ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
48
QURILISHDA BAHO BELGILASH MEXANIZMI VA UNING XUSUSIYATLARI
Rasulova Sharifa Gaybullaevna
JizPI., Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti
Kalonov Botirbek Qobil o`gli
JizPI., Qurilish muhandisligi fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14325814
Annotatsiya:
Maqolada, qurilishda baho belgilash mexanizmi, uning xususiyatlari,
iqtisodiy samaradorlik, ulgurji va chakana narxlarni erkinlashtirishlar korsatilgan.
Kalit so‘zlar:
Qurilish narxlari, smeta, baho belgilash, resurslar narxi, iqtisodiy
samaradorlik, tender, BIM, loyiha tahlili, pudrat.
Аннотация:
В статье показан механизм ценообразования в строительстве, его
особенности, экономическая эффективность, либерализация оптовых и розничных цен.
Ключевые слова:
Цены на строительство, смета, оценка, стоимость ресурсов,
экономическая эффективность, тендер, BIM, анализ проекта, договор.
Annotation:
Construction prices, estimates, assessment, cost of resources, economic
efficiency, tender, BIM, project analysis, contract.
Keywords:
Construction prices, estimates, assessment, cost of resources, economic
efficiency, tender, BIM, project analysis, contract.
Qurilishda baho belgilash siyosati umumdavlat baholash siyosatining tarkibiy qismi
hisoblanadi. Narh yordamida davlat va xo‘jalik sub’yektlari, shu jumladan korxonalar va
qurilish sanoati tashkilotlari jamiyatning zaruriy sarf–harajatlarini rejalashtirish va
boshqarishni amalga oshiradi, kerakli ishlab chiqarish mutanosibliklarigarioya qiladi, mahsulot
harajatlari va olingan natijalarni baholaydi. Boshqacha qilib aytganda, narh yordamida
iqtisodiy kategoriya sifatida talab va taklif o‘rtasidagi muvofiqlik taminlanadi, ishlab
chiqarishni rivojlantirishning oddiy va istiqbolli dasturlari belgilanadi. Narxning asosiy vazifasi
- mahsulot qiymatini miqdoriy ifodalanishidir. U yalpi va tovar qurilish mahsuloti, mehnat
unumdorligi, rentabellik, kapital mablag‘lar hajmi, ish haqi fondi va boshqalarni belgilash
uchun foydalaniladi. Qurilish mahsulotlari ishlab chiqarishdagi narx ahamiyati qurilishning
smeta qiymati bo‘yicha belgilangan qiymatini belgilaydi. Bozor munosabatlari sharoitida narx
hech kim tomonidan boshqarilmaydi, ba’zi odamlarga boshqariluvchi – rejalashtirilgan iqtisod
haroitida harakat qiluvchi «boholash» organi, Davnarx qo‘mitasini tashqil qilish zaruriyati
haqida tez-tez qumsashni tug‘diradi degan tassurot paydo bo‘ladi. Lekin aslini olganda vaziyat
sal boshqacharoq. Davlat mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq O‘zbekiston hukumati narx-
navoni erkinlashtirish siyosatini tayinladi va quyidagi choralarni birinchi galdagi deb nazarga
oldi: Baho belgilash usulining keyinchalik yaxshilanishi va narx-navo ahamiyatini bozor
regulyatori sifatida mustaxkamlash. Ulgurji va chakana narxlarni bosqichma-bosqich
erkinlashtirish kursining izchil o‘tkazilishi, erkin (kelishilgan) narx bo‘yicha sotiluvchi
mahsulotlar (tovarlar) doirasining kengayishi. Hayotiy muhim oziq-ovqatlar, birinchi navbatda
un va non narxini tor doirada davlat tomonidan tartibga solishning vaqtinchalik saqlanishi.
Sotib olish narxlarining dunyo narxlari darajasigacha yetkazish bilan ularni izchil oshishi.
