182
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BUDJET TIZIMI BUDJETLARI DAROMADLARINING G‘AZNA IJROSI
Yusufova Mohidil Shavkat qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti BNG‘ 60 guruh talabasi
Abdujalilova Dilnoz Abdusattorovna
Ilmiy rahbar Budjet husobi va g‘aznachilik kafedrasi PhD, dotsent
Annotatsiya:
Budjet tizimi, davlatning moliyaviy resurslarini boshqarish va
taqsimlash mexanizmlarini belgilovchi muhim jarayondir. Budjet daromadlarining
g‘azna ijrosi mavzusi davlatning moliyaviy salohiyatini va resurslardan samarali
foydalanishini tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu izlanishning maqsadi, Budjet
tizimining daromadlar va xarajatlar bo‘yicha ijrosi, shuningdek, Budjetni to‘ldirish va
foydalanish mexanizmlarini yanada samarali qilish yo‘llarini o‘rganishdan iborat.
Ma'lumki, davlat Budjeti asosan soliqlar va boshqa moliyaviy to‘lovlardan tashkil
topadi, shuning uchun bu tizimning samarali ishlashi davlat iqtisodiyoti uchun katta
ahamiyatga ega. Bu ishda g‘azna ijrosining ahamiyati, davlat moliyasining boshqaruv
tizimi va Budjet daromadlarining taqsimlanish jarayoni haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Budjet tizimi, g‘azna ijrosi, daromadlar, davlat moliyasi, soliqlar,
moliyaviy boshqaruv, davlat Budjeti, iqtisodiy samaradorlik.
Kirish
Budjet tizimi davlat va mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy faoliyatini
boshqarishning asosiy vositasidir. Har bir davlat uchun Budjetni tuzish va uning
ijrosini ta'minlash iqtisodiy barqarorlikni va rivojlanishni ta'minlashga yordam
beradi. Budjet tizimi davlatning ijtimoiy va iqtisodiy vazifalarini amalga oshirish
uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni taqdim etadi. Shu bilan birga, Budjet daromadlarini
to‘plash va xarajatlarni rejalashtirish davlatning iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tezisda Budjet tizimi, daromadlar va g‘azna
ijrosi, shuningdek, bu jarayonning samarali amalga oshirilishi uchun zarur bo‘lgan
omillar haqida so‘z yuritiladi.
Budjet daromadlari va ularni to‘plash manbalari
Budjet daromadlari davlatning moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun zarur
bo‘lgan mablag‘larni ta'minlaydi. Ular turli manbalardan keladi:
Soliqlar
: Budjet daromadlarining eng asosiy manbai soliq to‘lovlaridir. Soliq
tizimi davlatning daromadlarini to‘plashda muhim rol o‘ynaydi. Daromad solig‘i,
183
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), mulk solig‘i, foyda solig‘i kabi turli soliq turlari
davlat Budjetining asosiy daromad manbalaridir.
Resurslardan foydalanish
: Tabiiy resurslardan, masalan, neft, gaz, suv va yer
resurslaridan foydalanishdan olinadigan daromadlar ham muhim manbalarni tashkil
etadi. Bu turdagi daromadlar davlatning moliyaviy salohiyatini oshirishga yordam
beradi.
Davlat aktivlaridan tushgan daromadlar
: Davlatning mulkini sotish yoki
boshqa aktivlardan daromad olish orqali ham Budjetga mablag‘ kiritiladi. Davlatning
korxonalarini sotish yoki ulardan olingan foyda bu turdagi daromadlardir.
Xalqaro moliyaviy yordam va kreditlar
: Xalqaro tashkilotlar va boshqa
davlatlardan olingan subsidiya yoki kreditlar davlat Budjeti uchun qo‘shimcha
mablag‘ manbai hisoblanadi.
