ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1325
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MATEMATIK SAVODXONLIKNI OSHIRISHDA
MENTAL ARIFMETIKANING INTEGRATSIYALASHGAN YONDASHUVI
Rahmonov Bahodir Abduhomidovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti “Matematika” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15492778
Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematik
savodxonligini oshirishda mental arifmetikaning o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan.
Integratsiyalashgan yondashuv asosida matematika faniga bo‘lgan qiziqishni oshirish, aqliy
rivojlanish, diqqatni jamlash va tez fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda mental
arifmetikaning ta’siri asoslangan. Asosiy qismda to‘rt yechilgan masala orqali mazkur
metodikaning amaliy imkoniyatlari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: Mental arifmetika, boshlang‘ich ta’lim, integratsiyalashgan yondashuv,
matematik savodxonlik, tez fikrlash.
КОМПЛЕКСНЫЙ ПОДХОД К МЕНТАЛЬНОЙ АРИФМЕТИКЕ В ПОВЫШЕНИИ
МАТЕМАТИЧЕСКОЙ ГРАМОТНОСТИ В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
Аннотация. В данной статье рассматривается роль и значение ментальной
арифметики в повышении математической грамотности учеников начальных классов.
Обосновано влияние интегрированного подхода на развитие интереса к математике,
интеллектуальное развитие, концентрацию внимания и навыки быстрого мышления. В
основной части статьи представлены четыре решённые задачи, демонстрирующие
практическое применение методики.
Ключевые
слова:
Ментальная
арифметика,
начальное
образование,
интегрированный подход, математическая грамотность, быстрое мышление.
AN INTEGRATED APPROACH TO MENTAL ARITHMETIC IN IMPROVING
MATHEMATICAL LITERACY IN PRIMARY GRADES
Abstract. This article discusses the role and importance of mental arithmetic in
improving the mathematical literacy of primary school students. It substantiates the impact of an
integrated approach on developing interest in mathematics, intellectual development, focus, and
rapid thinking skills. The main section includes four solved problems that demonstrate the
practical application of this methodology.
Keywords: Mental arithmetic, primary education, integrated approach, mathematical
literacy, fast thinking.
KIRISH
XXI asrda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning jadal rivojlanishi sharoitida
yosh avlodni raqamlashgan jamiyatga tayyorlash muhim vazifaga aylandi. Bunda matematik
savodxonlik asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda bu ko‘nikmalarni shakllantirish o‘quvchilarning
kelgusidagi intellektual salohiyatiga bevosita ta’sir qiladi. So‘nggi yillarda dunyo tajribasida
keng tarqalgan metodlardan biri bu —
mental arifmetika
bo‘lib, u bola miyasining har ikki
yarim sharini bir vaqtda ishlatishga yordam beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1326
Ushbu maqolada mental arifmetika va matematik savodxonlikni integratsiyalashgan
holda o‘qitishning nazariy va amaliy asoslari yoritiladi.
ASOSIY QISM
1. Mental arifmetika nima?
Mental arifmetika — bu odatiy hisoblash amallarini (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish,
bo‘lish)
abakus
(sanoq doskasi) yordamida, so‘ngra esa miya orqali tasavvurda bajarishga
asoslangan metodikadir. Bu metod o‘quvchilarda:
a)
tez fikrlash;
b)
vizual xotira;
c)
diqqatni jamlash;
d)
mantiqiy tafakkur;
e)
sonlar bilan erkin ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
2. Integratsiyalashgan yondashuv nima?
Integratsiyalashgan yondashuv — bu bir nechta fan yoki metodikani uyg‘unlashtirish
orqali ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogik yondashuvdir. Bu yerda mental
arifmetika bilan matematika darslari uyg‘unlashadi.
3. Amaliy yechimlar bilan izohlangan misollar
Misol 1. Mental arifmetika asosidagi tez arifmetik hisob
Masala:
85 + 47 - 32 + 19 = ?
