ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
664
TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ
Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
Yuldashov Uzakbay Kengashovich
QMU Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası oqitiwshi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14543407
Annotaciya.
Jarıs iskerligin sportshılar tárepinen sol sport túri ushın arnawlı bolǵan
háreket kónlikpe hám tájriybeleri túri orınlay alatuǵın jaǵdaydaǵana ámelge asırıwı múmkin.
Usınıń sebebinen háreket texnikasın úyreniwde háreket kónlikpesin tájriybege aylanıwı
sport túri ushın eń zárúr esaplanadı.
Taynısh sózler:
Taktika, Texnika, Fizikalıq sapalar, Motivlı informaciya, Metodika.
Ózbekstan Respublikası óz ǵárezsizligin jáhán kóleminde jıl sayin turaqlılastırıp barar
eken, onıń perspektivası búgingi áwladtıń bilimli, ruwxıy hám fizikalıq jaqtan bárkámal insanlar
bolıp jetilisiwine baylanıslı. Sol orında mámleketimizde jaslardıń fizikalıq tayarliǵınınıń
rawajlanıwı hám sport túrleri boyınsha qábiletlerin qáliplestiriwde dene tárbiyası hám sporttıń
áhmiyeti úlken bolıp tabıladı.
Ózbekstan Respublikasınıń 2015 jıl 4 sentyabr degi " Dene tárbiyası hám sport haqqında"
ǵı O'RQ-394-sanlı Nızamı. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2022 jıl 29 yanvardaǵı “Jańa
Ózbekstannıń “Rawajlanıw strategiyası” haqqında” ǵı PF-60-san Pármanı. Ózbekstan
Respublikası Prezidentiniń 2020 jıl 24 yanvar daǵı “Ózbekstan Respublikasında dene tárbiya hám
sporttı jáne de jetilistiriw hám ǵalabalaıǵın asırıw is-ilájları haqqında” ǵı PF-5924-sanlı Pármanı
qabıl etiliwi jas awlattı fizikalıq jaqtan jetik insanlar bolıp ósiwleri ushın jaratılıp atırǵan shárt-
shárayatlarınıń ayqım mısalı bolıp tabıladı[1, 2, 3].
Jarıs iskerligin sportshılar tárepinen sol sport túri ushın arnawlı bolǵan háreket kónlikpe
hám tájriybeleri túri orınlay alatuǵın jaǵdaydaǵana ámelge asırıwı múmkin. Usınıń sebebinen
háreket texnikasın úyreniwde háreket kónlikpesin tájriybege aylanıwı sport túri ushın eń zárúr
esaplanadı.
Hár bir oyınshınıń texnikalıq sheberligi onıń ihtiyarında bolǵan, orınlawdı jaqsı bilgen oyın
wazıypaların sheshiw ushın kerekli texnikalıq usıllar túrleri kópligine qaray belgilenedi.
Basketbolshinin sport tayarlıǵı procesi oyın texnikasınıń úzliksiz jaqsılanıp barıwı menen
tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Shınıǵıwdıń bas wazıypalarınan biri basketbol texnikasın hár
tárepleme iyelewden ibarat esaplanadi. Usı wazıypanı sheshiw ushın:
1) oyınnıń barlıq házirgi zaman texnikalıq usılların birdey dárejede iyelegen bolıwdı hám
olardı túrli shárt sharayatta jáne de jetilisken usıllar menen orınlawdı biliw;
2) bir usıldı ekinshisi menen túrli izbe-izlikte qosıp alıp bara biliwdi;
3) komanda bolıp orınlanatuǵın háreketlerge baylanıslı túrde oyın waqtında kóbirek
paydalanıletuǵın hújim hám qorǵaw usılların iyelewdi;
4) erkin hám qálegen háreketlerde isletiletuǵın usıllardıń ulıwma muwapıqlıǵın barǵan
sayın asırıp, orınlaw sapasın úzliksiz jaqsılap barıwdı talap etedi.
