423
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI
Sobirov Sardorbek
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti BNG‘ 60 guruh talabasi
Abdujalilova Dilnoz Abdusattorovna
Ilmiy rahbar Byudjet husobi va g‘aznachilik kafedrasi PhD, dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada davlat byudjeti daromadlarining shakllanish
manbalari ularning tuzilmasi, statistik holati va rivojlanish yo‘nalishlari tahlil
qilingan. Asosiy e’tibor O‘zbekiston Respublikasi byudjet daromadlarining 2022–
2024 yillardagi statistik ko‘rsatkichlariga qaratilgan. Muallif tomonidan mavjud
muammolar hamda ularni hal etish yo‘llari yuzasidan ilmiy asoslangan takliflar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat byudjeti, daromadlar, soliq siyosati, ijtimoiy siyosat,
iqtisodiy barqarorlik.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti mamlakatning asosiy moliyaviy
asbobi sifatida harakat qiladi. Byudjet daromadlari esa ushbu tizimning asosiy
bo‘g‘ini bo‘lib, ular orqali davlat o‘zining iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy vazifalarini
bajaradi. O‘zbekistonda byudjet daromadlarini shakllantirish mexanizmi oxirgi
yillarda bir qator islohotlar bilan boyidi. Mazkur maqolada davlat byudjeti
daromadlarining mohiyati, tuzilmasi va ularni oshirish imkoniyatlari ilmiy yondashuv
asosida ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
Davlat byudjeti daromadlari – bu davlatning soliq siyosati orqali
jamg‘ariladigan va davlat xizmatlarini moliyalashtirish uchun yo‘naltiriladigan
mablag‘lardir.
Ular
asosan
quyidagi
manbalardan
shakllanadi:
- To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar (foyda solig‘i, daromad solig‘i);
- Bilvosita soliqlar (QQS, aksiz solig‘i);
- Bojxona tushumlari;
- Davlat korxonalari va mulkidan olinadigan daromadlar;
- Jarimalar, yig‘imlar va boshqa tushumlar.
O‘zbekiston
Respublikasi
Moliya
vazirligi
ma’lumotlariga
ko‘ra:
- 2022 yilda byudjet daromadlari 216,1 trln so‘m;
- 2023 yilda – 246,6 trln so‘m;
424
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
- 2024 yil prognozi – 267,3 trln so‘mni tashkil etgan.
Soliqlarning umumiy daromaddagi ulushi 80% atrofida. Bu esa soliqqa tortish
tizimining muhimligini ko‘rsatadi.
Ammo mavjud tizimda bir qator muammolar mavjud:
- Soliq bazasining torligi;
- Norasmiy iqtisodiyotning yuqoriligi;
- Soliqdan bo‘yin tovlash holatlari;
- Soliq imtiyozlarining haddan ortiq ko‘pligi.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish, fiskal intizom va soliq
siyosatini soddalashtirish orqali daromadlar sezilarli oshirilishi mumkin. Masalan,
Estoniya, Gruziya va Polsha kabi mamlakatlarda byudjet daromadlarining keskin
o‘sishi aynan fiskal islohotlar samarasidir.
Taklif va tavsiyalar
O‘zbekiston sharoitida byudjet daromadlarini oshirish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni taklif etish mumkin:
1. Soliq tizimini to‘liq raqamlashtirish va soliq ma’lumotlarini real vaqt rejimida
nazorat qilish;
2. Norasmiy sektorda faoliyat yuritayotgan subyektlarni legallashtirish;
3. Soliq imtiyozlarini maqbullashtirish, ularni natijadorlik asosida baholash;
4. Davlat mulkini boshqarish samaradorligini oshirish;
5. Soliq ma’rifatini kuchaytirish orqali fuqarolarda fiskal mas’uliyatni
shakllantirish.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, davlat byudjeti daromadlari mamlakat taraqqiyotining
moliyaviy tayanchi bo‘lib xizmat qiladi. Ularni ko‘paytirish faqat soliqlarni oshirish
orqali emas, balki iqtisodiyotning ochiqligini, raqamlashtirilishini va adolatli fiskal
siyosatni yo‘lga qo‘yish bilan amalga oshiriladi. Mazkur maqolada ilgari surilgan
takliflar O‘zbekiston moliyaviy barqarorligini ta’minlashga xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – 2022-yilgi tahriri.
2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi statistik axborotlari – www.mf.uz
3. Soliq qo‘mitasi hisobotlari – www.soliq.uz
4. Xodjaev A. “Davlat moliyasi”. – T.: Iqtisod-Moliya, 2020.
5. Karimov B. “Fiskal siyosatning transformatsiyasi” – T.: 2023.
6. Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi ma’lumotlari –
ww.worldbank.org, www.imf.org
