2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
251
O‘ZBEK TILINING IZOHLI LUG‘ATIGA QISHLOQ XOʻJALIGI SOHASIGA OID
TERMINLARNING KIRITILISHI BOʻYICHA TAVSIYALAR
Bo‘riyev Jamshid Xudoyberdiyevich
Termiz davlat universiteti o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15392036
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbek tilining izohli lug‘ati (O‘TIL) tarkibiga qishloq
xoʻjaligi sohasiga oid terminlarni kiritish zarurati, mavjud holat va taklif etilayotgan
yondashuvlar bayon etiladi. Tahlil asosida mavjud izohli lug‘atlarda ushbu sohaga oid leksik
birliklarning cheklangan aks etishi aniqlanadi. Shuningdek, terminlarni lug‘atga qoʻshish
mezonlari va usullari bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: O‘TIL, terminologiya, qishloq xoʻjaligi leksikasi, atamashunoslik, izohli
lug‘at, tavsiya.
Kirish (Introduction)
Til - millatning bilim va madaniyat xazinasini saqlovchi asosiy
vosita hisoblanadi. Har bir soha, xususan, qishloq xoʻjaligi o‘zining maxsus leksik qatlami -
terminlariga ega. O‘zbek tili taraqqiyotida qishloq xoʻjaligiga oid terminlarning izohli
lug‘atlar tarkibiga kiritilishi muhim masalalardan biridir. Chunki bu sohaga doir so‘zlar
nafaqat amaliyotda, balki ilmiy tadqiqotlar, ta’lim, rasmiy hujjatlarda keng qoʻllaniladi.
Hozirgi izohli lug‘atlarda ko‘plab qishloq xoʻjalik terminlari mavjud emas yoki
umumiy tarzda izohlangan. Bu esa mutaxassislar, o‘qituvchilar, tarjimonlar va talabalar uchun
ma’no noaniqligini keltirib chiqaradi. Shu bois maqolada O‘TIL tarkibiga sohaga doir
terminlarni ilmiy asosda kiritish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Metod (Method)
Mazkur tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi:
1.
Leksik tahlil
: O‘TILdagi mavjud qishloq xoʻjaligi terminlari o‘rganildi.
2.
Taqqoslash
: Qishloq xoʻjaligi atamalari lug‘ati va O‘TIL o‘rtasida terminlar
solishtirildi.
3.
Deskriptiv metod
: Terminlar izohlari shaklan va mazmunan tahlil qilindi.
4.
Ekspert yondashuvi
: Soha mutaxassislarining fikrlari asosida terminlar
saralandi.
5.
Tavsiyaviy metod
: Yangilik kiritish va lug‘at tuzilmasini takomillashtirish
bo‘yicha yo‘l-yo‘riqlar ishlab chiqildi.
Tahlil manbalari sifatida:
"O‘zbek tilining izohli lug‘ati" (2006-2008 yillar, 1-5 jild)
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
252
"Qishloq xoʻjaligi atamalari izohli lug‘ati" (2014)
Rasmiy qonun va me’yoriy hujjatlar (Lex.uz)
Tilshunoslikka oid ilmiy maqolalar va lug‘atlar
Natijalar (Results)
1. O‘TILdagi mavjud terminlar holati:
O‘TILda mavjud bo‘lgan qishloq xoʻjaligi terminlari soni cheklangan va ko‘pchilik
hollarda ularning izohlari umumiy, ba’zan esa ma’nosizdir:
Misollar:
Urug‘
: Umumiy biologik ta’rif, agrar kontekstda izoh yo‘q.
Hosil
: Tushum ma’nosida izohlangan, lekin agrotexnik jihatlar yoritilmagan.
Shudgor
: Faqat yer haydash ma’nosida izohlangan, texnik tafsilotlar yo‘q.
Izohlashdagi muammolar:
Terminlar xalq tiliga yaqinlashtirib izohlangan.
Texnik va ilmiy jihatlar ko‘rsatilmagan.
