2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
247
O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATLARIDAGI QISHLOQ XO‘JALIGIGA OID
TERMINLARNING ETIMOLOGIK TAVSIFI
Bo‘riyev Jamshid Xudoyberdiyevich
Termiz davlat universiteti o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15392020
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbek tilining izohli lug‘atlarida keltirilgan qishloq
xo‘jaligiga oid terminlar etimologik jihatdan tahlil qilinadi. Qadimiy, o‘zlashgan va
zamonaviy atamalar manbai, tarixiy shakllanish jarayoni, semantik o‘zgarishlar va
morfologik tuzilmalari tahlil etiladi. Etimologik tahlil orqali terminlarning kelib chiqishi va
ularning madaniy-lisoniy asoslari aniqlanadi.
Kalit so‘zlar
: etimologiya, qishloq xo‘jaligi terminlari, izohli lug‘at, leksik qatlamlar,
o‘zlashma so‘zlar, tarixiy-lisoniy tahlil.
Kirish (Introduction)
Tilning asosiy boyliklaridan biri so‘zlardir. Ayniqsa, fan va sohalar taraqqiyoti bilan
bog‘liq terminlar milliy tilda mustahkam joy egallaydi. Qishloq xo‘jaligi kabi fundamental
soha tilida yuzlab maxsus terminlar mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligi xalq tilida qadimdan
mavjud bo‘lgan yoki boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar hisoblanadi. Har bir termin
muayyan tarixiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlar ta’sirida shakllangan.
Ushbu maqolada
O‘zbek tilining izohli lug‘atlarida
berilgan
qishloq xo‘jaligi
terminlarining etimologiyasi
, ya’ni ularning
kelib chiqishi, tarkibiy tuzilishi va ma’no
taraqqiyoti
o‘rganiladi. Bu orqali terminlarning qadimiyligi, o‘zlashganligi yoki
zamonaviyligiga doir xulosalar chiqariladi.
Metod (Method)
Maqolani yozishda quyidagi ilmiy-uslubiy metodlar qo‘llanildi:
1.
Etimologik tahlil
– so‘zlarning ildizi, kelib chiqishi, dastlabki shakli va tarixiy
ma’nosi aniqlanadi.
2.
Taqoslash usuli
– qishloq xo‘jaligi terminlari boshqa turkiy tillardagi so‘zlar
bilan solishtirildi.
3.
Struktural tahlil
– so‘zlarning morfemik tarkibi va so‘z yasovchi affikslari
o‘rganildi.
4.
Deskriptiv yondashuv
– so‘zlar izohli lug‘atlardagi shaklda ko‘rsatilib,
hozirgi ma’nosi ta’riflandi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
248
5.
Manba tahlili
– O‘zbek tilining izohli lug‘atlari, “Qishloq xo‘jaligi atamalari
lug‘ati” hamda “O‘zbek tilining etimologik lug‘ati” asosiy manba sifatida foydalanildi.
Tadqiqot uchun asosiy material sifatida quyidagi lug‘atlardagi terminlar tanlab olindi:
O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2006–2008)
O‘zbek tilining etimologik lug‘ati (E. D. Polivanov va E. Rustamov nashrlari)
Qishloq xo‘jaligi atamalari izohli lug‘ati (Toshkent, 2014)
Natijalar (Results)
1. Qadimiy turkiy ildizli terminlar
Ko‘plab qishloq xo‘jaligi terminlari turkiy ildizga ega bo‘lib, asrlar davomida saqlanib
kelmoqda:
Haydash
– “hay-” fe’l ildizi qadimiy turkiy “yerni qattiq ishlov berish”
ma’nosida keladi. “Hayvon” bilan morfologik aloqasi mavjud emas.
Urug‘
– turkiy “ur-” ildizidan kelib chiqqan bo‘lib, “boshlanish, manba”
ma’nosini bildirgan.
Bo‘tqa
– dastlab bug‘doyni qaynatishdan olingan taom, so‘ngra qishloq
xo‘jaligi kontekstida yem-ish sifatida ishlatilgan.
2. Arab tilidan o‘zlashgan terminlar
Islom sivilizatsiyasi davrida ko‘plab terminlar arab tilidan kirib kelgan:
Hosil
– arabcha “hasil” (natija, chiqim) so‘zidan olingan. Hozirgi o‘zbek tilida
ekindan olingan natija ma’nosida.
Ziroat
– arabcha “ziraa’” (ekin ekish) so‘zidan. Ko‘plab turkiy tillarda ham mavjud.
Obod
– arabcha “‘umron” ildizidan, keyinchalik fors tili orqali “yashnagan,
rivojlangan” ma’nolarida ishlatilgan.
3. Fors-tojik tilidan o‘zlashgan terminlar
Ko‘plab agrotexnik terminlar fors-tojik tilidan o‘zlashgan:
Shudgor
– forscha “shud” (haydalgan) va “gor” (joy) birliklaridan. “Yer haydalgan
joy” ma’nosini bildiradi.
