Правовая ответственность грузоотправителя в случаях перегруза: сравнительный анализ законодательства Узбекистана и международного права

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Legal Liability of the Loader in Cases of Overloading: A

Comparative Analysis of Uzbek and International

Legislation

Aminjon KALANDAROV

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received May 2025

Received in revised form

15 June 2025

Accepted 25 June 2025

Available online

15 July 2025

This scientific article provides an in-depth analysis of the legal

liability of the loader in cases of overloading during road freight

transportation. Due to the weak legal basis of this issue in the

legislation of the Republic of Uzbekistan, in practice, liability is

predominantly imposed on the carrier and the driver. This leads

to injustice in the transport system, distorts the competitive

environment, and contributes to the deterioration of

infrastructure. The article analyzes the mechanisms of loader

liability based on advanced legal practices in Australia, the

European Union, Russia, and Kazakhstan. Proposals are also

made to amend the Code of Administrative Responsibility of the

Republic of Uzbekistan.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp204-212

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

loader,

carrier,

driver,

overloading,

administrative liability,

chain of responsibility,

carriage of goods contract.

Ortiqcha yuk ortish holatlarida yuklovchining huquqiy

javobgarligi: O‘zbekis

ton va xalqaro qonunchilik tahlili

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

yuklovchi,

tashuvchi,

haydovchi,

ortiqcha yuk,

ma’muriy javobgarlik,

chain of responsibility

(mas’uliyat zanjiri),

yuk tashish shartnomasi.

Mazkur ilmiy maqolada avtomobil transportida yuk tashish

jarayonida yuklovchining ortiqcha yuk ortishi bilan bog‘liq

huquqiy javobgarligi muammosi atroflicha tahlil qilinadi.

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida bu masa

laning huquqiy

asoslari zaif bo‘lgani bois, amaliyotda javobgarlik asosan

tashuvchi va haydovchi zimmasiga yuklatilmoqda. Bu esa

transport tizimida adolatsizlikka, raqobat muhitining buzilishiga

va infratuzilmaning yemirilishiga olib kelmoqda. Maqolada

Avs

traliya, Yevropa Ittifoqi, Rossiya va Qozog‘iston

qonunchiligidagi ilg‘or amaliyotlar misolida yuklovchining

huquqiy javobgarligini belgilovchi mexanizmlar tahlil qilinadi.

1

PhD, Senior Lecturer, Tashkent State University of Law

E-mail: aminjonqalandarov9@gmail.com.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

205

Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik

to‘g‘risidagi kodeksiga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha takliflar

bildiriladi.

Правовая ответственность грузоотправителя в случаях
перегруза: сравнительный анализ законодательства
Узбекистана и международного права

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

грузоотправитель,
перевозчик,

водитель,

перегруз,

административная
ответственность,

цепочка ответственности,

договор перевозки груза

.

В данной научной статье всесторонне анализируется

проблема правовой ответственности грузоотправителя
(грузопогрузчика) в случаях перегруза при автомобильных
перевозках. Из

-

за слабой правовой регламентации этого

вопроса в законодательстве Республики Узбекистан на

практике ответственность в основном возлагается на

перевозчика и водителя. Это приводит к несправедливости
в транспортной системе, нарушает конкурентную среду и

способствует разрушению инфраструктуры. В статье

рассматриваются

механизмы

привлечения

к

ответственности грузоотправителя на примере передового
законодательства Австралии, Европейского союза, России и

Казахстана. Также предложены изменения в Кодекс

Республики

Узбекистан

об

административной

ответственности.

O‘zbekiston Respublikasi avtomobil t

ransporti sohasida yuk tashish faoliyati

iqtisodiy rivojlanishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. So‘nggi yillarda yuk tashish

hajmining ortib borishi bilan birga, ortiqcha yuk ortilishi holatlari ham ko‘paymoqda. Bu

holat nafaqat transport vositalari v

a yo‘l infratuzilmasi uchun xavf tug‘diradi, balki

qonuniy faoliyat yuritayotgan tashuvchilar uchun adolatsiz raqobat muhitini vujudga

keltiradi. Amaldagi tartibda faqat tashuvchi va haydovchi ma’muriy javobgarlikka

tortilishi, yuk ortgan yuklovchi esa mut

laqo javobgarlikdan ozod bo‘lib qolayotgani tizimli

muammoga aylangan.

