May, 2025-Yil
215
GRAFIKADA LINOGRAVYURANING MOHIYATI, USULI VA SAN’ATDAGI O‘RNI
Istamtoshev Ulug‘bek
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institute Dastgoh va kitob grafikasi
mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15391672
Аnnotatsiya.
Ushbu maqolada grafik san’at yo‘nalishlaridan biri — linogravyura
texnikasi, uning paydo bo‘lishi, ishlanish usuli, estetik va ifodaviy xususiyatlari, shuningdek,
O‘zbekiston tasviriy san’atida tutgan o‘rni yoritilgan. Maqolada shuningdek, linogravyura
texnikasining ta’limda qo‘llanilishi va zamonaviy ijodiy yondashuvlari tahlil etiladi.
Kalit soʻzlar:
linagravyura texnikasi, estetik va ifodaviy xususiyatlar
СУЩНОСТЬ, МЕТОД И РОЛЬ ЛИНОГРАВЮРЫ В ГРАФИКЕ В ИСКУССТВЕ
Аннотация.
В данной статье освещается одно из направлений графического
искусства — техника линогравюры, ее возникновение, способ работы, эстетические и
выразительные особенности, а также место в изобразительном искусстве Узбекистана.
В статье также анализируется применение техники линогравюры в образовании и
современных творческих подходах.
Ключевые слова:
техника линогравюры, эстетические и выразительные
особенности.
THE ESSENCE, METHOD AND SIGNIFICANCE OF LINOGRAVURE IN GRAPHICS
IN ART
Abstract.
This article covers one of the areas of graphic art — the technique of
linogravure, its appearance, method of processing, aesthetic and expressive features, as well as
its role in the Fine Arts of Uzbekistan. The article also analyzes the application of linogravure
techniques in education and modern creative approaches.
Keywords:
linagravyura technique, aesthetic and expressive features.
Grafik san’at inson tafakkurining aniq, ifodaviy va ramziy turlardan biri bo‘lib, unda
chiziq, kontrast va kompozitsiya asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Grafik san’at doirasida turli
bosma texnikalar mavjud bo‘lib, ular orasida
linogravyura
o‘zining soddaligi, kuchli
ifodaviyligi va keng imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Linogravyura linoleum yuzasiga o‘yilgan
tasvirni bosib chiqarish orqali yaratiladigan grafika turi bo‘lib, u san’atda dekorativlik, konturiy
aniq ifoda va chuqur mazmunni berishga xizmat qiladi.
May, 2025-Yil
216
Zamonaviy san’atda bu texnika nafaqat an’anaviy uslub sifatida, balki eksperimental va
innovatsion yondashuvlar orqali ham qo‘llanilmoqda. Grafik san’at turlaridan biri
linogravyura
,
ya’ni linoleumga o‘yish orqali yaratiladigan bosma texnikadir. Bugungi kunda bu texnika grafik
rassomlar ijodida, ta’lim jarayonlarida hamda ko‘rgazma faoliyatida keng qo‘llanilmoqda.
Linogravyura kelib chiqish tarixiga qisqacha to‘xtaladigan bo‘lsak, texnikasi XX asr
boshlarida Yevropada paydo bo‘lgan. Dastlab bu texnika oddiy pedagogik vosita sifatida
qo‘llangan bo‘lsa-da, tez orada grafik rassomlar e’tiborini qozondi. Ayniqsa,
Pablo Pikasso,
Henri Matisse
kabi mashhur rassomlar linogravyurani yuqori san’at darajasiga ko‘tardilar.
Ushbu texnika arzonligi, soddaligi va ifodaviy kuchi sababli turli mamlakatlar san’at
maktablariga keng yoyildi.
Linogravyura birinchi bo‘lib 1907 yilda Parijda namoyish etilgan bo‘lib, buni ilk bor
Nikolay Sheverdyaev qo‘llagan. 1911 yilda chexiyalik muhojir Voytsex Preisig Nyu-Yorkda
birinchi marta “Linolyum gravyurasini” ommaga taqdim etdi. 1926-1929 yillarda
linogravyuralar haqidagi nashrlarida rassom Pedro Jozef De Lemos rangli bosib chiqarish uchun
yangi usullarni, shu jumladan asosiy bloklarni dastlabki bosib chiqarishni joriy etdi.
Linogravyurani Maurits Kornelis Esher, Ivan Pavlov, Boris Kustodiyev, Vladimir Favorskiy,
Aleksandr Deyneka, Yakov Gnizdovskiy, Georg Bazelits va boshqa ko‘plab rassomlar ijodlarda
qo‘llaganlar.
