ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
141
TARMOQ VA UNING XOSSALARI
Qodirov Farrux Ergash oʻgʻli
Shahrisabz davlat pedogogika instituti
”Informatika va uni oʻqitish metodikasi” kafedrasi mudiri, ilmiy rahbar
Yodgorova Soxiba Po'latxon qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
matematika va informatika yo'nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087148
Annotatsiya
: Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlari va ularning asosiy xossalari
haqida ma’lumot beriladi. Tarmoqlar turlari, jumladan lokal (LAN), mintaqaviy (MAN) va
global (WAN) tarmoqlari, ularning ishlash tamoyillari hamda qo‘llanilish sohalari tahlil
qilinadi. Shuningdek, tarmoq topologiyalari (yulduz, shina, halqa) va tarmoq protokollari
(TCP/IP, HTTP, FTP) haqida batafsil tushuncha beriladi. Tarmoqning asosiy xususiyatlari,
jumladan ishonchlilik, xavfsizlik, ma’lumot uzatish tezligi va kengaytirish imkoniyati ham
ko‘rib chiqiladi. Maqola kompyuter tarmoqlari sohasida bilim olishni istaganlar uchun foydali
qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Tarmoq (Network), Tarmoq topologiyasi (Network Topology), Kompyuter
tarmog‘i (Computer Network), Mahalliy tarmoq (LAN - Local Area Network), Global tarmoq
(WAN - Wide Area Network), Metropoliten tarmoq (MAN - Metropolitan Area Network),
Internet, Intranet, Ekstranet (Extranet), Tarmoq protokoli (Network Protocol), IP-manzil (IP
Address),
MAC-manzil (MAC Address), Router (Yo‘naltirgich), Switch (Kommutator), Hub (Tugun
yoki konsentrator), Modem, Server va mijoz (Client-Server modeli), Peer-to-Peer (Teng-
tengga tarmoq), Tarmoq xavfsizligi (Network Security), Tarmoq turlari (Bekorchi, Kabelli,
Simsiz Wi-Fi, Bluetooth, VPN)
Kirish.
Hozirgi kunda tarmoqlar axborot almashinuvi va tizimli boshqaruvning ajralmas
qismi bo‘lib qolmoqda. Ular kundalik hayotimizda, ilm-fan, ishlab chiqarish va biznes
sohalarida keng qo‘llanilib, inson faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim rol o'ynaydi.
Tarmoq – bu o‘zaro bog‘langan obyektlar, elementlar yoki tizimlarning majmui bo‘lib,
ularning o‘zaro ta’siri orqali ma’lum bir vazifani bajarish imkoniyati yaratiladi. Tarmoqlar
kompyuter tarmoqlari, ijtimoiy tarmoqlar, transport tarmoqlari, elektr energiya tarmoqlari
kabi turli shakllarda namoyon bo‘ladi.
Tarmoqlarning asosiy xossalari – ularning tuzilishi, tarqalish darajasi, uzatish tezligi,
ishonchliligi va mustahkamligi hisoblanadi. Ushbu xususiyatlar tarmoq samaradorligini
belgilaydi hamda uning rivojlanish istiqbollarini aniqlashga yordam beradi.Mazkur mavzuda
tarmoqlar va ularning xossalarini batafsil o‘rganib, ularning jamiyat va texnologiyalar rivojiga
ta’sirini tahlil qilamiz.
Tarmoq – bu kompyuter va boshqa qurilmalar o‘rtasida ma’lumot almashish imkonini
beruvchi tizim. Tarmoqlar ma’lumotlarni tezkor va xavfsiz uzatish, resurslarni bo‘lishish,
masofaviy ishlash va internet xizmatlaridan foydalanish uchun ishlatiladi.
Tarmoq turlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
142
1.
Mahalliy tarmoq (LAN – Local Area Network) Kichik hududda (bino, ofis, maktab)
ishlaydigan tarmoq.
Yuqori tezlikda ishlaydi va kam kechikishlarga ega.
Ethernet kabeli yoki Wi-Fi orqali ulanadi.
2.