Basketbolshinin texnikalıq sheberligin jetilistiriw ulıwma teoriyalıq qurıladı hám
taktikalıqanı jetilistiriw, háreket hám ruwxıy shıdamlılıq sapaların rawajlandırıw menen birge
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
665
qosıp orınlanadı. Shınıǵıw procesinde usıldı orınlaw texnikasın neler esabına jaqsılaw
múmkinligin anıqlaw kerek. Onıń ushın tómendegi háreket sapaların, yaǵnıy tezlik, kúsh,
shıdamlılıq, iyiliwshwńlik, shaqqnlıq hám taǵı basqalar dárejesin joqarı kóteriw nátiyjeli járdem
beredi.
Komandanıń sheberligi oyınshılardaǵı tehnikalıq tayarlıqtıń dárejesine baylanıslı. Oyın
ushın zárúr bolǵan barlıq usıllar hám olardı orınlaw usılları texnikalıq tayarlıq procesinde artıp
baradı, sonıń menen birge sportshınıń jeke qábileti hám komanda ushın zárúr bolǵan ulıwma
háreketler jetilisedi.
Texnikanı jetilistiriw ushın málim bolǵan barlıq usıllardan paydalanıladı. Usılardan,
tákirarlaw usılı kóbirek tarqalǵan. Sonıń menen birge jarıs usıllarınıń barlıq túrlerinen de
paydalanıladı.
Texnika - oyınnıń tiykarı. Tek onı jetilisken iyelew hám hár túrlı oyın sharayatında
qóllawdı biliw joqarı sport tájriybesine erisiwdiń girewi bolıp tabıladı.
Texnikalıq procesti jetilistiriw, sportshı tárepinen informaciyanı qabıllaw jáne onı islep
shıǵıw, háreketti nátiyjeli orınlaw sapasın korrekciya hám baqlawǵa baylanıslı.
Bul waqıtta analizatorlar arqalı aldınnan islep shıǵılǵan úlken sandaǵı hár túrlı
informaciyalar, háreket iskerligine nátiyjeli yamasa onı shalǵıtatuǵın háreket iskerligin orınlaw
waqtında túsetuǵın informaciyalar tómendegi komponentlerge bólinedi.
- signal - motivlı informaciya
- teris baylanıslı informaciya
fondlı informaciya parıqlanbaytuǵın hám joldan uradatuǵın informaciyalar.
Texnikalıq jetilistiriw procesinde, ádebiyatlar, tez informatsiya quralları, foto -kino - video
materiallarınıń analizi, sóz, kórgezbelilik hám ámeliy metodlardan, temp (pát) hám ritmdi fazalıq
hám dinamikalıq xarakteristikalardan paydalanǵan halda, úyretiw procesin jańalap barıw kerek[4].
Basketbol sport oyınında texnikalıq sheberlikti salıstırmalı parq etiwshi qásiyetlerinen biri
bul ózgeriwshen jarıs jaǵdayında tezlik - kúsh tiykarında orınlawshı quramalı háreket tájriybeleri
bolıp tabıladı. Naǵız sol sapa sheshiwshi jaǵdaylarda óz jetekshiligin kórsetedi.
Yu. I. Portnix kitabında uzaq jıllar dawamında túrli jas daǵı hám tájriybege iye
gandbolshılar ústinde izertlewlar ótkeriw nátiyjesinde fizikalıq sapalardıń texnik sheberligine hám
jarıs procesine tuwrıdan-tuwrı baylanıslı ekenligin kórsetedi. Onıń pikrine qaraǵanda, fizikalıq
sapalar qanshelli joqarı dárejede qáliplesken bolsa sport sheberligi sonshelli jetilisken ósip baradı.