Tarjimalar notog‘ri berilgan holatlar mavjud.
Muhokama (Discussion)
Qishloq xoʻjaligi sohasidagi terminlarning izohli lug‘atga kiritilishi bir necha
tamoyillarga asoslangan bo‘lishi lozim:
1.
Ilmiylik
: Har bir termin fan asosida izohlanishi kerak.
2.
Aktuallik
: Termin ommalashgan va sohada faol ishlatilayotgan bo‘lishi kerak.
3.
Sistemalilik
: Terminlar tematik guruhlar asosida kiritilishi maqsadga muvofiq.
4.
Izoh aniqligi
: Har bir so‘z uchun qisqa, lo‘nda va aniqligi yuqori bo‘lgan izoh
berilishi shart.
Guruh
Terminlar
Holati
Agrotexnika
mulchalash, agrofon, agromelioratsiya
Yo‘q
Chorvachilik
zoogigiyena, boqimandalik, naslchilik
Yo‘q yoki notanish
Mexanizatsiya
sirtshudgor, rotovator, agregatlash
Yo‘q
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
253
5.
Moslashuvchanlik
: Zamonaviy texnologiyalarga oid yangi terminlar ham
doimiy kiritib borilishi kerak.
Shuningdek, O‘TIL tuzuvchilari va terminologlar o‘rtasida hamkorlik muhim.
Fanlararo yondashuv orqali tilshunoslar agronomlar, chorvachilik mutaxassislari bilan
birgalikda izohlarni aniqlashtirishlari zarur.Qishloq xoʻjaligi sohasiga oid terminlarning
O‘zbek tilining izohli lug‘atiga kiritilishi:
tilni boyitadi;
ilmiy va amaliy faoliyatni yengillashtiradi;
tilning funksional imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tavsiya etiladigan chora-tadbirlar:
1.
O‘TIL tuzishda sohaviy ekspertlar ishtirokini ta’minlash.
2.
Har yili dolzarb sohalar bo‘yicha yangi terminlar monitoringini olib borish.
3.
Lug‘at tarkibini onlayn platforma asosida ochiq takliflar bilan boyitish.
4.
Qishloq xoʻjaligi bo‘yicha darsliklar, maqolalar, risolalar asosida terminlar
tanlash.
5.
Izoh berishda terminning fan sohasidagi roli, texnik va amaliy jihatlarini
ko‘rsatish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1–5-jild. – T.: FAN, 2006.
2.
Qishloq xoʻjaligi atamalari izohli lug‘ati. – T.: Akademnashr, 2014.
3.
O‘zbekiston Respublikasining "Davlat tili toʻgʻrisida"gi qonuni. – Lex.uz
4.
Rustamov E. O‘zbek terminologiyasining shakllanishi. – T.: O‘qituvchi, 2011.
5.
Til va jamiyat jurnali. – T.: 2020–2024 yillar sonlari.
6.
Internet manbalari: Norma.uz, Til.gov.uz
7.
Jamshid, B. R. (2022). YOZUVCHI ERKIN AZAMNING OGZAKI NUTQQA XOS
LEKSIK VA GRAMMATIK VOSITALARDAN USLUBIY FOYDALANISH
MAHORATI. Евразийский журнал академических исследований, 2, 169-174.
8.
Jamshid, B. (2021). EXPRESSION OF DESCRIPTIVE ORAL UNITS IN THE
WORKS OF ERKIN AZAM. In Archive of Conferences (pp. 80-83).
9.
Farogat, N., & Jamshid, B. (2021). THE TRAGEDY OF FREEDOM. In Archive of
Conferences (Vol. 25, No. 1, pp. 172-174).
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
254
10.
Бўриев, Ж. MAXTUMQULI MISRALARIDA GO ‘ZALLIK TUSHUNCHASI. NRJ,
1, 377-379.
11.
Jamshid, B. R. (2024). BIR VA KO‘P MA’NOLI QISHLOQ XO’JALIGI
TERMINLAR TAVSIFI.