Yuklovchining huquqiy maqomi va qonunchilikdagi bo‘shliqlar

Yuklovchi yukni tashish uchun transport vositasiga joylashtiruvchi yuridik yoki

jismoniy shaxsdir. Amaldagi qonunchilikda yuklovchining javobgarligi bevosita nazarda

tutilmagan. Biroq, Fuqarolik kodeksining umumiy majburiyatlar qoidalariga ko‘ra, har bir

tomon o‘z harakati natijasida yuzaga keladigan zarar uchun javob beradi. [1] Transport

vositasining texnik yuk ko‘tarish imkoniyatini bilmagan hold

a yoki bila turib ortiqcha yuk

ortgan yuklovchi real huquqiy bo‘shliqlardan foydalanmoqda.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

206

Xalqaro tajriba

Avstraliya: Chain of Responsibility modeli

Avstraliya Respublikasida yuk tashish jarayonining barcha bosqichlarida ishtirok

etuvchi shaxslar o‘z segmentida qonuniy majburiyatlar va javobgarlikka ega

. Bu tizim

“mas’uliyat zanjiri”

(

Chain of Responsibility

, CoR) deb nomlanadi va

National Heavy

Vehicle Law (NHVL)

asosida tartibga solinadi [2].

NHVLga ko‘ra, nafaqat haydovchi, balki tashuvchi, buyurtmachi, yuklovchi,

jo‘natuvchi va qabul qiluvchi ham og‘ir transport vositalari bilan bog‘liq qonunbuzarliklar

uchun javobgar bo‘lishi mumkin [

2]. Mazkur qonunchilik 2014-yildan buyon

Avstraliyaning ko‘pchilik shtatlarida, shu jumladan Yangi Janubiy Uels, Viktoriya,

Kvinslend va Janubiy Avstraliya shtatlarida amal qiladi.

Yuklovchi

NHVLda “a person who loads or unloads any goods on or from a heavy

vehicle” sifatida ta’

riflanadi [3

]. U o‘zining ehtiyotsiz yoki beparvo harakatlari orqali

transport vositasiga ortiqcha yuk yuklagan bo‘lsa, bevosita

m

a’

muriy yoki fuqarolik

javobgarlikka

tortilishi mumkin. NHVLning 592-

moddasida aytilishicha, og‘irlik

m

e’

yorlarini buzganlik uchun yuridik shaxslarga

50 000 Avstraliya dollari

gacha jarima

belgilanadi [2].

National Heavy Vehicle Regulator (NHVR)

m

a’lumotlariga ko‘ra,

2022-yil

davomida 2500 dan ortiq tekshiruvlarda yuklovchilarning 38 foizida qonunbuzarlik

holatlari aniqlangan [4]. Bu yuklovchilarning roli va javobgarligi transport xavfsizligi

nuqtai nazaridan nihoyatda muhimligini tasdiqlaydi.

Olimlar ushbu yondashuvni yuqori baholaydilar. Edwards, J. R.

o‘z izlanishlarida

CoR yondashuvi orqali transport sohasida ortiqcha yuk ortilishi, haddan tashqari yuklama,

mehnat bosimi va nohalol buyruqlar kamayganini t

a’

kidlaydi [5

]. Bu, o‘z navbatida, yo‘l

-

transport hodisalari sonining kamayishiga olib kelgan.

Yuklovchilarning javobgarligi quyidagilarda ifodalanadi:

➢

Transport vositasining texnik yuk ko‘tarish quvvatiga rioya qilmasdan yuk

ortish;

➢

Ortiqcha yukni bila turib yuklash;

➢

Yukning beqaror joylashtirilishi natijasida xavfsizlik tahdidining yuzaga

kelishi;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

207

➢

Yuk ortishda boshqa ishtirokchilarga (masalan, haydovchiga) bosim o‘tkazish

[2].

Yevropa Ittifoqi: 2015/719-sonli Direktiva

Yevropa Ittifoqi (YeI) miqyosida xalqaro yuk tashuvlari va ichki transport

harakatlarining barqaro

rligini ta’minlash, ekologik xavfsizlikni oshirish va yo‘l

infratuzilmasini himoya qilish maqsadida

2015/719-sonli Direktiva

qabul qilingan.