Bog‘
– forscha “baġ” so‘zidan. Hozirda mevali daraxtlar ekilgan yer.
Sabza
– “sabz” – yashil, yangilik ramzi. Qadimda yangi o‘sayotgan o‘t, bugungi
tilimizda ham shunday.
4. Rus tilidan o‘zlashgan zamonaviy terminlar
Sovet davrida kirib kelgan zamonaviy terminlar:
Traktor
– rus tili orqali lotincha “trahere” (tortmoq) ildizidan.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
249
Kombayn
– inglizcha “combine” – birlashtirmoq. Qishloq xo‘jalik mashinasi
sifatida terminlashgan.
Agrotexnika
– grekcha “agros” (yer) + “techne” (san’at), rus tilidan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri o‘zlashgan.
5. So‘z yasov vositalari orqali yaratilgan terminlar
Ko‘plab terminlar ichki imkoniyatlar – yasovchi qo‘shimchalar orqali yaratilgan:
Sug‘orish
– “suv” + “-g‘or-” + “-ish” (fe’l yasovchi affiks)
Parvarish
– “parva” (e’tibor) + “-rish” (tojikcha-affiksli shakl)
Yemxashak
– “yem” + “xashak” birikmasi
Munozara (Discussion)
Etimologik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligi terminlari o‘zbek tilida uch
qatlamda shakllangan:
1.
Mahalliy (turkiy) qatlam
– eng qadimiy va tabiiy terminlar; xalq tilida
shakllangan.
2.
O‘zlashma qatlam
– arab, fors-tojik, rus va boshqa tillardan kirib kelgan
terminlar.
3.
Yasama qatlam
– so‘z yasov qo‘shimchalari orqali yaratilgan sohalashtirilgan
birliklar.
Bu qatlamlarning har biri o‘zbek tilining boyligini, tarixiy taraqqiyotini va madaniy
aloqalarini namoyon etadi. Xususan, arabcha va forscha terminlar ilmiy-ma’rifiy tilning
shakllanishida, ruscha terminlar esa texnikaviy atamalarni kiritishda muhim rol o‘ynagan.
Ammo bugungi kunda ushbu terminlarning ba’zilari aktiv ishlatilmaydi, ayrimlari
zamonaviy variantlar bilan almashmoqda. Bu holat tilga yangilanish, soddalashish va
zamonaviylashish jarayonini olib kiradi.
Xulosa (Conclusion)
O‘zbek tilidagi qishloq xo‘jaligi terminlari o‘zining ko‘p qatlamli, boy va tarixiy
jihatdan qadimiy tizimiga ega. Izohli lug‘atlar asosida o‘rganilgan terminlar orqali ularning:
qadimiy turkiy ildizli so‘zlardan iborat ekanligi,
arab va fors-tojik tillaridan o‘zlashgan madaniy leksik qatlamlar mavjudligi,
rus va g‘arb tillaridan kirib kelgan zamonaviy terminlar bilan boyiganligi,
so‘z yasov imkoniyatlari orqali rivojlanib borayotganligi aniqlanadi.
Etimologik tahlil natijalari qishloq xo‘jaligi tilini tizimli ravishda o‘rganishga, yangi
atamalarni shakllantirishda milliy leksikaga asoslanishga xizmat qiladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
250
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1–5 jild. – T.: FAN, 2006.
2.
O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. – T.: O‘zR FA, 2019.
3.
E. Rustamov. Qishloq xo‘jaligi terminologiyasi. – T.: O‘qituvchi, 2010.
4.
Sh. Raxmatullayev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: O‘zMU, 2015.
5.
Qishloq xo‘jaligi atamalari izohli lug‘ati. – T.: Akademnashr, 2014.
6.
Jamshid, B. R. (2022). YOZUVCHI ERKIN AZAMNING OGZAKI NUTQQA XOS
LEKSIK VA GRAMMATIK VOSITALARDAN USLUBIY FOYDALANISH
MAHORATI. Евразийский журнал академических исследований, 2, 169-174.
7.
Jamshid, B. (2021). EXPRESSION OF DESCRIPTIVE ORAL UNITS IN THE
WORKS OF ERKIN AZAM. In Archive of Conferences (pp. 80-83).
8.
Farogat, N., & Jamshid, B. (2021). THE TRAGEDY OF FREEDOM. In Archive of
Conferences (Vol. 25, No. 1, pp. 172-174).
9.
Бўриев, Ж. MAXTUMQULI MISRALARIDA GO ‘ZALLIK TUSHUNCHASI. NRJ,
1, 377-379.
10.
Jamshid, B. R. (2024). BIR VA KO‘P MA’NOLI QISHLOQ XO’JALIGI
TERMINLAR TAVSIFI.
