May, 2025-Yil
250
XOTIN-QIZLAR IJTIMOIY MOBILLIGINI TA’MINLASHNING KONSEPTUAL
TAHLILI
Karimova Lola Muzafarovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399633
Xotin-qizlarning ijtimoiy mobilligi — ularning jamiyatdagi maqomi va imkoniyatlarining
erkin o‘sishiga oid tushuncha bo‘lib, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda yuqori
pog‘onalarga yetishida namoyon bo‘ladi. Mazkur maqolada bu jarayonning nazariy asoslari,
omillari, to‘siqlari va hal etish strategiyalari tahlil qilinadi.
Xotin-qizlar mobilligi umumiy ijtimoiy mobillik konsepsiyalarining bir qismi
hisoblanadi. Pitirim Sorokin ijtimoiy mobillikni vertikal va gorizontal yo‘nalishda baholagan
bo‘lsa, xotin-qizlar holati ko‘pincha
qatlamlararo vertikal harakatning cheklanganligi
bilan
tavsiflanadi. Bu cheklovlar na faqat iqtisodiy omillar, balki madaniy, diniy va ijtimoiy
stereotiplar bilan ham bog‘liqdir.
2.1.
Ta’lim imkoniyatlari
Ta’lim — mobillikning asosiy mexanizmi. Ammo ko‘plab mamlakatlarda, ayniqsa,
kambag‘al va an’anaviy jamiyatlarda qizlar uchun sifatli ta’limga yetishish darajasi past bo‘lib
qolmoqda.
2.2.
Ish bozoridagi tengsizlik
Xotin-qizlar ko‘p hollarda kam haq to‘lanadigan va zaif himoyalangan sohalarda ishlaydi.
Yuqori lavozimlarga chiqishda “shiffon shifti” fenomeni (ya’ni ko‘rinmas to‘siqlar) mavjud.
2.3.
Ijtimoiy va madaniy stereotiplar
Jinsga xos rollar, oilaviy majburiyatlar va "an’anaviy" qarashlar xotin-qizlarning faoliyat
doirasini cheklab qo‘yadi.
2.4.
Siyosiy va huquqiy imkoniyatlar
Qonunchilikda tenglik belgilab qo‘yilgan bo‘lsa ham, amaliyotda siyosiy jarayonlarda
xotin-qizlar ishtirokining past darajada ekani kuzatiladi.
Vertikal mobillik
: Talaba qiz oliy ma’lumot olib, rahbar lavozimga yetib boradi.
Gorizontal mobillik
: Bir sohadan boshqasiga o‘tish (masalan, o‘qituvchi bo‘lib
ishlagan qiz SMM mutaxassisiga aylanishi).
Genderga xos mobillik
: Ayollarning jinsi tufayli ijtimoiy harakatlanishiga xos
spesifiklik (masalan, muayyan kasblarda hanuz ayollar kamchilikni tashkil etadi).
May, 2025-Yil
251
Dunyo miqyosida ham ayollar ijtimoiy mobilligida bir qator global to‘siqlar mavjud.
Masalan, ba’zi mintaqalarda ayollarning harakat erkinligi, mulk huquqi yoki saylov huquqi
cheklangan. Bu faktorlar faqat iqtisodiy emas, balki madaniy va siyosiy jarayonlarga ham ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, muhojir ayollar, etnik ozchiliklar va kambag‘allikda yashovchi xotin-qizlar
ikki karra to‘siqqa duch kelishadi. Jahon banki va BMTning turli tadqiqotlarida qayd etilganidek,
gender mobilligidagi kamchiliklar mamlakatlar iqtisodiy o‘sish salohiyatini pasaytiradi.
Zamonaviy jamiyatda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) xotin-qizlar uchun
yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Onlayn ta’lim platformalari, frilans imkoniyatlari va
raqamli tadbirkorlik ayollarning uydan chiqmagan holda ham iqtisodiy faol bo‘lishiga sharoit
yaratmoqda. Biroq, raqamli tengsizlik muammosi — ya’ni qizlar va ayollarning internet,
texnologiya va raqamli savodxonlikka yetishmovchiligi — ularning raqamli mobillikda orqada
qolishiga sabab bo‘ladi. Shu bois, raqamli ta’lim, AKT ko‘nikmalari va genderga mos raqamli
siyosatlar juda muhim ahamiyatga ega.
Xotin-qizlar ijtimoiy mobillikka erishishda faqat tashqi sharoitlar emas, balki ichki
psixologik holatlar ham muhim o‘rin tutadi. O‘zini qadrlash, o‘ziga ishonch, tayanch muhitning
mavjudligi — bular ayolning qaror qabul qilish qobiliyatini kuchaytiradi. Jamiyatda ayollarga
nisbatan ijobiy fikrlar, motivatsion modellar, tajriba almashish maydonlari ularning ijtimoiy
faolligini rag‘batlantiradi. Aks holda, ijtimoiy izolyatsiya, “menga to‘g‘ri kelmaydi” sindromi,
va salbiy stereotiplar ularni ijtimoiy harakatdan chetlashtiradi.
BMT tomonidan qabul qilingan Barqaror Rivojlanish Maqsadlaridan 5-maqsad — gender
tengligiga erishish va barcha ayol hamda qizlarning imkoniyatlarini kengaytirishdir. Bu maqsad
xotin-qizlarning ta’lim, sog‘liqni saqlash, siyosiy va iqtisodiy ishtirokini rag‘batlantirishni
ko‘zda tutadi. Ijtimoiy mobillik bu jarayonda markaziy o‘rin tutadi. Agar xotin-qizlar to‘liq
potensialini namoyon qila olmasa, barqaror rivojlanishga erishish mumkin emas.
Xotin-qizlarning ijtimoiy mobilligi nafaqat gender tengligi, balki iqtisodiy barqarorlik va
jamiyat rivoji uchun ham hal qiluvchi omildir. Bu jarayonda davlat siyosati, fuqarolik jamiyati,
ta’lim tizimi va raqamli infratuzilma birgalikda harakat qilishi lozim.