Ushbu hujjat 1996-

yildagi 96/53/EC Direktivasiga o‘zgartirish kiritgan bo‘lib, yuk tashish

vositalarining maksimal

og‘irlik va o‘lchamlarini qat’iy tartibga soladi [

6].

Direktivaning asosiy maqsadi

—

Yevropa Ittifoqi bo‘ylab og‘ir yuk avtomobillari

harakatini standartlashtirish,

a’zo davlatlar o‘rtasida muvofiqlikni ta’

minlash va transport

xavfsizligini kuchaytirishdan iboratdir. Ayniqsa, ekologik jihatdan samarali transport

vositalarini (masalan, aerodinamik kabinali yuk mashinalari) rag‘batlantirish orqali

barqaror rivojlanishga hissa qo‘shish ham ushbu hujjatning asosiy yo‘nalishlaridan biridir

.

Yuklovchining javobgarligi

bu direktivada aniq belgilab qo‘yilgan. Direktivaga

ko‘ra, yuklovchi:

Yuk tashishdan oldin

transport vositasi og‘irligini deklaratsiya qilishga

majbur;

Shu bilan birga,

transport vositasi ruxsat etilgan maksimal og‘irlik va o‘lcham

m

e’

yorlariga

muvofiqligini t

a’

minlashi kerak [6].

Bu talab faqatgina og‘irlikni aniq ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki yuklovchiga

nazorat majburiyatini ham yuklaydi

, y

a’ni yukning to‘g‘ri joylashtirilishi, teng

taqsimlanishi va m

e’

yorlardan oshmasligi ham yuklovchining zimmasiga tushadi.

Yuklovchining bu kabi keng javobgarligi, ayniqsa, yuklar ortiqcha yoki noto‘g‘ri

joylashtirilgan holda jo‘natilganda muhim ahamiyat kasb etadi. Direktivada “agar

yuklovchi tomonidan deklaratsiya to‘g‘ri tuzilgan bo‘lsa

-yu, amalda ortilgan yuk

m

e’yorlardan oshib ketsa, yuklovchi baribir javobgarlikdan ozod bo‘lmaydi” d

egan prinsip

mustahkamlangan.

CMR Konvensiyasi

Yuklovchining xalqaro yuk tashish jarayonidagi huquqiy maqomi va javobgarligi

masalasi

1956-yil 19-mayda Jenevada qabul qilingan CMR Konvensiyasi

(Convention

on the Contract for the International Carriage of Goods by Road) doirasida ham tartibga

solingan. Mazkur xalqaro shartnoma Yevropa davlatlari, MDH

a’

zolari, shuningdek, boshqa

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

208

ko‘plab mamlakatlar tomonidan ratifikatsiya qilingan bo‘lib, u

avtomobil transportida

yuk tashish shartnomasi doirasidagi ishtirokchilarning huquq va majburiyatlarini

belgilaydi [7].

CMR Konvensiyasi asosan tashuvchi va jo‘natuvchi o‘rtasidagi munosabatlarni

tartibga soladi. Biroq, Konvensiyaning bir qancha normalari, ayniqsa

7-moddasi

,

yuklovchining javobgarligiga ham bevosita taalluqlidir. Unga ko‘ra, yuklovchi (yoki yuk

jo‘natuvchi) yuk tashish hujjati —

nakladnoy

(CMR waybill) ni to‘g‘ri to‘ldirishi va unda

yukning og‘irligi, soni, holati, o‘rami, xavfli tovarlar bo‘lsa, ularning xususiyatlarini aniq

ko‘rsatishi shart [

7].

CMR Konvensiyasi 7-moddasida quyidagilar qayd etiladi:

“If the particulars inserted in the consignment note by the sender relate to the weight,

number of items, or specific nature of the goods, and if these particulars are incorrect, the

sender shall be liable for any loss or damage arising therefrom.”