Antimonopol tadbirlar o‘tkazish, yuqori monopol tuzilmalarni nisbatan kichiklashtirish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
hisobiga narxlarning sun’iy oshirilib yuborilishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha choralarni amalga
oshirish, raqobat muhitini shakllantirish uchun sharoitlar yaratish. Ko‘rninib turibdiki, baho
belgilash mehanizmi notabiiy jarayon yoki o‘zini o‘zi tashkil qiluvchi muhitdir. Narxlar pul
munosabatlarining butun tizimi kabi iqtisodning ham makro, ham mikro darajasidek
xo‘jalikning boshqarishning muhim quroli bo‘lgan, bo‘lib qoladi. Mamlakat Prezidenti
I.Karimovning «Uy-joy qurilishni rivojlantirishni rag‘batlantirish chora-tadbirlari» haqida
farmoniga muvofiq, ma’lumki, aholi va korxonalar mablag‘i, devorbop materiallar va boshqa
mahsulotlar ajratish hisobiga amalga oshiriluvchi imtiyozli narxlar bo‘yicha bajariladi. Lekin
qurilish mahsuloti qurilishda bahoni belgilashga jiddiy ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa soha
materiallaridan ancha farq qiladi. Ularga jumladan, kapital sig‘imi, individuallik, titul va
titulmas ob’yektlar qurishga muhim bir yo‘la sarflanadigan harajatlar, ularning turlari
vazifalari, qurilishning o‘zoq muddati mahalliy hamda tabiiy sharoitlarga bog‘liqligi va
boshqalarni kiritish muikin. Bu hususiyatlar shunday qilib sarfharajatlardagi barpo etilayotgan
ob’yektlar yoki ularning qismlarining narhdagi farqini belgilaydi. Shuning uchun har bir ob’yekt
narxi proyekt smeta bilan belgilanadi. Bu yerdan, qayd qilinganidek, smeta bo‘yicha belgilangan
narx – bu qurilish mahsuloti narxidir. Har qanday mahsulot narxi, jumladan qurilish
mahsulotlari narxi istemolchilar (haridorlar) uchun ular oqilona rejalashtirilgan yoki
normallanuvchi daromadni hisobga olish bilan jamiyatning zaruriy sarf-harajatlariga
asoslangan harajatlarda arzon va maqbo‘l hisoblanishadi. Agar narxlar bu qoidalarga to‘g‘ri
kelmasa va o‘z mohiyatidan jamiyatning zaruriy sarf-harajatlaridan oshib ketsa, ularni
haridorlarning qiziqishlari va imkoniyatlarini cheklab qo‘yuvchi «narxi osmonda» yoki hayoliy
deb nomlashadi. Qurilishda bahoni belgilash sistemasini yaxshilash uchun birinchi navbatda
quydagilar zarur:
ilmiy-texnik muvafaqqiyatlariga va resurslarni tejash usullariga asoslangan, albatta
qurilish sifatiga zarar yetkazmaydigan zamonaviy loyihalar ishlab chiqish;
qurilishni smeta bo‘yicha to‘g‘ri belgilash;
Unisi ham, bunisi ham, bo‘lardan tashqari, ko‘p jihatdan ishchilarga, ularning malakasi,
bilim darajasi, loyihalashtirish sohasida ham, qurilish ishlab chiqarish sohasida ham tajriba
mahoratga bog‘liq.
9.2 Qurilishning smeta bo‘yicha qiymati (narxi)ni belgilashning tarkibi, tuzilishi va
uslublari Qurilishning smeta bo‘yicha qiymati – bu loyihalarda asos solingan qarorlarga mos
holda o‘sha yoki boshqa ob’yektlar va inshootlarni ko‘paytirish uchun zarur pul mablag‘lar
miqdoridir. U smetaga oid hujjatlarni ishlab chiqarish paytida investor (buyurtmachi) topirig‘i
yoki vazifasi bo‘yicha loyiha tashkiloti tomonidan belgilanadi. Ohirgisi yangi qurilish bilan ham,
amaldagi korxonalar, binolar va inshootlarni kengaytirish yoki qayta qurish bilan ham bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Qurilishning smeta bo‘yicha qiymatini belgilash zaruriyati qoida bo‘yicha,
asosan ikki holatda paydo bo‘ladi: loyiha-smetaga oid harajatlari bilan ishlash paytida, ya’ni
belgilangan hujjatlarning tarkibiy va asosiy qismi sifatida; loyihaning texnik-iqtisodiy
asoslarini ishlab chiqish vaqtida (TIA). Umuman smeta bo‘yicha qiymat kapital mablag‘larni
aniqlash, qurilish uchun mablag‘ ajratishni topish, qurilish mahsulotlariga (kelishilgan) narxni
shakllantirish, bajarilgan qurilish - montaj ishlarigahisob – kitoblarni amalga oshirish uchun
asos hisoblanadi. Smeta bo‘yicha qiymatlardan kelib chiqqan holda qurilgan korxonalar,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
binolar va inshootlar bo‘yicha asosiy jamg‘armalar joriy qilingan bilans qiymati belgilanadi.
Qurilishning smeta bo‘yicha qiymatini belgilash uchun asos bo‘lib quyidagilar xizmat qiladi.
•
loyihaga tushuntirish xati
•
loyihaning o‘zi va ish hujjatlari, shu jumladan qurilish-motaj ishlari ko‘lami chizmalari va
vedomosti;
•
jihozlarni tasniflash;
•
ishlarni bajarish loyihalari (IBL) va qurilishni tashkil qilish loyihalari (QTL);
•
amaldagi smeta normativ baza; Hisobga olish va rejalashtirish amaliyotidagi qurilishning
smeta bo‘yicha qiymati quyidagi asosiy elementlar bo‘yicha aniqlanadi.
•
qurilish ishlari;
•
jihozlar va montaj bo‘yicha ishlar (montaj ishlari);
•
mashina va jihozlarni egallash uchun harajatlar
•
boshqa harajatlar (loyiha - qidiruv va boshqalar);
Pudrat tashkilotlari faoliyatida elementlarning birinchi ikki guruhi odatda bitta moddaga
- qurilish-montaj ishlariga birikadi, ular o‘z navbatida quydagi qismlardan tashkil topadi:
bevosita harajatlar (BX), ustama harajatlar (UX) va rejali jamg‘armalar yoki smeta foydasi (Rj).