Shahar tarmog‘i (MAN – Metropolitan Area Network)
Bir shahar yoki yirik kompaniya hududi ichida ishlaydi.
LAN tarmoqlaridan kattaroq va kengroq hududni qamrab oladi.
3.
Global tarmoq (WAN – Wide Area Network)
Turli mamlakatlar yoki qit’alarni bog‘lovchi katta tarmoq.
Internet – eng yirik WAN tarmog‘idir.
4.
Shaxsiy tarmoq (PAN – Personal Area Network)
Bir kishiga tegishli bo‘lgan kichik tarmoq (masalan, smartfon va noutbuk o‘rtasidagi
Bluetooth aloqasi). Tarmoqning asosiy xossalari
1.
Topologiya (tarmoq tuzilishi)
Shina – barcha qurilmalar bitta umumiy kabel orqali ulanadi.
Yulduzcha – barcha qurilmalar markaziy tugunga (masalan, router) ulanadi.
Halqa – barcha qurilmalar bir-biriga uzluksiz halqa shaklida ulanadi.
To‘liq bog‘langan – har bir qurilma boshqa qurilmalar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘langan.
Gibrid – turli topologiyalar aralashmasi.
2.
Ma’lumot uzatish tezligi
Tarmoqning samaradorligi uzatish tezligiga bog‘liq bo‘lib, bps (bit per second) o‘lchov
birligida ifodalanadi.
Gigabit Ethernet (1 Gbps) va Wi-Fi 6 kabi zamonaviy texnologiyalar yuqori tezlikni
ta’minlaydi.
3.
Tarmoq protokollari
TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) – internet va ko‘plab
tarmoqlar asosida ishlovchi asosiy protokol to‘plami.
HTTP/HTTPS – veb-sahifalarni yuklash uchun ishlatiladi.
FTP (File Transfer Protocol) – fayllarni uzatish uchun ishlatiladi.
DNS (Domain Name System) – IP manzillarni domen nomlariga o‘giradi. 4. Tarmoq
xavfsizligi
Shifrlash (Encryption) – ma’lumotlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish.
Firewalls (Devorlar) – zararli trafikni bloklash va tarmoq xavfsizligini ta’minlash.
VPN (Virtual Private Network) – xavfsiz va shaxsiy ulanishni ta’minlaydi.
5. Tarmoq uskunalari
Router – tarmoqni internet bilan bog‘laydi va ma’lumot oqimini boshqaradi.
Switch – ichki LAN tarmoq ichida qurilmalarni bog‘laydi.
Modem – internet provayderidan keladigan signalni kompyuter tushunadigan shaklga
o‘zgartiradi.
1969-yilda ARPANET ning dastlabki toʻrtta tugunlari Los-Anjelesdagi Kaliforniya
universiteti, Stenford tadqiqot instituti, Santa-Barbaradagi Kaliforniya universiteti va Yuta
universiteti oʻrtasida 50 kbit/s sxemalar yordamida ulangan. Asosan Bob Kan tomonidan
ishlab chiqilgan boʻlib, tarmoqni marshrutlash, oqimni boshqarish, dasturiy taʼminot dizayni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
143
va tarmoqni boshqarish Bolt Beranek va Nyuman uchun ishlaydigan IMP jamoasi tomonidan
ishlab chiqilgan. 1970-yillarning boshida Leonard Klaynrok ARPANET ning rivojlanishiga asos
boʻlgan paketli kommutatsiyalangan tarmoqlarning ishlashini modellashtirish boʻyicha
matematik ishlarni amalga oshirdi. Uning 1970-yillarning oxirida talaba Faruk Kamoun bilan
ierarxik marshrutlash boʻyicha nazariy ishi bugungi kunda Internetning ishlashi uchun muhim
boʻlib qolmoqda. Odatda, kompyuter operatsion tizimlari, albatta, tarmoq stekini oʻz ichiga
oladi. 1980-yillarda bir-biridan farq qiladigan kompyuterlarni tarmoqqa ulash zarurati ortib
bordi va tarmoqqa ulangan qurilmalar soni ham tezlik bilan oʻsdi. Qisman, bu tarmoq
paketlarini bitta bino bilan cheklashdan koʻra butun dunyo boʻylab yoʻnaltirishi mumkinligi
sababli, tarmoq arxitekturalarida Internet protokollari universal protokol tarzida qabul
qilindi. Keyinchalik, kompyuter operatsion tizimlari va tarmoq qurilmalarining proshivkalari
Internet protokollarini qoʻllab-quvvatlaydigan boʻldi.