[7]

Y

a’ni, agar yuklovchi (jo‘natuvchi) tomonidan ko‘rsatilgan yuk og‘irligi noto‘g‘ri

bo‘lsa, bu ma’

lumotlar asosida yuzaga kelgan

har qanday zararlar uchun u javobgar

hisoblanadi.

Bu zararlar moddiy talafot, transport vositasining shikastlanishi,

haydovchining jazolanishi yoki bojxona to‘lovlaridagi ziddiyatlar bo‘lishi mumkin.

Majdzadeh Khandani, K. (2018) mazkur normani shunda

y izohlaydi: “CMR

Konvensiyasi yuklovchining harakati va bergan m

a’

lumotlari asosida tashuvchi qaror

qabul qilishini

e’tiborga olgan holda, noto‘g‘ri yoki chalg‘ituvchi ma’

lumot taqdim etgan

yuklovchini fuqarolik javobgarligiga tortishni nazarda tutadi” [

8].

CMR Konvensiyasi yuklovchining yuk haqidagi axborotlarni aniq va to‘g‘ri ko‘rsatish

majburiyatini qat’iy belgilaydi. Agar u tomonidan noto‘g‘ri ma’

lumot taqdim etilsa va bu

harakatlar oqibatida zarar yuzaga kelsa, yuklovchi to‘liq fuqarolik javobgarlikk

a tortiladi.

Mazkur prinsiplar yuklovchining xalqaro transportda shunchaki texnik yordamchi emas,

balki mustaqil va mas’uliyatli huquqiy subyekt sifatida tan olinishini tasdiqlaydi.

O‘zbekistonning ushbu Konvensiyaga a’zo bo‘lgan davlat sifatida, milliy qo

nunchilikda

ham ushbu normalarni inkorporatsiya qilish zarurati dolzarbdir.

Rossiya va Qozog‘iston qonunchiligi

Yuklovchining ortiqcha yuk ortishdagi huquqiy javobgarligi Rossiya Federatsiyasi

va Qozog‘

iston Respublikasi qonunchiligida mustahkam normativ asosga ega. Har ikki

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

209

davlatda yuk tashish ishtirokchilarining javobgarligi aniq ajratilgan bo‘lib, yuklovchi

alohida m

a’

muriy subyekt sifatida tan olingan va ortiqcha yuk uchun javobgar hisoblanadi.

Rossiya Federatsiyasi: MJtK 12.21.1-moddasi asosida javobgarlik

Rossiya Federatsiyasining M

a’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi (MJtK)ning

12.21.1-moddasi

yuk tashish vositalarida yo‘l qatnov qismlariga zarar yetkazuvchi

ortiqcha yuk holatlarini huquqbuzarlik sifatida belgilaydi. Ushbu moddaning 10-qismida

ko‘rsatilishicha, agar transport vositasining umumiy vazni, o‘qlarga tushuvchi yuk yoki

yuk hajmi ruxsat etilgan m

e’

yorlardan oshsa,

yuklovchi

m

a’

muriy javobgarlikka tortiladi

[9].

Qozog‘iston Respublika

si: MJtK 571-moddasi 9-qismi asosida javobgarlik

Qozog‘iston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining

571-

moddasi 9-qismida

yuklovchining bevosita javobgarligi ochiq ko‘rsatilgan:

“Transport vositasiga uning ishlab chiqaruvchi tomonidan

belgilangan maksimal

yuk ko‘tarish og‘irligidan ortiq yuk ortilgani aniqlanganda, yuklovchi yuridik shaxsga

nisbatan m

a’muriy javobgarlik qo‘llaniladi” [

10].

Bu norma 2015-

yildan boshlab amalda bo‘lib, 1 tonnadan ortiq yuk ortilgan hollarda

yuridik shaxslar uchun 200 AEK (y

a’

ni 2024-

yil holatiga ko‘ra taxminan 690 000 tenge)

miqdorida jarima belgilanadi [10].

Rossiya va Qozog‘iston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ortiqcha yuk ortilishida faqat

transport vositasi egasi yoki haydovchi emas, balki yuklovchi ham mustaqil va teng

darajadagi javobgarlikka ega. Ushbu yondashuv xalqaro normalarga uyg‘un bo‘lib,

yuklovchining huquqiy maqomini kuchaytiradi va transport xavfsizligi, yo‘l infratuzilmasi

saqlanishiga xizmat qiladi.