Bu formuladan kelib chiqib qurilish mahsuloti birligini aniqlash yoki qurilish-montaj
ishlarining yagona smeta bo‘yicha qiymati quydagicha ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
References:
1.
Gaybullayevna, R. S. ., & Musurmangulov. (2024). THE IMPORTANCE OF TIME
MANAGEMENT IN ENSURING EFFICIENCY IN CONSTRUCTION.
JOURNAL OF ECONOMY,
TOURISM AND SERVICE
,
3
(1), 28–31.
2.
Gaybullayevna, R. S. (2023). THE STATE OF THE DIGITAL ECONOMY TODAY: PROBLEMS
AND SOLUTIONS.
JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM AND SERVICE
,
2
(12), 38-42.
3.
Sharifa, R., & Ilyos, T. (2023). PRINCIPLES OF SCIENTIFIC MANAGEMENT IN
MANAGEMENT.
Новости образования: исследование в XXI веке
,
2
(16), 1097-1100.
4.
Sharifa, R., & Sayyora, M. (2023). HISTORY OF EMERGENCE OF MANAGEMENT AND ITS
PLACE TODAY.
Новости образования: исследование в XXI веке
,
2
(16), 1093-1096.
5.
Sharifa, R. (2023). DIRECTIONS FOR INCREASING INVESTMENT ATTRACTIVENESS IN
REGIONS.
Новости образования: исследование в XXI веке
,
2
(16), 1088-1092.
6.
Sharifa, R., & Nozima, T. (2023). QUALITY MANAGEMENT IN COMPETITIVE CONDITIONS
IS THE MAIN FACTOR OF ENTERPRISE SUCCESS.
SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN
EDUCATION SYSTEM
,
2
(20), 200-203.
7.
Sharifa, R., & Mahliyo, K. (2023). ORGANIZATIONAL STRUCTURE OF ENTERPRISES AND
THEIR APPEARANCES.
JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM AND SERVICE
,
2
(5), 77-83.
8.
Gaybullayevna, R. S. (2023). WOMEN'S ENTREPRENEURSHIP IS A FACTOR OF INCREASE
IN OUR COUNTRY'S ECONOMIC WELFARE AND SOCIAL DEVELOPMENT.
JOURNAL OF
ECONOMY, TOURISM AND SERVICE
,
2
(5), 73-76.
9.
Gaybullayevna, R. S. (2023). MODERN FUNDAMENTALS OF FINANCIAL MANAGEMENT
OF INVESTMENT ACTIVITY.
JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM AND SERVICE
,
2
(5), 51-54.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
10.
Gaybullaevna, R. S. (2023). Methods for Assessing the Economic Efficiency of Investments
in Construction.
European Journal of Higher Education and Academic Advancement
,
1
(1), 95-98.
11.
Gaybullaevna, R. S. (2023). Construction Industry in Uzbekistan Is an Important Priority
Network of the National Economy.
Pioneer: Journal of Advanced Research and Scientific
Progress
,
2
(3), 69-71.
12.
Qаmаrov Аsаdbеk Zаfаr o’g’li, & Rasulova Sharifa G’aybullayevna. (2023). BIZNЕSINGIZ
UCHUN SАMАRАLI MАRKЕTING STRАTЕGIYАLАRINI QАNDАY YАRАTISH MUMKIN.
Scientific
Impulse
,
2
(14), 305–312.
13.
Gaybullaevna, R. S. (2023). Economic Efficiency of Investing in Construction.
International
Journal on Economics, Finance and Sustainable Development
,
5
(3), 94-97.
14.
Расулова, Ш. Ғ. (2021). ЎЗБЕКИСТОНДА БАНДЛИК МУАММОСИ. ИШСИЗЛАРНИ
ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ҚИЛИШ.
Global Science and Innovations: Central Asia (см. в
книгах)
,
3
(7), 22-25.
15.
Расулова, Ш. Г. (2020). ПРИВЛЕЧЕНИЕ ИНВЕСТИЦИЙ.
Экономика и социум
, (2 (69)),
316-319.
16.
Rasulova, S. G., & Obidova, F. Y. (2019). ISSUES OF SMALL BUSINESS
DEVELOPMENT.
Theoretical & Applied Science
, (9), 426-429.
17.
Расулова, Ш. Г. (2019). ВАЖНОСТЬ ОРГАНИЗАЦИОННО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ МЕР ПО
ПОВЫШЕНИЮ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ.
Актуальные научные
исследования в современном мире
, (3-8), 95-100.
18.
Rasulova, S., & Jabborova, Z. (2019). PRINCIPAL DIRECTIONSON THE DEVELOPMENT OF
ENTREPRENEURSHIP.
International Finance and Accounting
,
2019
(3), 18.
19.
Расулова, Ш. Ғ. (2019). ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ПОЛИТИКА ГОСУДАРСТВА И
ПОВЫШЕНИЕ
ЕЕ
ЭФФЕКТИВНОСТИ,
НАПРАВЛЕННЫЕ
НА
ПОВЫШЕНИЕ
ЭКОНОМИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ.
Актуальные научные
исследования в современном мире
, (3-8), 90-95.
