ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
558
KÚSH HÁM ONI RAWAJLANDIRIWDIN’ A’HMIYETLI WAZIYPALARI.
Yuldashov Uzakbay Kengashovich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası.
Asistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14232066
Annotatsiya
. Qısqa múddetli maksimal kúsheniw metodı házirgi waqıtta bulshıq etleriniń
tolıq kúshin jetilistiriw ushın eń nátiyjeli esaplanadı. Ol shegaradaǵı hám shegaraǵa jaqın bolǵan
awırlıq penen islewdi názerde tutadı. Bulshıq etleri trenirovkasında maksimal kúsheniw metodı
trenajyorlerda hám bir háreket penen bir-eki háreketler járdeminde úlken awırlıqtaǵı shtanga
menen orınlanatuǵın bulshıq etlerinde (jim, siltep kóteriw, birden kóteriw, otırıp-turıw) kózge
taslanadı. Trenirovkada barlıǵı bolıp 3-4 háreket islenedi. Háreketlerdiń arasındaǵı waqıt 3-5
minuttı quraydı.
Tayanish so’zler:
fizikaliq ku’sh, uluwma ku’sh, partlawshi ku’sh, salistirmali ku’sh,
ku’shtin shidamliligi.
Fizikalıq kórsetkish esaplanǵan «kúsh» degende palwannıń qarsılas qarsılıǵın jeńip ótiwi
yaki bulshıq etleri kúsheniwi esabına oǵan qarsılıq kórsetiw qábileti túsiniledi.
Kúshtiń tómendegi túrlerin ajıratıw qabıl etilgen: ulıwma hám arnawlı, tolıq hám
salıstırmalı, tez hám partlawshı, kúsh shıdamlılıǵı.
Ulıwma kúsh – bul palwannıń arnawlı háreketlerine baylanıslı bolmaǵan halda sportshı
tárepinen kórsetip beriletuǵın kúsh esaplanadı. Arnawlı kúsh jarıs háreketlerine say bolǵan arnawlı
háreketlerde sportshı tárepinen kórsetiledi. Tolıq kúsh sportshınıń júdá úlken ózgesheligine iye
háreketlerinde kózge taslanatuǵın kúsh imkaniyatları menen klassifikaciyalanadı. Gúreste ol kúsh
járdeminde jeke alısıw ushın áhmiyetke iye bolıp tabıladı. [17]
Salıstırmalı kúsh yaǵnıy sportshınıń 1 kg salmaǵına tuwra keletuǵın kúsh palwannıń jeke
awırlıǵın jeńip ótiw imkaniyatı kórsetkishi esaplanadı. Bul usıllardıń tezlik penen orınlanıwında
áhmiyetke iye bolıp tabıladı.
Tez kúsh bulshıq etleriniń salıstırmalı kishi sırtqı qarsılıǵın jeńip ótiw menen baylanıslı
háreketlerdi tez orınlawǵa bolǵan áhmiyetke iye.
Partlawshı kúsh qısqa waqıt ishinde óz tezligine bola úlken kúsheniwdi kórsetip beriw
qábileti menen túsindiriledi.
Kúshtiń shıdamlılıgı – bul sportshınıń salıstırmalı uzaq waqıt ishinde bulshıq etleriniń
kúsheniwin payda etiwge bolǵan sheberlik. Palwannıń kúsh imkaniyatların rawajlandırıw ushın
tómendegi metodlar qollanıladı: tákirarlawshı kúsheniw, qısqa múddetli maksimal kúsheniw, tez
artıp baratuǵın awırlıq, soqqılı, birgelikte tásir etiw, variantlılıq, izometr kúsheniw usılları.
Tákirarlanıwshı kúsheniwler metodı sonnan ibarat, sportshı shınıǵıwdı “sońǵı demine”
shekem orınlawda maksimal awırlıqtan 70-80% ke teń bolǵan awırlıq penen tákirarlap orınlaydı.
Usı usıl kúsh shınıǵıwın seriyalap orınlawdı názerde tutadı. Hár bir seriya – sońǵı demge shekem,
barlıǵı bolıp 3-4 seriya, seriyalar arasındaǵı dem alıw aralıǵı 3-4 minut.