O‘zbekiston qonunchiligida bunday aniq no

rma mavjud emasligi, real xavflarni

bartaraf etishda jiddiy huquqiy bo‘shliqni anglatadi va mazkur tajribalarni milliy

qonunchilikka moslashtirish dolzarbdir.

Nomutanosiblik oqibatlari va raqobatga tahdid

Transport vositalariga ruxsat etilgan yuk m

e’

yorining buzilishi bugungi kunda

nafaqat yo‘l harakati xavfsizligiga, balki mamlakat iqtisodiy muvozanatiga ham salbiy ta’

sir

ko‘rsatmoqda. Xususan, yuklovchi tomonidan yukni ruxsat etilgan og‘irlikdan ortiqcha

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

210

miqdorda transport vositasiga joylashtirish holatlari bozor munosabatlarida

nomutanosiblik keltirib chiqarayotgani kuzatilmoqda.

Avvalo, bu holat iqtisodiy tengsizlikni kuchaytiradi. Ruxsat etilgan og‘irlik doirasida

ishlayotgan transport kompaniyalari qatnov sonini oshirish, qo‘shimcha yoqilg‘i, ishchi

ku

chi va texnik xizmat xarajatlarini ko‘tarishga majbur. Aksincha, yukni ortiqcha miqdorda

bir safarda tashiydigan subyektlar ayni hajmdagi yukni kam xarajat evaziga yetkazib,

bozorda nohalol narx shakllantiradi. Bu esa qonuniy ishlayotgan tashuvchilarning

raqobatbardoshligini pasaytiradi. Oqibatda, ular bozordan siqilib chiqadi yoki noqonuniy

usullarga murojaat qilishga majbur bo‘ladi.

Bunday holat, shuningdek, davlat byudjeti uchun ham zararli oqibatlarga olib keladi.

Noqonuniy tashuvlar ko‘pincha rasmiy hu

jjatlarsiz amalga oshiriladi, bu esa soliq

organlari nazoratidan chetda qolish imkonini beradi. Natijada, davlat foyda solig‘i, QQS

yoki yo‘l infratuzilmasini saqlashga mo‘ljallangan maxsus yig‘imlardan mahrum bo‘ladi. Bu

esa sohada nafaqat moliyaviy, balk

i institutsional zaifliklarga ham sabab bo‘ladi.

Yana bir muhim jihat

—

infratuzilmaga yetkaziladigan real zarar. Ortiqcha yuk

yuklangan yuk mashinalari asfalt qoplamaning deformatsiyalanishiga, ko‘priklar va

o‘tkazgichlarning muddatidan oldin ishdan chiqi

shiga olib kelmoqda. Turli xalqaro

tahlillar, jumladan AQSh Transport Departamentining hisob-

kitoblariga ko‘ra, og‘irligi

normadan 20% ortiq bo‘lgan yuk mashinasi yo‘lga 10 bar

obargacha ortiq zarar yetkazadi

[11]. Bu esa davlat byudjetining infratuzilmani

saqlash bo‘yicha ortiqcha xarajatlariga

sabab bo‘ladi.

Eng dolzarb masala

—

bu jarayonda yuklovchi faoliyatining deyarli nazoratsiz

qolayotganidir. Yukni transport vositasiga bevosita joylashtirayotgan subyekt yuk

miqdorining texnik m

e’

yorlarga mosligiga m

as’ul bo‘lishi kerak. Aks holda, barcha

mas’uliyat tashuvchiga yoki haydovchiga yuklanadi. Bu esa yuklovchini imtiyozli holatga

qo‘yadi va adolatli javobgarlik mexanizmini izdan chiqaradi.

Shu sababli, O‘zbekiston transport sohasida yuzaga kelayotgan real

muammolar

—

infratuzilmaga zarar, iqtisodiy tengsizlik va javobgarlikdagi nomutanosiblik

—

milliy

qonunchilikni qayta ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga chiqarmoqda. Ayniqsa, yuklovchining

ushbu jarayondagi roli huquqiy jihatdan aniq belgilanishi shart.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

211

Birinchidan, yuklovchining yuk ortishdagi ishtiroki faqat amaliy harakat emas, balki

huquqiy javobgarlikni ham o‘z ichiga olishi lozim. U transport vositasining texnik

imkoniyatlariga muvofiq yuk joylashtirishga mas’ul shaxs sifatida qonunchilikda

mustahkam o‘

rin olishi kerak.

