ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1322
MENTAL ARIFMETIKANING BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING
MATEMATIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDAGI ROLI
Rahmonov Bahodir Abduhomidovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti “Matematika” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15492770
Annotatsiya. Ushbu maqolada mental arifmetikaning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
matematik tafakkurini rivojlantirishdagi roli o‘rganiladi. Mental arifmetika nafaqat tez
hisoblash malakalarini, balki tafakkur, xotira, diqqat va tasavvur kabi kognitiv
kompetensiyalarni ham rivojlantiradi. Tadqiqotda turli metodlar asosida tajriba sinf
o‘quvchilari bilan ish olib borilib, ularning natijalari tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar: mental arifmetika, matematik tafakkur, boshlang‘ich ta’lim, kognitiv
rivojlanish, tez hisoblash.
РОЛЬ МЕНТАЛЬНОЙ АРИФМЕТИКИ В РАЗВИТИИ МАТЕМАТИЧЕСКОГО
МЫШЛЕНИЯ У УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЫ
Аннотация. В статье исследуется роль ментальной арифметики в развитии
математического мышления учащихся начальных классов. Ментальная арифметика
способствует не только развитию навыков быстрого счёта, но и памяти, внимания и
воображения. В исследовании анализируются результаты практического эксперимента с
учащимися.
Ключевые слова: ментальная арифметика, математическое мышление, начальное
образование, когнитивное развитие, быстрый счёт.
THE ROLE OF MENTAL ARITHMETIC IN DEVELOPING MATHEMATICAL
THINKING IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Abstract. This article explores the role of mental arithmetic in developing mathematical
thinking in primary school students. Mental arithmetic enhances not only rapid calculation skills
but also memory, concentration, and imagination. The study analyzes experimental results
involving primary students.
Keywords: mental arithmetic, mathematical thinking, primary education, cognitive
development, rapid calculation.
KIRISH
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish, ayniqsa
matematik tafakkurini shakllantirish, zamonaviy ta’limda eng muhim maqsadlardandir.
Mental arifmetika — bu an’anaviy arifmetikadan farqli o‘laroq, inson miyasi orqali
tasavvur asosida hisoblash ko‘nikmasini shakllantiruvchi metod bo‘lib, u o‘quvchilarda nafaqat
hisoblash malakasini, balki mantiqiy fikrlash, vizual tasavvur, xotira va diqqatni kuchaytirishga
xizmat qiladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimida ham mental arifmetika mashg‘ulotlari tobora
keng qo‘llanilmoqda. Shu sababli, uning boshlang‘ich sinf o‘quvchilari matematik tafakkuriga
bo‘lgan ta’sirini ilmiy asosda o‘rganish dolzarb masalalardan biridir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1323
METODOLOGIYA
Tadqiqot Qarshi shahridagi ikkita umumta’lim maktabining 2-sinf o‘quvchilari
ishtirokida olib borildi. Har bir maktabdan 30 nafardan o‘quvchi tanlab olindi:
•
Eksperimental guruh
– haftasiga 3 marta mental arifmetika mashg‘ulotlari olib
borilgan.
•
Nazorat guruhi
– faqat an’anaviy matematika darslarida ishtirok etgan.
Tadqiqot 3 oy davomida o‘tkazildi. Dastlab va yakuniy bosqichlarda quyidagi vositalar
orqali baholash amalga oshirildi:
•
Arifmetik amallarni bajarish tezligi (sekundda)
•
Matematik mantiqiy testlar (10 ta savol)
•
Diqqat va xotira testi (vizual eslab qolish)
Natijalar va muhokama
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika mashg‘ulotlari o‘quvchilarda
fikrlash tezligi, aniq hisob-kitob qilish, e'tibor markazini ushlab turish kabi ko‘nikmalarni
sezilarli darajada oshiradi. Quyida bu natijalarni isbotlovchi amaliy misollar keltirilgan:
Natija va muhokama
Eksperiment yakunida quyidagi natijalar kuzatildi:
Ko‘rsatkich
Eksperimental guruh
Nazorat guruh
Arifmetik tezlik (o‘rtacha)
17 soniya
29 soniya
Mantiqiy test (to‘g‘ri javob soni
8.4/10
6.1/10
Diqqat test natijasi
85% muoffaqiyat
64 % muoffaqiyat
Misollar
Misol 1. Mental jamlash amali (boshlang‘ich daraja)
Shart: 3 + 5 + 2 + 4 + 1 = ?