Tákirarlanıwshı kúsheniw metodınıń bir túri dinamikalıq kúsheniw metodı esaplanadı. Ol
shınıǵıwlardı maksimumnan 20-30% awırlıqta shegaradaǵı tezlikti orınlaw menen túsindiriledi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
559
Bunda úlken bulshıq etleriniń zorıǵıwı awrlıq salmaǵı esabına emes, al joqarı tezliktegi
háreketi esabınan erisiledi.
Qısqa múddetli maksimal kúsheniw metodı házirgi waqıtta bulshıq etleriniń tolıq kúshin
jetilistiriw ushın eń nátiyjeli esaplanadı. Ol shegaradaǵı hám shegaraǵa jaqın bolǵan awırlıq penen
islewdi názerde tutadı. Bulshıq etleri trenirovkasında maksimal kúsheniw metodı trenajyorlerda
hám bir háreket penen bir-eki háreketler járdeminde úlken awırlıqtaǵı shtanga menen
orınlanatuǵın bulshıq etlerinde (jim, siltep kóteriw, birden kóteriw, otırıp-turıw) kózge taslanadı.
Trenirovkada barlıǵı bolıp 3-4 háreket islenedi. Háreketlerdiń arasındaǵı waqıt 3-5 minuttı
quraydı. [18]
Áste-aqırınlıq penen artıp baratuǵın awırlıq usılı bir trenirovka shınıǵıwındaǵı sıyaqlı
keyingilerinde de qarsılıq kórsetiw kóleminiń aste-aqırınlıq penen artıp barıwın názerde tutadı.
Trenirovka shınıǵıwında birinshi baǵdarda sportshı 10 mártebe kótere alatuǵın (10 MT)
awırlıqtan 50% ke teń awırlıq penen baslaw usınıs etiledi. Ekinshi urınıw shınıǵıwı 10 MT den
75% awırlıq penen orınlanadı, úshinshi urınıwda bolsa – 10 nan 100 % awırlıq penen orınlanadı.
Trenirovka dawamında barlıǵı bolıp 3 urınıw ámelge asırıladı. Urınıwlar arasındaǵı dem
alıw aralıǵı 2-4 minut. Hár bir urınıwda shınıǵıw shegarasındaǵı tezlik penen anıq sharshap
qalaman degenshe orınlanadı.
Soqqılı usıl tushadan awırlıqtıń kinematik energiya hám jeke gewde awırlıǵınan
paydalanıw menen bulshıq etleri toparları soqqını qollap-quwatlawǵa qaratılǵan boladı.
Shınıǵıp atırǵan bulshıq etleriniń kemeyip atırǵan awırlıq energiyasın jutıp alıwı bulshıq
etleriniń aktiv jaǵdayǵa keskin ótiwine, jumısshı kúsheniwdiń tez rawajlanıwına járdem beredi,
bulshıq etleri qosımsha kúsheniw imkaniyatın payda etedi. Bul keyingi iyteriwshi háreket tezligi
hám shaqqanlıqtı hám izde qalıwdı ishten jeńip ótiletuǵın jumısqa tez ótiwdi támiyinleydi.
Ayaqlar partlawshı kúshti rawajlandırıwdıń soqqılı metodın qollanıw usılı sıpatında izinen
bálentlikke yaki uzınlıqqa sekiriw menen orınlanatuǵın tereńlikke sekiriw shınıǵıwların atap ótiwi
múmkin. Shınıǵıw 70-80 sm bálentlikten ayaq dizesin biraz búkken halda jerge túsip, keyninen
tez hám shaqqanlıq penen joqarıǵa atılıp shıǵıw arqalı orınlanadı. Sekiriw seriyalap: 2-3 seriyada,
hár bir seriyada 8-10 nan sekiriw orınlanadı. Seriyalar arasındaǵı dem alıw aralıgı 3-5 minut.
Shınıǵıw háptesine eń kóbi eki mártebe orınlanadı.