3. G‘azna ijrosi va uning monitoringi
Budjet daromadlarining ijrosi davlat tomonidan ishlab chiqilgan moliyaviy
rejaga muvofiq amalga oshiriladi. G‘azna ijrosini samarali ta'minlash uchun quyidagi
asosiy jihatlar muhimdir: daromadlar yig‘ilishi Budjet daromadlarini to‘plashning
samarali tizimini yaratishni talab qiladi. Buning uchun soliq to‘lovchilarni
rag‘batlantirish, soliq yuki va ko‘p qirrali yig‘ish usullarini joriy qilish kerak;
xarajatlar maqsadli va oqilona taqsimlanishi kerak. Davlat Budjeti har bir soha va
tashkiliy bo‘linma uchun belgilangan limitlar asosida sarflanadi. Bu sohalarga
sog‘liqni saqlash, ta'lim, infratuzilma, mudofaa va boshqa ijtimoiy xizmatlar kiradi;
g‘azna ijrosining samarali amalga oshirilishi uchun doimiy nazorat va monitoring
tizimi zarur. Budjetning ijrosi bo‘yicha ma'lumotlar muntazam ravishda to‘planib,
tahlil qilinadi va kerakli chora-tadbirlar ko‘riladi. Nazorat tizimi Budjetning barqaror
ijrosini ta'minlaydi.
2024 yilda O‘zbekiston Respublikasining davlat budjeti daromadlari 270,4
trillion so‘m miqdorida belgilangan bo‘lib, bu 2023 yilga nisbatan 18,4 foizga
o‘sishni ko‘rsatadi.
2024 yilda davlat budjeti daromadlarining asosiy manbalari quyidagilardan
iborat:
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS):
74,04 trillion so‘m (aktsiz solig‘i — 17,5
trillion so‘m, bojxona to‘lovlari — 14,8 trillion so‘m).
Daromad solig‘i:
39,7 trillion so‘m, shu jumladan Navoi va Olmaliq kon-
metallurgiya kombinatlaridan tushumlar 18,27 trillion so‘mga oshadi.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i:
9,98 trillion so‘mdan
15,9 trillion so‘mga oshadi.
184
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xulosa
Budjet tizimi davlatning moliyaviy resurslarini boshqarish va ijtimoiy iqtisodiy
rivojlanishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Budjet daromadlarini to‘plash va
g‘azna ijrosini samarali amalga oshirish davlatning barqaror o‘sishi va xalqning
turmush sharoitlarini yaxshilash uchun zarurdir. Shu bilan birga, Budjet tizimining
shaffofligi, samarali boshqaruv, iqtisodiy barqarorlik va monitoring tizimining
mustahkam bo‘lishi uning muvaffaqiyatli ishlashini ta'minlaydi.
Ushbu tezisda ko‘rsatilgan omillarni hisobga olgan holda, davlatlar va mahalliy
hokimiyat organlari o‘z Budjetlarini shakllantirish va ijrosini amalga oshirishda
yanada samarali tizimlarni ishlab chiqishlari kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Tursunov, R. (2023). Budjet tizimining samaradorligini baholash:
Nazariy va amaliy jihatlar. Tashkent: Iqtisodiyot va davlat boshqaruvi akademiyasi.
2.
Ismoilov, A. (2024). Davlat Budjeti va soliqlar: Xalqaro tajribalar va
O'zbekiston misolida. Toshkent: Xalqaro iqtisodiy aloqalar va moliya instituti.
3.
Abdullayev, S., & Mirzaev, D. (2022). G‘azna ijrosining bugungi holati:
O‘zbekiston tajribasi. Journal of Economics and Public Policy, 4(2), 45-59.
4.
Rasulov, F. (2023). Budjet va moliyaviy boshqaruv: Iqtisodiy barqarorlik
va rivojlanish. Toshkent: Sharq nashriyoti.
5.
Xudoyberganov, B., & Mamajonov, U. (2024). Soliq tizimi va Budjet
daromadlari: Davlat moliyasida yangi yondashuvlar. Iqtisodiy tadqiqotlar va
innovatsiyalar jurnali, 6(1), 88-102.
6.
Abdug‘aniyev, M. (2023). Moliyaviy boshqaruv va davlat Budjeti:
O‘zbekistonning amaliyoti. Toshkent: Moliya vazirligi nashriyoti.
7.
Soliyev, J., & Karimov, K. (2022). Budjet daromadlarining nazorati:
Xalqaro tajribalar va O‘zbekiston sharoitida. Tashkent: Iqtisodiyot instituti.