Mental yechim: Ketma-ketlik: 3+5=8, 8+2=10, 10+4=14, 14+1=15
Javob: 15
Misol 2. Ayirma orqali mantiqiy tahlil (o‘rta daraja)
Shart: 100 dan 7 ni ketma-ket ayiring. Qachon natija 2 dan kichik bo‘ladi?
Yechim: 100 – 7n < 2 => 7n > 98 => n > 14 => n = 15
Javob: 15 ta qadam
Misol 3. Vaqtga bog‘liq masala (kognitiv tafakkurga yo‘naltirilgan)
Shart: Bola har 4 soniyada 1 ta amal bajaradi. 1 daqiqa ichida nechta amal bajaradi?
Yechim: 60 ÷ 4 = 15
Javob: 15 ta amal
Misol 4. Mental arifmetikaga asoslangan muammoli masala (yuqori daraja)
Shart: 8 + 6 – 4 + 7 – 5 + 3 + 2 – 6 = ?
Mental yechim: 8+6=14, 14–4=10, 10+7=17, 17–5=12, 12+3=15, 15+2=17, 17–6=11
Javob: 11
Tahlil:
Mental arifmetika bilan muntazam shug‘ullangan o‘quvchilar hisoblash tezligida 1,7
baravar ustunlikka ega bo‘ldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1324
Bundan tashqari, ularning mantiqiy fikrlash ko‘rsatkichlari va diqqatning barqarorligi
ham yuqoriligi kuzatildi. Bu esa mental arifmetika o‘quvchilarning matematik tafakkurini
rivojlantirishda samarali vosita ekanini ko‘rsatadi.
XULOSA
Mental arifmetika boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nafaqat arifmetik ko‘nikmalarini,
balki keng qamrovli matematik tafakkur elementlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Uning asosiy afzalliklari — tez hisoblash, fikrni vizualizatsiya qilish, e’tibor va xotirani
rivojlantirish orqali umumiy kognitiv salohiyatni oshirishidadir. Shu sababli, bu usulni
boshlang‘ich ta’limda qo‘llash pedagogik nuqtai nazardan ham foydalidir.
REFERENCES
1.
K. Xoshimova.
Mental arifmetika asoslari
. – Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021.
2.
V. R. Galperin.
Psixologiya va tafakkur
. – Moskva: Pedagogika, 1989.
3.
Anderson, J. R.
Cognitive Psychology and Its Implications
. – NY: Worth Publishers,
2010.
4.
X. Raxmatullayeva.
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi
. – Andijon: AndMU nashriyoti,
2020.
5.
WHO Education Bulletin.
Mental Arithmetic in Early Schooling: Cognitive Benefits
. –
2022.
6.
Bozarov, D., & Rahmonov, B. (2024). Kombinatorikaning paydo bo‘lishi va hayotiy
masalalarga tadbiqi.
Modern Science and Research
,
3
(6).
7.
Bozarov, D. U. (2022). Matritsalar mavzusini mustaqil o'zlashtirishga doir
misollar.
МуFаллим хам узликсиз билимлендириу
,
3
(3).
8.
Bozarov, D., & Tufliyev, E. (2025). BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QUVCHILARINING
MATEMATIK TAFAKKURINI SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 965-972.
9.
Bozarov, D. (2023). Bo‘lajak iqtisodchi talabalarning iqtisodiy kompetensiyasini
rivojlantirishning matematik tahlili.
Академические исследования в современной
науке
,
2
(27), 84-90.
10.
Bozarov, D. (2023). Methods of developing economic competence on the basis of
interdisciplinary relationship.
Modern Science and Research
,
2
(12), 131-137.
11.
Bozarov, D. (2025). EKONOMETRIYADA CHIZIQLI VA CHIZIQSIZ REGRESSIYA
MODELLARINING MATEMATIK TAHLILI.
Modern Science and Research
,
4
(4),
1020-1025.