Birgelikte tásir etiw usılı soǵan baylanıslı boladı, palwannıń kúsh imkaniyatların
rawajlandırıw tuwrıdan-tuwrı qánigelesken shınıǵıwlardı orınlaw waqıtında bolıp ótedi. Bir
waqıttıń ózinde palwannıń kúsh qábileti hám texnika-taktikalıq háreketleri rawajlandırıladı hám
jetilistiriledi. Grek rim gúresinde birgelikte tásir kórsetiw usılınan paydalanıwǵa mısal sıpatında
sonday shınıǵıwlardı keltirip ótiw múmkin, palwan bul shınıǵıwlardıń óz texnikalıq háreketlerin
awırlaw salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen jetilistirip baradı.
Awırlıqtıń optimal ólshemin anıqlaw júdá áhmiyetli bolıp tabıladı. Hádden tısqarı úlken
ólshem háreket sheberligi quramınıń buzılıwına alıp keledi, bunıń aqıbetinde háreket texnikasına
keri tásir etedi. [19]
Variantlılıq usılı tiykarınan hár qıylı salmaq kategoriyalarındaǵı awırlıq penen arnawlı
shınıǵıwlardı orınlawdı názerde tutadı. Hár qıylı salmaq kategoriyalarındaǵı qarsilasıler menen
shınıǵıwlar seriyalap orınlanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
560
Bir seriyada eń aldı menen awırlaw salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen 10-12 taslaw
orınlanadı, sońın ala teń salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen 15-16 taslaw, onnan soń bolsa
óz salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen 10-12 taslaw orınlanadı.
Barlıǵı bolıp 3 seriya orınlanadı. Dem alıw aralıǵı 3-4 minut. Tez-kúsh kórsetkishlerin
(normaları, kúshi) rawajlandırıw variantlılıq usılı jaqsı nátiyje beredi.
Usıllardı biraz awır qarsılas penen jetilistiriw jeke kúsh imkaniyatların rawajlandarıwǵa,
kishkene salmaq kategoriyasındaǵı qarsılas penen bolsa – tezlik imkaniyatların rawajlandırıwǵa
imkaniyat jaratıp beredi. Bul juwmaqta jarıs shınıǵıwında nátiyjeniń artıwına alıp keledi.
Bulshıq etleriniń izometrlik kúsheniw usılı hár qıylı bulshıq etleri toparlarınıń 4-6
sekund dawam etetuǵın statikalıq maksimal kúsheniwin názerde tutadı. Izometrlik shınıǵıwlardıń
bahalılıǵı sonda, olardıń kólemi úlken emes, kóp waqıttı almaydı, orınlanıwı biraz ańsat. Bunnan
tısqarı, olardıń járdeminde belgili bir bulshıq etler toparına kerekli jaǵdaylarda, gewde bólimlerin
búgiw yaki jazdırıwdıń tiyisli bólimi múyeshlerine tańlap tásir etiwi múmkin.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohosida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-5368-sonli Farmoni
2.
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli qarori..
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018-yil 5-martdagi “Jismoniy
tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5368-son farmoni.
4.
Ózbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida»gi Qonuni (1992,
2000,2015) Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 27 may.
5.
Ózbekistan Respublikası Prezidentiniń Dene tárbiya hám sporttı elede rawajlandırıw
haqqındaǵı qararı” 2017-jıl 3-iyun, PQ-3031-sanlı qararı.
6.
Sporttı rawajlandırıw ministrligin dúziw haqqındaǵı O‘zbekistan Respublikası Prezidentiniń
2022-jıl 18-fevraldaǵı PQ-136-sanlı qararı.
7.
«Ōzbekiston sportchilarini 2021- yil Tokio (Yaponiya) shahrida bólib ótadigan XXXII yozgi
Olimpiya va XVI Paraolimpiya óyinlariga tayyorgarlik kórish tóǵrisda» gi Prezident Farmoni.
8.
Ózbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi “Ózbekiston Respublikasida
jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari tóǵrisidagi Prezident
Farmoni.
9.
Jumaniyazov D. (2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern science and Research. 3(6)