O‘zbekiston grafik san’atida linogravyuraning tutgan o‘rni ham muhim ahamiyatga
egadir.
O‘zbekistonda linogravyura XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab grafik san’atning
mustaqil turi sifatida rivojlandi. Rassomlar linogravyura orqali o‘z milliy qadriyatlari, xalq
og‘zaki ijodi, mehnatkash hayoti va tarixiy mavzularni tasvirladilar. Masalan, Qutlug‘ Basharov,
Asliddin Kalanov,
Mavluda Saidova, Charos Ummatova kabi rassomlar o‘z ijodi va
pedagogik faoliyati bilan linogravyura san’atini yurtimizda davom etishini ta’minlab
kelishmoqda desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Ular asarlarida xalq turmushi, folklor motivlari,
milliy ruhdagi obrazlarni soddalashtirilgan shakllar orqali ifoda etgan. Ushbu rassomlar
linogravyura imkoniyatlarini kengaytirib, uni faqat tasviriy emas, balki falsafiy va estetik g‘oya
tashuvchisi sifatida namoyon etdilar.
O‘zbek kitob grafikasi usta linogravyurachi rassomlaridan biri,
Qutlug‘ Basharov
ijodi
haqida qisqacha tahlil qiladigan bo‘sak, u o‘zbek grafika san’atining eng taniqli
namoyandalaridan biri bo‘lib, uning asarlari maishiy, tarixiy va ijtimoiy mavzularni yoritishda
o‘ziga xos uslubni namoyon etadi. Qutlug‘ Basharov o‘z asarlarida nafaqat rang va shaklni, balki
insoniyatning ichki dunyosini va ma’naviy qadriyatlarni chuqur tahlil qiladi. Qutlug‘ Basharov
May, 2025-Yil
217
asarlarida obrazlarning kuchli va ta’sirchan badiiy sayqal topganligi, atoqli grafika ustalari
kashfiyotidan ijodiy foydalanishga moyillik borligini ko‘ramiz. Ko‘zlangan yuksak marralarga
intilib, sidqidildan jasorat ko‘rsatayotgan azamat paxtakorlarning mehnati Qutlug‘ Basharovning
“Paxtakorlar” va “Paxta” turkumidagi linogravyuralarida o‘z aksini topdi. Bu turkumdagi
“Terimchilar” sahifasida uch dugonaning shodligi hayotiy va jozibali tasvirlangan. Hajman
uncha katta bo‘lmagan bu asarda uch xil xarakterdagi ayolni, ularning kayfiyatini jonli talqin
etilganligini ko‘ramiz. Harbiy vatanparvarlik mavzuida asarlar yaratish tasvir ustalarining doimo
diqqat markazida bo‘lgan. Rassomning “Chegarada” triptixida xalqimizning tinch, osoyishta
turmush kechirishlari yo‘lida sergak turib posbonlik qilayotgan jasur chegarachilarning hayoti
hikoya qilingan. U, shuningdek “Vatan posbonlari”, “Hamisha sergak”, “Dushman o‘ta
olmaydi”, “Chavgon o‘yini” kabi linogravyuralarini yaratdi.
Q. Basharov “Chavgon o‘yini”
Q. Basharov “Ot sporti”
Qutlug‘ Basharov Alisher Navoiyni buyuk shoir-g‘azal mulkining sultoni sifatida
ko‘rsatishga intildi. San’atkorning “Xamsa”dagi “Hayrat-ul-abror”, “Sabbai sayyor”, “Farhod va
Shirin”, “Layli va Majnun”, “Saddi Iskandariy” dostonlaridagi kulminatsion voqealarni o‘z
mazmuniga monand qilib ishlangan ligoravyuralari tomoshabinlar tomonidan yuqori baholanib
kelmoqda.
1
Linogravura grafik texnika sifatida rassomlar uchun juda jozibali san’at turi hisoblanadi,
chunki uning o‘ziga xos sifati uni boshqa bosma turlardan badiiy tilning ravshanligi, ifodaliligi
bilan ajratib turadi. Uning asosiy afzalliklaridan biri bu boshqa texnikalarga qaraganda bitta
1
Yuldashev, I., & Qurbonova, B. (2022). KITOB GRAFIKASIDA KOMPOZITSIYA HAMDA ADABIYOT
ASARLARINI CHUQURROQ O’RGANISHDA ILLYUSTRATSIYANING AHAMIYATI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2 (12), 1024-1031.
