1448
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
BASKETBOLDA ÓYÍN TEXNIKASÍ HÁM ONÍŃ SÍPATLAMASÍ
Yuldashov Uzakbay Kengashovich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi asistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15516951
Annotatsiya. Bul maqalada basketbol oyininin texnikasi ham oni sipatlamasi haqqinda soz
baradi. Sport texnikasına úyretiw ámeliyatında shuǵıllanatuǵınlarǵa individual texnikanı erkin
ózlestiriw jaǵdayı tuwdırıladı. Bunday qatnas jasaw bala organizminde tereń orınlasqan genlik háreket
qábiletlerin ashılıwına alıp keledi, jańa háreket usılların oylap tabıwına múmkinshilik jaratıladı.
"Texnika" termini sport ámeliyatında háreket kónlikpeleri, olardı orınlaw usılları ishki
(funkcional organlar) hám sırtqı (qol, ayaq, dene, kóz hám t.b) atqarıwshı organlardıń arnawlı bir
maqset tárepke óz ara muwapıqlasqan (koordinaciya) tártipte orınlanatuǵın háreket mazmunın
bildiredi.
Tayanish so`zleri: Sport texnikasına úyretiw ámeliyatında shuǵıllanatuǵınlarǵa individual
texnikanı erkin ózlestiriw jaǵdayı tuwdırıladı.
Háreket texnikası morfofunkcional biomexanikalıq hám aerodinamikalıq nızamlıqlar tiykarında
orınlanadı. Háreket texnikasınıń morfofunkcional tiykarı-bul arnawlı bir dene uzınlıǵı, salmaq hám
qáddi-qáwmetke iye sportshınıń (basketbolshınıń) anıq maqsetke qaratılǵan háreket koordinaciyasın
oraylıq nerv sisteması hám analizatorlar tárepinen basqarılıwın ańlalatadı.
Texnikanıń biomexanikalıq tiykarı- bul háreketti orınlawda dene hám dene bólimleriniń salmaq
orayların óz ara muwapıqlasqan halda sol háreket anıqlıǵın támiyinlewge qaratıldı.
Texnikanıń aerodinamikalıq tiykarı-bul arnawlı bir maqsetke qaratılǵan háreketti orınlawda
dene hám dene bólimlerin aktiv búgip jazılıp inerciyalıq kúshın jaratıw hám onnan paydalanıwın
bildiredi.
Sport ámeliyatında "model" (yamasa etalon) texnika, racional (maqul túsetuǵın) texnika hám
individual (jeke) texnika túsinikleri bolıp, olar tómendegilerdi bildiredi:
"model" texnika-bul arnawlı bir háreket (usıl) texnikasına úyretiwde ásirese, kúnde eń jemisli
úlgi (úlgi, model) texnikaǵa mólsherlew zárúr ekenligin bildiredi (lekin onnan nusqa kóshiriw usınıs
etilmeydi);
- racional texnika-bul kópshilik ushın maqul túsetuǵın, kópshilik sportshılar tárepinen
ózlestirilgen texnika (úyretiwde onnan tiykarǵı úlgi retinde paydalanıladı);
- individual texnika-bul hár bir sportshını (basketbolshını) óziniń jeke háreket qábiletlerine
qaray "model" hám "racional" texnika nusqası sheńberinde ózlestiretuǵın individual texnikanı bildiredi.
Sport texnikasına úyretiw ámeliyatında shuǵıllanatuǵınlarǵa individual texnikanı erkin
ózlestiriw jaǵdayı tuwdırıladı. Bunday qatnas jasaw bala organizminde tereń orınlasqan genlik háreket
qábiletlerin ashılıwına alıp keledi, jańa háreket usılların oylap tabıwına múmkinshilik jaratıladı.
"Texnika" termini sport ámeliyatında háreket kónlikpeleri, olardı orınlaw usılları ishki
(funkcional organlar) hám sırtqı (qol, ayaq, dene, kóz hám t.b) atqarıwshı organlardıń arnawlı bir
maqset tárepke óz ara muwapıqlasqan (koordinaciya) tártipte orınlanatuǵın háreket mazmunın
bildiredi. Basketbol kóplegen oyın háreketleri (júriw, juwırıw, burılıw, aylanıw, sekiriw, toqtap qalıw,
iymeyiw, jazılıw hám h), oyın kónlikpeleri (top urıp háreketleniw, top uzatıw, onı iliw, sebetke taslaw)
hám olardı orınlaw usıllarınan ibarat bolıp esaplanadı. Áne sol háreket, kónlikpe hám usıllar texnikası
qanshelli jetilisken, kórkem óner dárejesinde qáliplesken bolsa, oyınnıń sońı natiyjeliligi sonshelli
joqarı boladı.