Ikkinchidan, yuklovchi yuk og‘irligi, joylashtirilishi va taqsimoti bo‘yicha aniq va

ishonchli m

a’lumotlarni taqdim etish majburiyatiga ega bo‘lishi lozim. Bu ma’

lumotlar

rasmiy hujjatlar orqali tasdiqlanishi va keyinchalik huquqiy mas’ul

iyatni aniqlashda asos

bo‘lib xizmat qilishi kerak.

Uchinchidan, ortiqcha yuk ortilgan holatlarda yuklovchining javobgarligi

—

m

a’

muriy, fuqarolik yoki shartnomaviy shakllarda belgilanishi, y

a’

ni u amaldagi huquqiy

tartibda qat’iy nazarda tutilishi zarur.

Mazkur choralar nafaqat qonun ustuvorligini t

a’minlashga, balki sog‘lom raqobat

muhitini shakllantirishga, davlat infratuzilmasini asrashga va iqtisodiy muvozanatni

tiklashga xizmat qiladi.

Bu esa sog‘lom raqobat muhiti, infratuzilma barqarorligi va byudjet

intizomini t

a’

minlashga xizmat qiladi. Aks holda, yuk tashish sohasi qonuniylikdan

yiroqlashgan, raqobatga layoqatsiz va davlatga zarar keltiruvchi segmentga aylanishi

mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Abdur Rahman, Amir.

The Life of Amir Abdur Rahman, Amir of Afghanistan

.

Vol. II. London: John Murray, 1900.

—

396 p.

—

p. 214.

2.

Gregorian, V.

The Emergence of Modern Afghanistan: Politics of Reform and

Modernization, 1880

–

1946

. Stanford: Stanford University Press, 1969.

—

264 p.

—

p. 174.

3.

Saikal, A.; Maley, W.

Regime Change in Afghanistan: Foreign Intervention and

the Politics of Legitimacy

. Boulder: Westview Press, 1991.

—

232 p.

—

p. 112.

4.

Хидоятов, Г. А.

Из истории англо

-

русских отношений в Средней Азии в

конце XIX века

. Ташкент: Фан, 1969. —

175 с. —

с. 112.

5.

Ромодин, В. А.

Афганистан

. Москва: Наука, 1983. —

192 с. —

с. 91, 96–

97.

6.

Kuropatkin, A. N.

Kaspiyskiy kray i Turkmeniya

. Sankt-Peterburg, 1879.

—

240 p.

7.

Terentyev, M. A.

Rossiya i Angliya v Sredney Azii

. Sankt-Peterburg:

Tipografiya V. Golovina, 1875.

—

296 p.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

212

8.

Tikhomirov, M. N.

Prisoedinenie Merva k Rossii

. Tashkent, 1951.

—

188 p.

9.

McChesney, R. D.; Khorrami, M. M.

The History of Afghanistan

. Leiden: Brill,

2013.

—

432 p.

10.

Hopkins, B. D.

The Making of Modern Afghanistan

. New York: Palgrave

Macmillan, 2008.

—

256 p.

11.

Yapp, M. E.

Strategies of British India: Britain, Iran, and Afghanistan, 1798

–

1850

. Oxford: Clarendon Press, 1980.

—

412 p.

12.

Dani, A. H.

Central Asia and the Regional Powers

. Islamabad: National Institute

of Historical and Cultural Research, 1992.

—

208 p.

13.

Noelle-Karimi, C.

“The Durrani Empire and British Diplomacy in

Afghanistan.”

Journal of Asian Studies

, 2004, Vol. 63(3).

—

pp. 613

–

637.

14.

Skrine, F. H.

The Expansion of Russia: Problems of the East and Problems of the

Far East

. London: Cambridge University Press, 1900.

—

328 p.

15.

Yate, C. E.

Northern Afghanistan or Letters from the Afghan Boundary

Commission

. London: Richard Bentley, 1887.

—

459 p.