May, 2025-Yil
218
linoleumdan ko‘proq bosib chiqarish imkoniyati hisoblanadi. Shuningdek,
Linogravyuraning
mohiyati va texnik asoslari haqida ham to‘xtalib o‘tishimiz lozim. Linogravyura
bu
yuza
bosma (высокая печать)
usuliga mansub texnikadir. Unda tasvir linoleum yuzasiga o‘yib
chiziladi, ya’ni rasmning bo‘yalmaydigan joylari olib tashlanadi. So‘ngra bo‘yoq valik
yordamida tekis yuzaga surtiladi va qog‘ozga bosiladi. Natijada aniqligi va kontrasti kuchli,
soddalashtirilgan, dekorativ obrazli tasvir hosil bo‘ladi.
Ish quyidagi bosqichda amalga oshiriladi:
eskiz (tasvir) tayyorlash, tasvirni linoleumga
ko‘chirish, o‘yish vositalari yordamida o‘yish, siyoh yoki rangli bo‘yoq bilan bo‘yash, qog‘ozga
bosish va asarni olish. Bu texnika xatoliklarni kechirmasligi, har bir chiziqning aniqligi, ijobiy va
salbiy (bo‘yalgan va bo‘yalmagan) fazolar muvozanatiga asoslanadi.
Linogravyura texnikasining san’atdagi o‘rni quyidagi jihatlar bilan belgilanadi:
Ifodaviylik kuchi – o‘tkir chiziqlar, keskin kontrast va aniqlik orqali tasvir chuqur g‘oya
bilan ifodalanadi. Dekorativlik – soddalashtirilgan shakllar, betakror ritm va simmetriya orqali
bezaklik (ornamental) effekt hosil qilinadi. Ko‘p nusxalilik – linogravyura bosma texnikasi
bo‘lganligi sababli ko‘plab nusxalarda tarqatish imkonini beradi; Uslubiy erkinlik – klassik
realizmdan tortib, abstrakt, ekspressionistik va eksperimental yondashuvlar bilan uyg‘unlashadi.
Bugungi kunda linogravyura texnikasi san’at maktablari, oliy ta’lim muassasalarida
o‘rgatilmoqda hamda bolalar va yoshlar bilan ishlashda amaliy vosita sifatida qo‘llanilmoqda.
Raqamli grafikaga muqobil sifatida ijodiy ifodaning soddaligi va o‘ziga xosligi bilan ajralib
turadi. Linogravyura orqali o‘quvchilar ifoda vositalari, kontrast, chiziq va kompozitsiya ustida
ishlash ko‘nikmalarini egallaydilar.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, l
inogravyura
grafik san’atda texnik
jihatdan soddaligi, estetik yondashuvi va obrazlarning kuchli ifodasi bilan ajralib turadigan
uslubdir. Bu texnika bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, balki san’atkorlarning
milliy g‘oya va zamonaviy dunyoqarashini ifodalash vositasi sifatida rivojlanmoqda. O‘zbek
grafikasi doirasida linogravyura nafaqat texnik jarayon, balki milliy identitetni tasvirlashga
xizmat qiluvchi badiiy til sifatida qaralmoqda. Shuningdek, O‘zbekiston san’ati doirasida
linogravyura milliy grafik maktabning ajralmas qismi sifatida rivojlanmoqda va zamonaviy
san’atning o‘ziga xos, dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
May, 2025-Yil
219
1.
Yuldashev, I., & Qurbonova, B. (2022). KITOB GRAFIKASIDA KOMPOZITSIYA
HAMDA
ADABIYOT
ASARLARINI
CHUQURROQ
O’RGANISHDA
ILLYUSTRATSIYANING AHAMIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 2 (12), 1024-1031.
2.
Zarifova, D. (2023). TEACHING TECHNOLOGY OF THE TOPIC OF PORTRAIT OF
THE HUMAN HEAD IN PAINTING. Modern Science and Research, 2(10), 391-393.
3.
Zarifova , D. O. qizi. (2023). SHARQ GRAFIKA SAN’ATIDA MAISHIY JANRNING
O‘RGANILISHI.
Innovative Development in Educational Activities
,
2
(9), 57–62.
Retrieved from https://openidea.uz/index.php/idea/article/view/1259
4.
Quvondiqova, O. (2025). GRAFIK RASSOM ASLIDDIN KALANOV IJODINING
O‘ZBEK
GRAFIKA
SAN’ATIDAGI
AHAMIYATI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4),
377–381.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
5.
Jurayeva, G. Z. qizi. (2025). ZAMONAVIY KITOB GRAFIKANING BUGUNGI
KUNAGI
IMKONIYATLARI
VA
UNING
BOLALAR
ADABIYOTIDAGI
ROLI.
SCHOLAR
,
3
https://scholar-journal.org/index.php/s/article/view/252