1449
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Oyın texnikası klassifikaciyalıq dúzilisi tárepinen hújim hám qorǵaw texnikasına bólinedi.
Olardıń bólimleri, toparları hám usılları tómendegi klassifikaciyalıq úlgide sáwlelendirilgen (1-úlgi).
Úlgiden kórinip turıptı, ol da oyın iskerligi mánisi hám jónelis tárepinen hújim hám qorǵaw
texnikası bólimlerinen ibarat esaplanadı. Olar óz gezeginde, háreket toparları, háreket usılları hám
háreket formalarınan quram tapqan. Hár bir jaǵday usılları túrleri hám formaları oyın jaǵdayı
komandalaslar hám qarsılaslardıń ornalasıwı, olardıń háreket texnikası hám de toptıń ushıw texnikası
baǵdarına qaray túrli mazmunda yamasa túrli variantlarda orınlanadı.
Jaǵdaylar texnikası. Basketbolga tán jaǵdaylar bul oyınshınıńıń sebetin basıp alıw menen
baylanıslı bolǵan háreketti operativ hám jemisli orınlawdı támiyinlewge qaratılǵan dáslepki jaǵdaylar
bolıp tabıladı (7-súwret a, b, c): a jawınger tayarlıq jaǵdayı; b toptı iyelegen oyınshı jaǵdayı; v qarsılastı
jeńip ótiwge hám sebetti basıp alıwǵa tayarlanǵan oyınshı jaǵdayı,
Bul jaǵdaylardı texnikalıq tárepten tuwrı qabıllaw teń salmaqlılıqtı saqlaw hám asıǵıslıq penen
topsız yamasa top penen háreketleniwi múmkinshiligin jaratadı.
Jawınger tayarlıq jaǵdayında basketbolshı ayaqların jelke keńliginde parallel yamasa (yamasa
shep) ayaǵın azmaz aldınǵa qoyıp orınlastıradı. Dizeler tolıq (150-155°) burılgan boladı,
dene salmaǵı eki ayaqqa bólistiriledi, gewde sál aldınǵa iyiledi, názer aldınǵa qaratılǵan boladı, oyınshı
turaqlı jaǵdaydı qabıl etedi, qol yarım iymeygen, tós bálentliginde ornalasadı.
Toptı iyelegen basketbolshıniń jaǵdayı (7-a, b, s súwretler). Toptı iyelegen basketbolshıniń
jaǵdayı topsız basketbolshınıń jaǵdayına uqsas boladı, lekin top tós aldında (7-b-súwret) hám tósten
uzaqlasqan jaǵdayda (7-s súwret) boladı, salmaqlıq orayı aldınǵa kóshiriledi, top barmaqlar hám alaqan
"kópshikshesine" orınlastırıladı (8 - a, b, s, d - súwretle )
1450
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
a b s
7-súwret. Toptı iyelegen basketbolshınıń jaǵdayı
8-súwret Toptı uslaw
a-qaptal tárepten kórinis; b-aldı tárepinen kórinis ; v-Arqa tárepten kórinis; g-toptı
uslap turǵan barmaqlar jaǵdayı.
Toptı uslaw usılları ayaq hám gewdeniń halatı jaǵdayǵa, qarsılastıń qarsılıq kórsetiwi,
oyınshınıńıń shitke koefficientten ornalasıw ornı hám anıq maqsetke qaray túrlishe bolıwı
múmkin.
Háreketleniw texnikası. Háreketleniwler júriw, juwırıw, sekiriw, toqtap qalıw, burılıw
hám aylanıwlardan ibarat boladı. Topsız yamasa toptı urıp júriw ayırım jaǵdaylarda qollanıladı.
Lekin "toptı urıp júriw" túsinigi óz ishine túrli ózgeriwsheń jónelislerde qarsılasqa salıstırǵanda
tuwrı tárepke yamasa arqa menen juwırıw usılların da kiritedi.
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998,
1- aprel.
5.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
6.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
1451
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
7.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
8.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST
: Astrel, 2005.- 237 c.
9.
Baskerbol. Teoriya i metodika obucheniya / pod obsh, ped. D. C. Hestepovskogo.- M.:
Akademiya, 2004.- 336 c.
10.
Ganieva F. v. Basketbol oyınınıń rásmiy qaǵıydaları.- T., 2007.- 124 b.
