deb qaralsa, Islomda najot barcha
insonlarga ochiq, e’tiqod va amallarga bog‘liq.
Tarixiy rivojlanish va jamiyatga ta’siri
Yahudiylik dini asrlar davomida ko‘chmanchilik, zulm va diskriminatsiyaga qarshi
kurashib yashab kelgan. Diaspora sharoitida ham o‘zligini saqlab qolgan yahudiylar madaniyat,
falsafa, ilm-fan sohalarida salmoqli hissa qo‘shgan. Yahudiylik dini G‘arb tsivilizatsiyasiga katta
ta’sir ko‘rsatgan.
Islom dini esa VII asrda Arabistondan boshlab tez sur’atlar bilan kengaygan. Islomiy
xalifaliklar, xususan, Umaviyylar va Abbosiylar davrida ilm-fan, falsafa, tibbiyot, matematika va
arxitektura rivojlangan. Bugungi kunda Islom dunyodagi eng katta dinlardan biri bo‘lib,
milliardlab izdoshlarga ega.
Zamonaviy dunyodagi o‘rni
Bugungi global dunyoda har ikki din ham ijtimoiy va siyosiy hayotda muhim rol
o‘ynaydi. Ular o‘z izdoshlari hayot tarziga ta’sir ko‘rsatibgina qolmay, diniy bag‘rikenglik,
insonparvarlik va axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qiladi. Shuningdek, zamonaviy dunyo
muammolariga (masalan, urush, iqlim o‘zgarishi, migratsiya) dinlar nuqtai nazaridan
yondashuvlar ham muhim
Xulosa
Yahudiylik va Islom – insoniyat tarixidagi eng muhim va chuqur ildizlarga ega bo‘lgan
dinlardandir. Har ikki din yagona Xudoga e’tiqod qilish, muqaddas matnlar asosida yashash va
axloqiy qadriyatlarni tarannum etish orqali dunyoviy va ma’naviy hayotda muhim o‘rin tutadi.
Yahudiylik milliylik va tarixiy tajriba orqali o‘zining mustahkam diniy tuzilmalarini
saqlab qolgan bo‘lsa, Islom dini universalligi va keng ijtimoiy-huquqiy tizimi bilan ajralib turadi.
Ular o‘rtasida mavjud o‘xshashliklar diniy muloqot va o‘zaro tushunishni rivojlantirishda
katta imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, tarixiy va mafkuraviy farqlarni to‘g‘ri tushunish
diniy bag‘rikenglik va madaniy xilma-xillikni qadrlashga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
527
Mazkur maqola orqali biz bu ikki dinning dinshunoslikdagi o‘rni, tarixiy rivojlanishi va
zamonaviy jamiyatdagi roli haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘ldik. Bugungi globallashuv
davrida ularning tinchlik, adolat va axloqiy qadriyatlarga qo‘shayotgan hissasi alohida e’tiborga
loyiqdir.
REFERENCES
1.
Qur’oni Karim. Tarjimasi va tafsiri. Toshkent: Hilol Nashr, 2017. – Sura Al-Baqara, oyat
136, sah. 22–23.
2.
Tanax. The Jewish Bible. The Jewish Publication Society, 1985. – Genesis 12:1–3, sah.
15–16; Exodus 20:1–17, sah. 102–104.
3.
Nasr, Seyyed Hossein. Islam: Religion, History, and Civilization. HarperOne, 2003. –
Bob 2, sah. 35–58.
4.
Eliade, Mircea. Muqaddas va dunyoviy. Harcourt, 1957. – Bob 3, sah. 65–89.
5.
Armstrong, Karen. Xudoning tarixi. Ballantine Books, 1993. – Bob 4, sah. 121–150.
6.
Yusuf al-Qaradawi. Islom Fiqhi Asoslari. Qohira, 2001. – Bob 1, sah. 9–32.
7.
Filonik, L. A. Dinshunoslik asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2009.
– 3-bob, sah. 45–67.