Yechim:
✓
85 + 47 = 132
✓
132 - 32 = 100
✓
100 + 19 =
119
Mental arifmetika metodida bu misolni tasavvurda bajarish uchun “abakus” tasvirlanadi.
Misol 2. Ko‘paytirish mental arifmetika metodida
Masala:
12 × 9 = ?
Yechim:
Mental arifmetikada ko‘paytirish oddiy qo‘shishlar zanjiriga aylantiriladi:
12 × 9 = 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 + 12 =
108
Misol 3. Ayirish amalida differensial fikrlash
Masala:
200 - 78 = ?
Yechim:
✓
200 - 78 = ?
✓
Avval 200 - 80 = 120
✓
Keyin 120 + 2 =
122
Bu yondashuv bolaning xotirasini faollashtiradi va mental strategiyalarni uyg‘otadi.
Misol 4. Aralash amallar va mental tasavvur
Masala:
(145 + 35) - (50 + 10) = ?
Yechim:
✓
145 + 35 = 180
✓
50 + 10 = 60
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1327
✓
180 - 60 =
120
O‘quvchi bu hisobni sonli tasvirlar asosida miya orqali bajaradi.
4. Mental arifmetikaning foydasi
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika bilan shug‘ullangan o‘quvchilarning:
✓
matematik testlar natijasi 20–30% yaxshiroq;
✓
tafakkur tezligi 1,5 barobar ortiq;
✓
diqqatning jamlanish darajasi yuqori.
NATIJALAR
Mental arifmetika boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nafaqat matematik savodxonligini,
balki umumiy aqliy salohiyatini, xotira, tafakkur va diqqatini rivojlantirishda muhim o‘rin
egallaydi. Integratsiyalashgan yondashuv asosida olib borilgan mashg‘ulotlar natijasida
o‘quvchilarda matematikaga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi.
XULOSA
Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan integratsiyalashgan yondashuv asosida mental
arifmetikani matematik darslarga tatbiq etish usuli boshlang‘ich ta’limda yangi yondashuvni
taklif etadi.
Bu orqali o‘quvchilarning aqliy salohiyati, tez fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish
ko‘nikmalari shakllanadi. Keltirilgan misollar orqali mental arifmetikaning amaliy natijadorligi
ochib berildi.
REFERENCES
1.
Бахромов С. «Ментальная арифметика как средство развития мышления у младших
школьников», Тошкент, 2020.
2.
Karimova N. «Mental arifmetika asoslari va ularni o‘qitish metodikasi», TDPU, 2021.
3.
Abdurahmonova Z. «Boshlang‘ich sinf matematika darslarida integratsiya imkoniyatlari»,
Maorif nashriyoti, 2022.
4.
Tanaka Y. «Mental Arithmetic and Brain Development in Early Childhood», Tokyo
University Press, 2019.
5.
UNICEF. “Developing numeracy in early grades through innovative techniques.”
UNESCO Publishing, 2021.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Boshlang‘ich ta’lim metodikasi»,
normativ hujjatlar to‘plami, 2022.
7.
Bozarov, D., & Rahmonov, B. (2024). Kombinatorikaning paydo bo‘lishi va hayotiy
masalalarga tadbiqi.
Modern Science and Research
,
3
(6).
8.
Bozarov, D. U. (2022). Matritsalar mavzusini mustaqil o'zlashtirishga doir
misollar.
МуFаллим хам узликсиз билимлендириу
,
3
(3).
9.
Bozarov, D., & Tufliyev, E. (2025). BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QUVCHILARINING
MATEMATIK TAFAKKURINI SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 965-972.
10.
Bozarov, D. (2023). Bo‘lajak iqtisodchi talabalarning iqtisodiy kompetensiyasini
rivojlantirishning matematik tahlili.
Академические исследования в современной
науке
,
2
(27), 84-90.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1328
11.
Bozarov, D. (2023). Methods of developing economic competence on the basis of
interdisciplinary relationship.
Modern Science and Research
,
2
(12), 131-137.