Sonıń menen birge ilimiy maǵlıwmatlardıń analizine kóre hár qanday fizikalıq tayarlıq
procesi de fizikalıq sapalardı nátiyjeli rawajlanıwǵa alıp kelebermeydi hám texnikalıq-taktikalıq
sheberliktiń qáliplesiwine unamlı tásir ete almawı múmkin. Kerisinshe, kóbinese sport
sheberligine unamsız tásir kórsetiwi de múmkin.
Ulıwma fizikalıq tayarlıq hám atap aytqanda sportshılardı tayarlawda háreket sapaların
(tezlik, kúsh, shıdamlııq, shaqqanlıq, iyiliwsheńlik) bir birine baylanıstırıp qáliplestiriw zárúrli
áhmiyetke iye.
Sonlıqtan oqıw shınıǵıw procesinde fizikalıq tayarlıq shınıǵıwların qóllaw hár bir
gandbolshınıń jası, gandbol sport turiniń ózgesheligi hám sportshınıń tájriybesi hám de násillik
imkaniyatların itibarǵa alıwdı talap etedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
666
Tájiriybeli sportshılardı tayarlawda maqsetke muwapıq jobalastırılǵan texnikalıq tayarlıq
sheberligin jetilistiriwde hám jarıs dawamında joqarı nátiyjege erisiw óte zárúrli faktorlardan biri
bolıp tabıladı.
Sonıń menen bir qatarda uzaq múddet dawam etetuǵın jarıs procesinde texnikalıq jumıs
birinshi náwbette arnawlı ulıwma fizikalıq tayarlıq sapasına tikkeley baylanıslılıǵı artıqsha
tastıyıqtı talap etpeydi.
Yu.V Verxoshanskiydiń gúzetiwlerine qaraǵanda sport túrleriniń jáhán chempionati
qatnasıwshılarınıń jarıs dawamında orınlaǵan texnikalıq tájriybeleri óz nátiyjesin keskin
kúsheytirgen. Bul jaǵday áne sol sport oyın túrleri qatnasıwshı sportshılardıń arnawlı shıdamlılıǵı
joqarı dárejede qálipleskenligine itibar qaratadı.
Pavlov Sh. K, Abduraxmanov F. A Akromov J. A hám basqalar arnawlı shınıǵıwlar
sapaların rawajlandırıwda, shınıǵıwlar menen uzaq waqıt dawamında úzliksiz shuǵıllanıw
nátiyjesinde basketbolshılardıń texnikalıq-taktikalıq sheberligi hám de taǵı basqa qábiletleri
qánshelli sezilerli qáliplesiwi múmkinligin izertlew tiykarında tastıyıqlap bergen[5].
Solay eken gandbolshılardıń texnikalıq tayarlıǵı olardıń jarıs iskerligi xarakterin esapqa
alǵan halda shınıǵıw procesin sonday shólkemlestiriw kerek, bunda basketbolshılardıń texnikalıq-
taktikalıq sheberligin jetilistiriwge tiykar boladı.
REFERENCES
1.
Ózbekstan Respublikasınıń 2015 jıl 4 sentyabr degi “Dene tárbiyası hám sport haqqında”
ǵı O'RQ-394-sanlı Nızamı.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2022 jıl 29 yanvardaǵı “Jańa Ózbekstannıń
“Rawajlanıw strategiyası” haqqında” ǵı PF-60-san Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020 jıl 24 yanvar daǵı “Ózbekstan Respublikasında
dene tárbiya hám sporttı jáne de jetilistiriw hám ǵalabalıǵın asırıw is-ilájları haqqında” ǵı
PF-5924-sanlı Pármanı
4.
Игнатьева В.Я, “Гандбол”, М, “Фис”, 1983й.
5.
Ф.Абдурахманов, В.А.Пемешков, А.Н.Левицкий, Ш.К.Павлов, Я.И.Яроцкий “Подготовка
гандболистов”. Ташкент-1992.изг.отд.УзГос ИФК.
6.
Jumaniyazov D. (2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