Natija va Muhokama:
Tarmoq – bu elementlar to‘plami va ularni bog‘lovchi munosabatlar majmui bo‘lib,
axborotni uzatish, almashish va saqlash imkonini beradi. Tarmoqlar turli sohalarda qo‘llanilib,
kompyuter tarmoqlari, ijtimoiy tarmoqlar, biologik tarmoqlar va iqtisodiy tarmoqlar kabi
turlarga bo‘linadi.
Tarmoqning asosiy xossalari quyidagilardan iborat:
Tugunlar (nodes) – tarmoqdagi asosiy elementlar (foydalanuvchilar, kompyuterlar yoki
boshqa obyektlar).
Aloqalar (edges) – tugunlar orasidagi bog‘lanishlar.
Zichlik – tarmoqda nechta bog‘lanish mavjudligini bildiradi.
Markazlashuv (centralization) – ba’zi tugunlarning boshqa tugunlarga nisbatan ko‘proq
aloqaga ega bo‘lishi.
Klasterlash – tarmoq ichida kichik guruhlarning shakllanishi.
Tarmoq xossalari uni yanada samarali boshqarish va optimallashtirish uchun muhim
ahamiyatga ega. Masalan, internet tarmog‘ida markazlashuv yuqori bo‘lsa, ayrim tugunlarning
ishdan chiqishi butun tizimga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, tarmoqlarni loyihalashda
muvozanatni saqlash muhimdir. Ijtimoiy tarmoqlarda esa klasterlash darajasi yuqori bo‘lishi
odamlar o‘rtasida ma’lumot tez tarqalishiga yoki aksincha, izolyatsiyaga sabab bo‘lishi
mumkin. Shu bois, tarmoq tahlili turli sohalarda dolzarb bo‘lib, uning xossalarini tushunish
amaliy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, tarmoq va uning
xossalarini chuqur o‘rganish zamonaviy texnologiyalarni rivojlantirish va axborot
almashinuvini samarali tashkil etish imkonini beradi.
Xulosa va takliflar: Tarmoq – bu o‘zaro bog‘langan kompyuterlar yoki boshqa qurilmalar
majmuasi bo‘lib, ular ma’lumot almashish va resurslardan birgalikda foydalanish imkonini
beradi. Tarmoqlar lokal (LAN), mintaqaviy (MAN) va global (WAN) bo‘lishi mumkin.
Tarmoqning asosiy xossalari – axborotni uzatish tezligi, ishonchliligi, xavfsizligi va
kengaytiriluvchanligidir. Zamonaviy texnologiyalar bilan tarmoq infratuzilmasini
takomillashtirish uning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
1.
Tarmoq xavfsizligini oshirish – himoya devorlari (firewall), antivirus dasturlari va
shifrlash texnologiyalaridan samarali foydalanish zarur.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
144
2.
Tezlik va sifatni yaxshilash – optik tolali aloqa texnologiyalarini joriy etish va zamonaviy
uskunalardan foydalanish kerak.
3.
Tarmoq infratuzilmasini rivojlantirish – korxonalar va ta’lim muassasalarida ilg‘or
tarmoq texnologiyalarini joriy etish lozim.
4.
Bulutli texnologiyalardan foydalanish – bu ma’lumotlarni saqlash va almashish
jarayonini yengillashtiradi.
5.
Kiberxavfsizlik bo‘yicha malaka oshirish – foydalanuvchilarni tarmoq xavfsizligi
qoidalariga o‘rgatish lozim.
Ushbu chora-tadbirlar tarmoqlarning samaradorligini oshirish, xavfsizligini ta’minlash
va foydalanish qulayligini yaxshilashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
145
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
